Działania niepożądane
Hiperycyna

Hiperycyna, aktywny składnik ekstraktu z ziela dziurawca (Hypericum perforatum L.), występuje w preparatach leczniczych w dawkach od 0,6 mg do 1,8 mg na tabletkę powlekaną. Stosowanie tych preparatów wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych, których częstotliwość jest klasyfikowana jako nieznana. Najczęściej obserwowane objawy to zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, biegunka), alergiczne reakcje skórne (wysypka, świąd, pokrzywka), zmęczenie oraz niepokój. Szczególną uwagę należy zwrócić na reakcje fotosensybilizacyjne, które manifestują się nasilonym rumieniem, obrzękiem i pęcherzami w miejscach eksponowanych na promieniowanie UV, zwłaszcza u pacjentów o jasnej karnacji. Mechanizm tych reakcji opiera się na fotodynamicznych właściwościach hiperycyny, prowadzących do generacji reaktywnych form tlenu uszkadzających tkanki.

  1. Działania niepożądane hiperycyny
    1. Najczęstsze działania niepożądane
    2. Reakcje fotosensybilizacyjne
    3. Inne działania niepożądane
  2. Monitorowanie działań niepożądanych
  3. Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych
  4. Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi hiperycyny
    1. Mechanizm reakcji fotosensybilizacyjnych
    2. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe
    3. Reakcje alergiczne
    4. Zaburzenia psychiczne
  5. Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych
    1. Zasady ogólne
    2. Postępowanie w przypadku reakcji fotosensybilizacyjnych
    3. Znaczenie edukacji pacjenta
  6. Znaczenie monitorowania i raportowania działań niepożądanych
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane hiperycyny

Hiperycyna jest jednym z głównych składników aktywnych ekstraktu z ziela dziurawca (Hypericum perforatum L.). Produkty lecznicze zawierające wyciąg z ziela dziurawca, takie jak Depremin 612 mg czy Hyperis, zawierają określone ilości hiperycyny – od 0,6 mg do 1,8 mg sumy hiperycyn w przeliczeniu na hiperycynę w jednej tabletce powlekanej.12

Pomimo udokumentowanych korzyści terapeutycznych, stosowanie preparatów zawierających hiperycynę wiąże się z występowaniem określonych działań niepożądanych. Znajomość profilu bezpieczeństwa tej substancji ma kluczowe znaczenie dla personelu medycznego przepisującego preparaty zawierające wyciąg z ziela dziurawca.

Najczęstsze działania niepożądane

Wśród najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem produktów zawierających hiperycynę wymienia się zaburzenia żołądkowo-jelitowe, alergiczne reakcje skórne, zmęczenie oraz niepokój. Należy jednak zaznaczyć, że częstotliwość występowania tych działań niepożądanych nie została precyzyjnie określona w dokumentacji medycznej i klasyfikowana jest jako „częstotliwość nieznana”.34

Reakcje fotosensybilizacyjne

Fotosensybilizacja stanowi szczególnie istotne działanie niepożądane hiperycyny, które wymaga uwagi klinicznej. W trakcie ekspozycji na intensywne promieniowanie słoneczne, zwłaszcza u pacjentów o jasnej karnacji, mogą wystąpić nasilone objawy przypominające oparzenie słoneczne. Mechanizm tego działania związany jest z właściwościami fotodynamicznymi hiperycyny, która absorbuje promieniowanie UV i generuje reaktywne formy tlenu uszkadzające tkanki.56

Inne działania niepożądane

W przypadku zaobserwowania działań niepożądanych niewymienionych w charakterystyce produktu leczniczego, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Jest to istotne dla pełnej oceny profilu bezpieczeństwa preparatów zawierających hiperycynę.78

Monitorowanie działań niepożądanych

Istotnym elementem oceny bezpieczeństwa stosowania preparatów zawierających hiperycynę jest system monitorowania działań niepożądanych. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu, zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.910

Personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych: Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: + 48 22 49-21-301, fax: +48 22 49-21-309, poprzez stronę internetową: https://smz.ezdrowie.gov.pl. Działania niepożądane można zgłaszać również bezpośrednio podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie leku do obrotu.1112

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe zestawienie działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających hiperycynę, ich opis oraz częstotliwość występowania na podstawie dostępnych danych klinicznych.

Działanie niepożądane Opis kliniczny Częstotliwość występowania Czynniki ryzyka Zalecenia dla lekarzy
Zaburzenia żołądkowo-jelitowe Dolegliwości gastryczne, nudności, wymioty, biegunka, zaburzenia trawienia, dyskomfort brzuszny Częstotliwość nieznana Wrażliwość układu pokarmowego, stosowanie na czczo Zalecać przyjmowanie po posiłku, rozważyć zmniejszenie dawki w przypadku nasilonych objawów
Alergiczne reakcje skórne Wysypka, świąd, rumień, pokrzywka, obrzęk skóry Częstotliwość nieznana Wcześniejsze reakcje alergiczne, nadwrażliwość na składniki preparatu Natychmiastowe odstawienie leku, objawowe leczenie reakcji alergicznej, rozważenie diagnostyki alergologicznej
Zmęczenie Uczucie osłabienia, wyczerpania, senność, obniżona wydolność psychofizyczna Częstotliwość nieznana Zaburzenia snu, współistniejące schorzenia Monitorowanie nasilenia objawu, ocena wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta
Niepokój Uczucie wewnętrznego napięcia, nerwowość, trudności z koncentracją Częstotliwość nieznana Współistniejące zaburzenia lękowe, podatność na stres Ocena nasilenia objawu, rozważenie modyfikacji dawki lub odstawienia leku
Reakcje fotosensybilizacyjne Objawy przypominające oparzenie słoneczne, rumień, ból, obrzęk, pęcherze w miejscach eksponowanych na promieniowanie słoneczne Częstotliwość nieznana Jasna karnacja skóry, intensywna ekspozycja na promieniowanie UV, wysoka dawka hiperycyny Zalecać unikanie ekspozycji na intensywne nasłonecznienie, stosowanie preparatów przeciwsłonecznych z wysokim filtrem, odzieży ochronnej

13
14

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi hiperycyny

Mechanizm reakcji fotosensybilizacyjnych

Reakcje fotosensybilizacyjne stanowią jedno z najbardziej charakterystycznych działań niepożądanych hiperycyny. Mechanizm tego zjawiska opiera się na właściwościach fotodynamicznych cząsteczki hiperycyny, która absorbuje promieniowanie UV i przechodzi w stan wzbudzony. W takim stanie hiperycyna może wchodzić w reakcje z tlenem cząsteczkowym, generując reaktywne formy tlenu (ROS), w tym tlen singletowy, które uszkadzają błony komórkowe i DNA. Klinicznie manifestuje się to jako reakcja przypominająca oparzenie słoneczne, ale o większym nasileniu niż typowe dla danej ekspozycji na promieniowanie UV.1516

Osoby o jasnej karnacji są szczególnie narażone na to działanie niepożądane ze względu na niższą zawartość melaniny w skórze, która stanowi naturalną ochronę przed promieniowaniem UV. U takich pacjentów obserwuje się często nasilone objawy fotosensybilizacji, które mogą manifestować się jako intensywny rumień, obrzęk, ból, a nawet powstawanie pęcherzy w miejscach eksponowanych na światło słoneczne.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe występujące po zastosowaniu preparatów zawierających hiperycynę obejmują szerokie spektrum objawów, takich jak nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha i dyskomfort w nadbrzuszu. Mechanizm tych działań nie jest w pełni poznany, jednak może być związany z bezpośrednim działaniem drażniącym hiperycyny na błonę śluzową przewodu pokarmowego lub z pośrednim wpływem na motorykę przewodu pokarmowego poprzez oddziaływanie na układ nerwowy.1718

Reakcje alergiczne

Alergiczne reakcje skórne związane ze stosowaniem preparatów zawierających hiperycynę mogą przybierać różne formy: od łagodnego świądu i rumienia, przez pokrzywkę, aż po ciężkie reakcje nadwrażliwości. Reakcje te mogą być wywoływane zarówno przez samą hiperycynę, jak i przez inne składniki ekstraktu z dziurawca lub substancje pomocnicze zawarte w preparacie.1920

Zaburzenia psychiczne

Zmęczenie i niepokój stanowią działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego, które mogą istotnie wpływać na jakość życia pacjentów. Zmęczenie może manifestować się jako uczucie wyczerpania, osłabienia, braku energii lub nadmiernej senności. Niepokój natomiast może przybierać formy od łagodnego napięcia wewnętrznego po nasilone objawy lękowe. Mechanizm tych działań może być związany z wpływem hiperycyny na neuroprzekaźniki, w tym serotoninę, noradrenalinę i dopaminę.2122

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Zasady ogólne

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających hiperycynę, należy przeprowadzić dokładną ocenę kliniczną, uwzględniającą nasilenie objawów, ich wpływ na funkcjonowanie pacjenta oraz stosunek korzyści do ryzyka kontynuacji terapii. W zależności od rodzaju i nasilenia działań niepożądanych, możliwe strategie postępowania obejmują:

  • Monitorowanie objawów bez modyfikacji leczenia w przypadku łagodnych, przemijających działań niepożądanych
  • Zmniejszenie dawki preparatu zawierającego hiperycynę
  • Czasowe przerwanie leczenia do ustąpienia objawów
  • Trwałe odstawienie preparatu i zastosowanie alternatywnych metod terapii
  • Leczenie objawowe działań niepożądanych

23
24

Postępowanie w przypadku reakcji fotosensybilizacyjnych

W przypadku wystąpienia reakcji fotosensybilizacyjnych zaleca się następujące postępowanie:

  1. Natychmiastowe przerwanie ekspozycji na promieniowanie słoneczne
  2. Ochłodzenie skóry poprzez zastosowanie zimnych okładów
  3. Zastosowanie miejscowych preparatów łagodzących objawy oparzenia (preparaty zawierające pantenol, aloes, alantoninę)
  4. W przypadku nasilonych reakcji – zastosowanie miejscowych glikokortykosteroidów
  5. Przy bardzo nasilonych reakcjach z pęcherzami – postępowanie jak w przypadku oparzenia II stopnia
  6. Rozważenie czasowego odstawienia preparatu zawierającego hiperycynę
  7. Bezwzględne stosowanie ochrony przeciwsłonecznej (filtry SPF 50+, odzież ochronna, unikanie ekspozycji na słońce w godzinach największego nasłonecznienia)

25
26

Znaczenie edukacji pacjenta

Edukacja pacjenta odgrywa kluczową rolę w prewencji i wczesnym wykrywaniu działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających hiperycynę. Pacjenci powinni być szczegółowo poinformowani o:

  • Potencjalnych działaniach niepożądanych i objawach, które powinny skłonić do konsultacji z lekarzem
  • Konieczności stosowania ochrony przeciwsłonecznej podczas przyjmowania preparatów zawierających hiperycynę
  • Możliwych interakcjach z innymi lekami i suplementami diety
  • Znaczeniu zgłaszania wszelkich niepokojących objawów lekarzowi prowadzącemu

27
28

Znaczenie monitorowania i raportowania działań niepożądanych

Systematyczne monitorowanie i raportowanie działań niepożądanych związanych ze stosowaniem hiperycyny ma fundamentalne znaczenie dla pełnej oceny profilu bezpieczeństwa tej substancji. Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu pozwala na ciągłą ocenę stosunku korzyści do ryzyka stosowania preparatów zawierających hiperycynę.2930

Personel medyczny ma obowiązek zgłaszania wszelkich podejrzewanych działań niepożądanych za pośrednictwem krajowego systemu zgłaszania. W Polsce zgłoszenia należy kierować do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Działania niepożądane można zgłaszać również bezpośrednio podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie leku do obrotu.3132

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 10.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl