Właściwości farmakodynamiczne teikoplaniny

Teikoplanina należy do grupy farmakoterapeutycznej glikopeptydów przeciwbakteryjnych (kod ATC: J01XA02). Jest to antybiotyk o szerokim spektrum działania przeciwko bakteriom Gram-dodatnim, stosowany w leczeniu poważnych zakażeń wywołanych przez wrażliwe szczepy bakteryjne.¹

Mechanizm działania

Teikoplanina wykazuje działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie biosyntezy ściany komórkowej bakterii. Mechanizm ten polega na specyficznym wiązaniu się z resztami D-alanylo-D-alaninowymi, co prowadzi do blokowania syntezy peptydoglikanu. Istotnym jest fakt, że miejsce działania teikoplaniny jest odmienne od miejsca działania antybiotyków beta-laktamowych, co wyjaśnia jej skuteczność wobec szczepów opornych na te antybiotyki.²

Mechanizm oporności

Oporność bakterii na teikoplaninę może być związana z różnymi mechanizmami molekularnymi:

• Zmiana miejsca docelowego – mechanizm ten występuje szczególnie często u Enterococcus faecium. Polega na modyfikacji strukturalnej polegającej na zamianie końcowej sekwencji D-alanylo-D-alaniny w łańcuchu aminokwasowym prekursora mureiny na D-Ala-D-mleczan. Zmiana ta prowadzi do zmniejszenia powinowactwa antybiotyku do miejsca docelowego. Za tę modyfikację odpowiadają nowosyntetyzowane enzymy: D-dehydrogenaza mleczanowa lub ligaza.³
• Nadprodukcja prekursorów mureiny – obserwowana u gronkowców, gdzie zmniejszona wrażliwość lub całkowita oporność na teikoplaninę wynika z nadmiernej produkcji prekursorów mureiny, z którymi wiąże się teikoplanina, co prowadzi do jej dezaktywacji.⁴

Warto podkreślić, że między teikoplaniną a wankomycyną (innym antybiotykiem glikopeptydowym) może występować oporność krzyżowa. Interesującym jest jednak fakt, że niektóre enterokoki oporne na wankomycynę zachowują wrażliwość na teikoplaninę (fenotyp Van-B).⁵

Badanie wrażliwości i stężenia graniczne

Ocena wrażliwości drobnoustrojów na teikoplaninę opiera się na wartościach granicznych minimalnych stężeń hamujących (MIC) określonych przez Europejską Komisję Testowania Wrażliwości Drobnoustrojów (EUCAST, wersja 10.0 z 1 stycznia 2020 r.).⁶

Przy interpretacji wyników badań wrażliwości należy pamiętać, że wartości MIC glikopeptydów zależą od zastosowanej metody oznaczania. Zaleca się stosowanie mikrorozcieńczeń pożywki zgodnie z normą ISO 20776. Warto zauważyć, że wartość MIC wankomycyny dla S. aureus wynosząca 2 mg/L znajduje się na granicy zakresu MIC dla szczepów typu dzikiego, co może skutkować zaburzoną odpowiedzią kliniczną.⁷

W przypadku izolacji szczepów niewrażliwych, które są rzadkie lub nie zostały jeszcze zgłoszone, należy bezwzględnie potwierdzić identyfikację drobnoustroju oraz wykonać pełne testy wrażliwości na leki przeciwbakteryjne. Wskazane jest również przesłanie takiego izolatu do laboratorium referencyjnego w celu dokładniejszej analizy.⁸

Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne

Skuteczność przeciwbakteryjna teikoplaniny jest zależna przede wszystkim od czasu, przez który stężenie substancji czynnej w miejscu zakażenia utrzymuje się powyżej minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego patogenu. Jest to istotny parametr do uwzględnienia przy ustalaniu schematu dawkowania.⁹

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Wrażliwość drobnoustrojów na teikoplaninę może się różnić w zależności od położenia geograficznego oraz czasu. Z tego względu, szczególnie w przypadku leczenia ciężkich zakażeń, zaleca się opieranie decyzji terapeutycznych na aktualnych, lokalnych danych dotyczących oporności. W sytuacjach, gdy lokalne dane epidemiologiczne wskazują na możliwość zmniejszonej skuteczności leku wobec określonych patogenów, należy rozważyć konsultację ze specjalistą chorób zakaźnych.¹⁰

Spektrum działania teikoplaniny obejmuje następujące grupy drobnoustrojów:

Gatunki zwykle wrażliwe

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Corynebacterium jeikeium – bakterie z tego gatunku, należące do rodzaju maczugowców, wykazują zwykle dobrą wrażliwość na teikoplaninę¹¹
• Enterococcus faecalis – jeden z najważniejszych gatunków enterokoków odpowiedzialnych za zakażenia szpitalne¹²
• Staphylococcus aureus (w tym szczepy metycylinooporne, MRSA) – kluczowy patogen wywołujący poważne zakażenia szpitalne i pozaszpitalne¹³
• Streptococcus agalactiae – paciorkowiec grupy B, istotny w zakażeniach okołoporodowych¹⁴
• Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis (Paciorkowce grupy C i G) – patogeny odpowiedzialne za różnorodne zakażenia tkanek miękkich¹⁵
• Streptococcus pneumoniae – pneumokok, główny czynnik etiologiczny pozaszpitalnego zapalenia płuc¹⁶
• Streptococcus pyogenes – paciorkowiec grupy A, odpowiedzialny za szeroki zakres zakażeń, od anginy po zespół wstrząsu toksycznego¹⁷
• Paciorkowce zieleniące – heterogenna grupa paciorkowców istotnych m.in. w etiologii infekcyjnego zapalenia wsierdzia¹⁸

Beztlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Clostridium difficile – główny czynnik etiologiczny biegunki poantybiotykowej i rzekomobłoniastego zapalenia jelit¹⁹
• Peptostreptococcus spp. – grupa beztlenowych paciorkowców występujących w zakażeniach mieszanych²⁰

Gatunki, wśród których może wystąpić problem oporności nabytej

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Enterococcus faecium – gatunek enterokoka z rosnącą opornością na wiele antybiotyków²¹
• Staphylococcus epidermidis – gronkowiec koagulazo-ujemny, często związany z zakażeniami związanymi z obecnością biomateriałów²²
• Staphylococcus haemolyticus – gronkowiec koagulazo-ujemny o wysokim potencjale nabywania oporności²³
• Staphylococcus hominis – gronkowiec koagulazo-ujemny, komponent flory skóry, mogący powodować zakażenia oportunistyczne²⁴

Gatunki o oporności naturalnej

Teikoplanina nie wykazuje aktywności przeciwbakteryjnej wobec następujących grup drobnoustrojów:

• Wszystkie bakterie Gram-ujemne – ze względu na odmienną budowę ściany komórkowej, która uniemożliwia dostęp antybiotyku do miejsca docelowego²⁵
• Inne bakterie, takie jak:
  • Chlamydia spp. – bakterie wewnątrzkomórkowe²⁶
  • Chlamydophila spp. – bakterie wewnątrzkomórkowe²⁷
  • Legionella pneumophila – wewnątrzkomórkowa bakteria Gram-ujemna²⁸
  • Mycoplasma spp. – bakterie pozbawione ściany komórkowej²⁹

Należy zaznaczyć, że dla niektórych grup drobnoustrojów, szczególnie tych oznaczonych jako paciorkowce zieleniące, brak jest aktualnych danych dotyczących oporności. W takich przypadkach należy opierać się na dostępnej literaturze, normach i zaleceniach dotyczących leczenia, które zwykle przyjmują wrażliwość tych bakterii na teikoplaninę.³⁰