Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol, substancja czynna leku Sagalix, należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (kod ATC: A02BC01), stosowanych w chorobach zależnych od wydzielania kwasu solnego. Lek występuje w postaci kapsułek dojelitowych, twardych w trzech dawkach: 10 mg, 20 mg oraz 40 mg.¹

Mechanizm działania

Omeprazol jest racemiczną mieszaniną dwóch enancjomerów, która działa poprzez wysoce ukierunkowany mechanizm redukcji wydzielania kwasu solnego w żołądku. Jako specyficzny inhibitor pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka, omeprazol zapewnia szybką i skuteczną kontrolę sekrecji kwasu przy dawkowaniu raz na dobę.²

Podstawą działania omeprazolu jest jego właściwość słabej zasady, która umożliwia mu osiągnięcie dużego stężenia i przekształcenie do postaci czynnej w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym miejscu lek hamuje aktywność enzymu H⁺K⁺-ATPazy, który stanowi pompę protonową odpowiedzialną za wydzielanie kwasu solnego. Efekt hamowania jest zależny od dawki i wpływa zarówno na podstawowe, jak i stymulowane wydzielanie kwasu, niezależnie od czynnika stymulującego.³

Efekty farmakodynamiczne

Wszystkie obserwowane działania farmakodynamiczne omeprazolu są bezpośrednio związane z jego wpływem na proces wydzielania kwasu solnego w żołądku.⁴

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Doustne podawanie omeprazolu raz na dobę prowadzi do szybkiego i efektywnego zahamowania sekrecji kwasu solnego, zarówno w dzień, jak i w nocy. Maksymalny efekt terapeutyczny osiągany jest w ciągu 4 dni leczenia. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, którzy otrzymują standardową dawkę 20 mg, obserwuje się utrzymujące się średnie zmniejszenie 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego o co najmniej 80%. Dodatkowo, po stymulacji pentagastryną, maksymalne wydzielanie kwasu ulega redukcji o około 70% w okresie 24 godzin po podaniu leku.⁵

U pacjentów z owrzodzeniem dwunastnicy stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg utrzymuje pH w żołądku na poziomie ≥ 3 średnio przez 17 godzin w ciągu doby. Ta redukcja wydzielania kwasu i kwaśności soku żołądkowego prowadzi do zmniejszenia lub normalizacji ekspozycji przełyku na kwaśną treść żołądkową u pacjentów z chorobą refluksową przełyku, przy czym efekt ten jest zależny od dawki leku.⁶

Warto podkreślić, że hamowanie wydzielania kwasu koreluje z obszarem pod krzywą zależności stężenia omeprazolu w surowicy krwi w czasie (AUC), a nie z chwilowym stężeniem leku w osoczu. Podczas terapii omeprazolem nie obserwowano zjawiska tachyfilaksji, czyli zmniejszenia skuteczności leku przy długotrwałym stosowaniu.⁷

Wpływ na Helicobacter pylori

Bakterie Helicobacter pylori są ściśle związane z patogenezą choroby wrzodowej, obejmującej zarówno owrzodzenia dwunastnicy, jak i żołądka. H. pylori stanowi główny czynnik etiologiczny w rozwoju zapalenia błony śluzowej żołądka. W połączeniu z kwasem solnym żołądka, bakterie te odgrywają kluczową rolę w patogenezie choroby wrzodowej. Ponadto, H. pylori jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia raka żołądka.⁸

Eradykacja H. pylori przy zastosowaniu omeprazolu w skojarzeniu z antybiotykami daje wysokie wskaźniki wygojenia i długotrwałej remisji choroby wrzodowej. Badania kliniczne wykazały, że dwulekowe schematy terapii eradykacyjnej są mniej efektywne niż schematy trójlekowe, jednak mogą być rozważane w przypadkach, gdy znana nadwrażliwość pacjenta wyklucza zastosowanie któregokolwiek ze składników trójlekowego schematu leczenia.⁹

Inne skutki związane z hamowaniem wydzielania kwasu

Podczas długotrwałego leczenia omeprazolem opisywano z nieco większą częstością występowanie torbieli gruczołowych żołądka. Zmiany te stanowią fizjologiczną konsekwencję silnego hamowania wydzielania kwasu, mają charakter łagodny i są najprawdopodobniej odwracalne.¹⁰

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny (w tym również w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej), prowadzi do zwiększenia liczby bakterii naturalnie występujących w przewodzie pokarmowym. Terapia lekami zmniejszającymi ilość kwasu może nieznacznie zwiększać ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego wywołanych przez takie patogeny jak Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych także Clostridium difficile.¹¹

W trakcie leczenia preparatami przeciwwydzielniczymi obserwuje się zwiększenie stężenia gastryny w surowicy, co stanowi odpowiedź organizmu na obniżone wydzielanie kwasu. Równocześnie dochodzi do wzrostu stężenia chromograniny A (CgA) spowodowanego obniżoną kwasowością soku żołądkowego. Podwyższone stężenie CgA może interferować z badaniami diagnostycznymi ukierunkowanymi na wykrywanie guzów neuroendokrynnych. Dowody naukowe wskazują, że przed pomiarem stężenia CgA należy przerwać leczenie inhibitorem pompy protonowej na okres od 5 dni do dwóch tygodni. Ma to umożliwić powrót stężenia CgA, które zostało mylnie podwyższone wskutek stosowania inhibitorów pompy protonowej, do zakresu referencyjnego.¹²

U niektórych pacjentów, zarówno dorosłych jak i dzieci, w trakcie długotrwałej terapii omeprazolem zaobserwowano zwiększenie liczby komórek ECL (enterochromaffin-like), co prawdopodobnie wiąże się z podwyższonym stężeniem gastryny w surowicy. Wyniki te są uznawane za nieistotne klinicznie.¹³

Właściwości farmakodynamiczne u dzieci

Ocena efektów farmakodynamicznych omeprazolu została przeprowadzona również u pacjentów pediatrycznych. W niekontrolowanym badaniu z udziałem dzieci w wieku od 1 do 16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol stosowany w dawkach 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała powodował poprawę stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków oraz istotne zmniejszenie objawów refluksu.¹⁴

W innym badaniu z pojedynczą zaślepioną próbą, które objęło dzieci w wieku 0-24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku, zastosowano omeprazol w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała. Po 8 tygodniach leczenia zaobserwowano 50% redukcję częstości epizodów wymiotów i zarzucania treści żołądkowej, niezależnie od zastosowanej dawki leku.¹⁵

Eradykacja H. pylori u dzieci

Skuteczność omeprazolu w eradykacji H. pylori u dzieci została potwierdzona w randomizowanym badaniu klinicznym z podwójnie zaślepioną próbą (badanie Héliot). Wykazano, że omeprazol w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną i klarytromycyną) jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. Wskaźnik eradykacji H. pylori wyniósł 74,2% (23/31 pacjentów) w grupie leczonej omeprazolem w połączeniu z amoksycyliną i klarytromycyną, w porównaniu do jedynie 9,4% (3/32 pacjentów) w grupie otrzymującej sam schemat antybiotykowy (amoksycylina + klarytromycyna). Pomimo skuteczności mikrobiologicznej, nie stwierdzono istotnych korzyści klinicznych w odniesieniu do objawów dyspeptycznych. Należy zaznaczyć, że badanie to nie dostarcza danych dotyczących stosowania omeprazolu u dzieci poniżej 4 roku życia.¹⁶