Przedawkowanie
Methotrexat-Ebewe 10 mg/ml
Przedawkowanie metotreksatu, najczęściej po podaniu doustnym, wynika z błędnego przyjęcia dawki tygodniowej w ciągu jednego dnia lub codziennego stosowania zamiast raz w tygodniu. Objawy toksyczności obejmują głównie hematologiczne (leukocytopenia, małopłytkowość, niedokrwistość, pancytopenia, neutropenia, niedokrwistość aplastyczna) oraz żołądkowo-jelitowe (zapalenie błon śluzowych, owrzodzenia, nudności, wymioty, krwawienia). Po podaniu dokanałowym dominują objawy neurotoksyczne, takie jak ból głowy, napady drgawek, kurcze mięśni, ostra toksyczna encefalopatia, a w ciężkich przypadkach wgłobienie mózgu. Możliwe są także powikłania systemowe, w tym posocznica, wstrząs septyczny i niewydolność nerek. Warto podkreślić, że toksyczność może ujawnić się z opóźnieniem, a nawet bezobjawowo, co zwiększa ryzyko zgonu.
Przedawkowanie metotreksatu
Przedawkowanie metotreksatu może wystąpić na skutek nieprawidłowego podania leku różnymi drogami: doustną, dożylną, domięśniową lub dokanałową. Doświadczenie kliniczne wskazuje, że najczęściej dochodzi do przedawkowania po podaniu doustnym, zwykle w wyniku omyłkowego przyjęcia tygodniowej dawki w ciągu jednego dnia (całej lub podzielonej na kilka dawek) lub nieświadomego przyjmowania leku codziennie zamiast raz w tygodniu.1
Objawy przedawkowania
Konsekwencje przedawkowania metotreksatu są zróżnicowane w zależności od drogi podania i mogą mieć poważne następstwa zdrowotne, w tym przypadki śmiertelne. Spektrum objawów klinicznych jest szerokie i obejmuje przede wszystkim reakcje hematologiczne oraz zmiany w obrębie przewodu pokarmowego.2
Po przedawkowaniu metotreksatu drogą dokanałową występują charakterystyczne objawy neurotoksyczności związane z działaniem na ośrodkowy układ nerwowy. Najczęściej obserwuje się ból głowy, nudności, wymioty, napady drgawek, kurcze mięśni oraz ostrą toksyczną encefalopatię. W najcięższych przypadkach może dojść do wgłobienia mózgu na skutek zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego.3
Należy podkreślić, że u niektórych pacjentów po przedawkowaniu metotreksatu początkowo nie obserwuje się objawów toksyczności, mimo to wystąpiły przypadki zakończone zgonem. W przebiegu przedawkowania może dojść do posocznicy, wstrząsu septycznego, niewydolności nerek i niedokrwistości aplastycznej.4
| Objawy przedawkowania | Opis |
|---|---|
| Objawy hematologiczne | |
| Leukocytopenia | Zmniejszenie liczby leukocytów we krwi, prowadzące do zwiększonego ryzyka infekcji |
| Małopłytkowość | Obniżenie liczby płytek krwi, zwiększające ryzyko krwawień |
| Niedokrwistość | Obniżenie poziomu hemoglobiny we krwi |
| Pancytopenia | Jednoczesne zmniejszenie liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi |
| Neutropenia | Zmniejszenie liczby neutrofili, prowadzące do zwiększonego ryzyka infekcji bakteryjnych |
| Zahamowanie czynności szpiku kostnego | Upośledzenie produkcji komórek krwi przez szpik kostny |
| Niedokrwistość aplastyczna | Ciężka postać niedokrwistości związana z zaburzeniami funkcji szpiku kostnego |
| Objawy żołądkowo-jelitowe | |
| Zapalenie błon śluzowych | Stan zapalny błon śluzowych przewodu pokarmowego |
| Zapalenie i owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej | Bolesne zmiany zapalne i owrzodzenia w jamie ustnej |
| Nudności i wymioty | Często występujące wczesne objawy przedawkowania |
| Owrzodzenie przewodu pokarmowego | Uszkodzenia błony śluzowej żołądka i jelit z tworzeniem owrzodzeń |
| Krwawienie z przewodu pokarmowego | Krwawienia będące następstwem uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego |
| Objawy neurologiczne (po podaniu dokanałowym) | |
| Ból głowy | Często pierwszy objaw neurotoksyczności |
| Nudności i wymioty | Objawy związane z działaniem na ośrodkowy układ nerwowy |
| Napady drgawek | Epizody niekontrolowanej aktywności elektrycznej mózgu |
| Kurcze mięśni | Mimowolne skurcze mięśniowe |
| Ostra toksyczna encefalopatia | Zaburzenie funkcji mózgu spowodowane bezpośrednim działaniem toksycznym metotreksatu |
| Wgłobienie mózgu | Poważne powikłanie związane ze zwiększonym ciśnieniem śródczaszkowym, potencjalnie śmiertelne |
| Powikłania systemowe | |
| Posocznica | Uogólnione zakażenie z obecnością patogenów we krwi |
| Wstrząs septyczny | Ciężka postać posocznicy z niewydolnością wielonarządową |
| Niewydolność nerek | Zaburzenie funkcji nerek często wtórne do wytrącania się metotreksatu w kanalikach nerkowych |
Postępowanie w przedawkowaniu
W leczeniu przedawkowania metotreksatu kluczową rolę odgrywa szybkie wdrożenie odpowiednich procedur ratunkowych. Dostępne jest specyficzne antidotum – folinian wapnia (leukoworyna), który działa jako odtrutka, zmniejszając toksyczność metotreksatu.5
Zasady stosowania folinianu wapnia
Zapobieganie toksyczności: Po podaniu metotreksatu w dawce od 100 mg/m² pc. należy profilaktycznie zastosować folinian wapnia zgodnie z dawkowaniem określonym w fachowej literaturze medycznej.6
Leczenie toksyczności przy terapii małymi dawkami: W przypadku wystąpienia objawów zatrucia na skutek terapii metotreksatem w małej dawce (dawka pojedyncza <100 mg/m² pc.) należy niezwłocznie podać 6-12 mg folinianu wapnia dożylnie lub domięśniowo, a następnie tę samą dawkę co najmniej 4 razy w odstępie 3-6 godzin.7
Skuteczność folinianu wapnia maleje wraz z wydłużaniem się czasu od podania metotreksatu do zastosowania odtrutki. Dla ustalenia optymalnej dawki i czasu podawania folinianu wapnia niezbędne jest monitorowanie stężenia metotreksatu w surowicy.8
Dodatkowe postępowanie
W przypadku znacznego przedawkowania konieczne jest wdrożenie następujących działań:
- Nawodnienie i alkalizacja moczu – zapobiega wytrącaniu się metotreksatu i jego metabolitów w kanalikach nerkowych.9
- Hemodializa i/lub hemoperfuzja – w przypadku opóźnionej eliminacji metotreksatu, szczególnie w przebiegu ostrej niewydolności nerek. Najbardziej skuteczną metodą eliminacji metotreksatu jest intensywna, przerywana hemodializa wysokoprzepływowa.10
Postępowanie w przedawkowaniu drogą dokanałową
Przypadkowe przedawkowanie metotreksatu podanego dokanałowo wymaga intensywnego postępowania, które obejmuje:
- Podanie folinianu wapnia ogólnoustrojowo (nie dokanałowo)
- Zakwaszenie moczu w celu przyśpieszenia eliminacji leku
- Szybki drenaż płynu mózgowo-rdzeniowego
- Perfuzję komorowo-przedsionkową umożliwiającą usunięcie leku z układu nerwowego11
Dodatkowe interwencje terapeutyczne
U pacjentów z łuszczycą podanie kwasu foliowego lub folinowego może zmniejszyć toksyczność metotreksatu, szczególnie w zakresie objawów żołądkowo-jelitowych, zapalenia błony śluzowej jamy ustnej, wypadania włosów oraz podwyższenia aktywności enzymów wątrobowych.12
Przed zastosowaniem preparatów kwasu foliowego zaleca się kontrolę stężenia witaminy B₁₂, zwłaszcza u pacjentów powyżej 50. roku życia, ponieważ kwas foliowy może maskować niedobór tej witaminy.13
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
- Dawkowanie i sposób podawania – Methotrexat
- Działania niepożądane – Methotrexat
- Interakcje leku – Methotrexat
- Profil bezpieczeństwa leku – Methotrexat
- Przeciwwskazania – Methotrexat
- Przedawkowanie – Methotrexat
- Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Methotrexat
- Skład i postać leku – Methotrexat
- Specjalne ostrzeżenia – Methotrexat
- Właściwości farmakodynamiczne – Methotrexat
- Właściwości farmakokinetyczne – Methotrexat
- Wpływ na płodność, ciążę i laktację – Methotrexat
- Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn – Methotrexat
- Wskazania do stosowania – Methotrexat