Wpływ metotreksatu na płodność, ciążę i laktację

Metotreksat (Methofill) – dostępny m.in. w postaci tabletek 2,5 mg i 10 mg – wymaga szczególnej uwagi w kontekście jego stosowania u pacjentów w wieku rozrodczym, kobiet w ciąży oraz karmiących piersią. Ze względu na silne działanie teratogenne i genotoksyczne, personel medyczny musi przekazać pacjentom precyzyjne informacje dotyczące ryzyka oraz środków ostrożności związanych z przyjmowaniem tego leku¹.

Kobiety w wieku rozrodczym

Pacjentki w wieku rozrodczym muszą bezwzględnie stosować skuteczną antykoncepcję podczas terapii metotreksatem oraz przez co najmniej 6 miesięcy po jej zakończeniu². Przed rozpoczęciem leczenia lekarz jest zobowiązany do:

• Poinformowania pacjentki o ryzyku wad rozwojowych związanych z przyjmowaniem metotreksatu³
• Wykluczenia ciąży poprzez wykonanie testu ciążowego⁴
• Udzielenia porad dotyczących zapobiegania i planowania ciąży⁵

W trakcie terapii należy powtarzać testy ciążowe, jeśli jest to klinicznie uzasadnione, szczególnie po przerwie w stosowaniu antykoncepcji⁶.

Antykoncepcja u mężczyzn

Potencjalne ryzyko genotoksyczne metotreksatu skłania do zachowania środków ostrożności również w przypadku pacjentów płci męskiej. Chociaż nie ma pewności co do przenikania metotreksatu do nasienia, badania na zwierzętach potwierdzają jego działanie genotoksyczne⁷.

Dostępne dane kliniczne nie wskazują na zwiększone ryzyko wad rozwojowych lub poronienia po ekspozycji ojca na małe dawki metotreksatu (poniżej 30 mg tygodniowo), jednak dla wyższych dawek brakuje wystarczających danych do oszacowania tego ryzyka⁸.

W ramach profilaktyki zaleca się, aby:

• Aktywni seksualnie mężczyźni lub ich partnerki stosowali skuteczną antykoncepcję podczas leczenia i przez co najmniej 3 miesiące po jego zakończeniu⁹
• Mężczyźni powstrzymali się od oddawania nasienia w trakcie leczenia oraz przez 3 miesiące po odstawieniu metotreksatu¹⁰

Stosowanie w ciąży

We wskazaniach nieonkologicznych stosowanie metotreksatu w ciąży jest bezwzględnie przeciwwskazane¹¹. We wskazaniach onkologicznych również nie powinien być stosowany, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży. W takich przypadkach korzyści z leczenia należy zawsze rozważyć względem potencjalnego ryzyka dla płodu¹².

W przypadku wystąpienia ciąży w trakcie leczenia lub do 6 miesięcy po jego zakończeniu, należy:

• Skonsultować się z lekarzem odnośnie ryzyka szkodliwego wpływu na dziecko¹³
• Wykonać badania ultrasonograficzne w celu potwierdzenia prawidłowego rozwoju płodu¹⁴

Lekarz musi poinformować pacjentkę, że metotreksat jest silnym teratogenem, który w przypadku ekspozycji podczas ciąży znacząco zwiększa ryzyko:

• Samoistnych poronień (42,5% u kobiet otrzymujących małe dawki metotreksatu w porównaniu z 22,5% u pacjentek leczonych innymi lekami)¹⁵
• Wad wrodzonych (6,6% żywych urodzeń u kobiet narażonych na małe dawki metotreksatu w porównaniu z około 4% u pacjentek leczonych innymi lekami)¹⁶
• Zahamowania wzrostu wewnątrzmacicznego¹⁷

Wśród zgłaszanych wad wrodzonych związanych z ekspozycją na metotreksat znalazły się:

• Wady twarzoczaszki
• Wady układu sercowo-naczyniowego
• Wady ośrodkowego układu nerwowego
• Wady kończyn¹⁸

Przy dawkach metotreksatu przekraczających 30 mg tygodniowo, chociaż brakuje wystarczających danych, należy spodziewać się jeszcze wyższego odsetka samoistnych poronień i wrodzonych wad rozwojowych¹⁹.

Wpływ na płodność

Metotreksat wpływa na procesy spermatogenezy i oogenezy, co może skutkować zmniejszeniem płodności zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn²⁰. U pacjentów zaobserwowano:

• Oligospermię (zmniejszenie liczby plemników) u mężczyzn
• Zaburzenia miesiączkowania u kobiet
• Brak miesiączki u kobiet²¹

Pozytywnym aspektem jest fakt, że większość tych efektów wydaje się być odwracalna po przerwaniu leczenia²².

W przypadku wskazań onkologicznych lekarz powinien zalecić:

• Kobietom planującym ciążę – jeśli to możliwe – konsultację w poradni genetycznej przed rozpoczęciem leczenia
• Mężczyznom – konsultację dotyczącą możliwości zachowania nasienia przed rozpoczęciem terapii²³

Karmienie piersią

Metotreksat przenika do mleka kobiecego i może powodować objawy toksyczności u niemowląt karmionych piersią²⁴. Z tego powodu:

• Leczenie metotreksatem jest przeciwwskazane w trakcie laktacji²⁵
• Karmienie piersią należy przerwać przed rozpoczęciem terapii metotreksatem²⁶