Krótkowzroczność
Epidemiologia
Krótkowzroczność (myopia) stanowi jedno z najpowszechniejszych zaburzeń refrakcji na świecie, dotykając obecnie około 30% populacji globalnej, z prognozowanym wzrostem do 50% (około 5 miliardów osób) do 2050 roku. Wysoka krótkowzroczność, definiowana jako wada powyżej -6,0 dioptrii, występuje u około 10% populacji (około 938 milionów osób) i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poważnych powikłań okulistycznych, takich jak odwarstwienie siatkówki, neowaskularyzacja naczyniówkowa, zaćma, jaskra oraz makulopatia krótkowzroczna. Epidemiologia wskazuje na znaczne zróżnicowanie regionalne, z najwyższą częstością w krajach Azji Wschodniej (80-90% młodych dorosłych), a także na istotny wzrost rozpowszechnienia w ostatnich dekadach, np. w USA z 25% w latach 70. do 42% w 2004 roku. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne (ponad 200 genów zidentyfikowanych w badaniach GWAS, potwierdzonych przez CREAM), jak i środowiskowe, takie jak ograniczony czas spędzany na zewnątrz (<14 godzin tygodniowo), intensywna praca wzrokowa z bliska oraz długotrwałe korzystanie z ekranów cyfrowych, co zwiększa ryzyko rozwoju i progresji krótkowzroczności nawet o 21% na każdą dodatkową godzinę dziennie.
- Epidemia krótkowzroczności
- Czynniki ryzyka krótkowzroczności
- Czynniki genetyczne
- Czynniki środowiskowe
- Czynniki socjoekonomiczne i edukacyjne
- Urbanizacja i warunki mieszkaniowe
- Skutki zdrowotne krótkowzroczności
- Nadzór epidemiologiczny i monitorowanie
- Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
- Potrzeba zintegrowanych systemów nadzoru
- Znaczenie wczesnego wykrywania
- Strategie zapobiegania i kontroli
- Znaczenie czasu spędzanego na zewnątrz
- Kontrola pracy wzrokowej z bliska i czasu przed ekranami
- Rola specjalistów medycznych
- Wpływ pandemii COVID-19
- Implikacje dla zdrowia publicznego
Epidemia krótkowzroczności
Krótkowzroczność (myopia) jest jednym z najczęstszych zaburzeń narządu wzroku na świecie. Charakteryzuje się ona trudnościami w widzeniu na odległość, podczas gdy obiekty znajdujące się blisko są widoczne wyraźnie. Według najnowszych danych epidemiologicznych, to schorzenie dotyka obecnie około 30% populacji światowej, jednak obserwuje się alarmujący wzrost częstości występowania tej wady wzroku w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat12.
Prognozy są niepokojące – szacuje się, że do 2050 roku krótkowzroczność będzie dotyczyć około połowy światowej populacji, czyli blisko 5 miliardów ludzi34. Dodatkowo, około 10% populacji światowej (około 938 milionów osób) będzie cierpiało na wysoką krótkowzroczność (powyżej -6,0 dioptrii), która wiąże się ze znacznie większym ryzykiem poważnych powikłań ocznych5.
Zróżnicowanie geograficzne
Rozpowszechnienie krótkowzroczności znacząco różni się w zależności od regionu geograficznego i grupy etnicznej6. Najwyższy odsetek osób dotkniętych tym schorzeniem odnotowuje się w krajach Azji Wschodniej, gdzie krótkowzroczność dotyka 80-90% młodych dorosłych, w szczególności w Singapurze, Chinach i na Tajwanie78.
W porównaniu z krajami azjatyckimi, częstość występowania krótkowzroczności w innych regionach świata jest niższa, choć również wykazuje tendencję wzrostową:
- Europa: około 30-40%9, z badaniami wskazującymi że wśród młodych dorosłych w wieku 25-29 lat odsetek ten sięga już 47%10
- Stany Zjednoczone: około 30-40%11
- Afryka: 10-20%12
Szczególnie niepokojące są dane z badań prowadzonych wśród dzieci w Chinach, gdzie rozpowszechnienie krótkowzroczności wśród uczniów szkół średnich osiąga poziom 76-90%1314.
Trendy czasowe
Badania epidemiologiczne wskazują na istotny wzrost częstości występowania krótkowzroczności na przestrzeni ostatnich dekad. Na przykład w Stanach Zjednoczonych odsetek osób z krótkowzrocznością wzrósł z 25% w latach 70. XX wieku do prawie 42% w 2004 roku, co stanowi wzrost o około 68%15.
Również w Europie obserwuje się podobne tendencje. Konsorcjum European Eye Epidemiology oszacowało częstość występowania krótkowzroczności na poziomie około 31% wśród osób dorosłych w wieku 25-90 lat, ale w młodszych grupach wiekowych (25-29 lat) odsetek ten był znacznie wyższy i wynosił 47,2%1617.
W Singapurze badania przeprowadzone wśród poborowych wojskowych wykazały wzrost częstości występowania krótkowzroczności z 26,3% w latach 1974-1984 do 43,3% w latach 1987-1991, a następnie do 79,3% w 1996 roku i 81,3% w latach 2009-201018.
Czynniki ryzyka krótkowzroczności
Etiologia krótkowzroczności jest złożona i wieloczynnikowa. Najnowsze dowody naukowe sugerują, że krótkowzroczność jest wynikiem połączonych i wzajemnie oddziałujących na siebie czynników genetycznych oraz środowiskowych1920.
Czynniki genetyczne
Badania wykazały istotny wpływ czynników genetycznych na rozwój krótkowzroczności. Ryzyko wystąpienia tej wady wzroku jest większe u krewnych pierwszego stopnia osób dotkniętych tym schorzeniem w porównaniu do populacji ogólnej21. Liczne badania potwierdziły związek pomiędzy występowaniem krótkowzroczności u rodziców a zwiększonym ryzykiem jej rozwoju u dzieci22.
Zakrojone na szeroką skalę badania genomu (GWAS) zidentyfikowały ponad 200 genów związanych z krótkowzrocznością23. Niedawno opublikowane badanie Consortium for Refractive Error And Myopia (CREAM) potwierdziło korelacje między wariantami określonych genów a zwiększonym ryzykiem rozwoju krótkowzroczności24.
Czynniki środowiskowe
Wzrost częstości występowania krótkowzroczności w ciągu zaledwie kilku pokoleń, zwłaszcza w krajach Azji Wschodniej, wskazuje na istotną rolę czynników środowiskowych w rozwoju tej wady wzroku25. Do najważniejszych czynników środowiskowych związanych z rozwojem krótkowzroczności należą:
- Ograniczony czas spędzany na zewnątrz – badania epidemiologiczne i interwencyjne konsekwentnie wykazują silny związek między zwiększonym czasem spędzanym na zewnątrz a zmniejszonym ryzykiem rozwoju krótkowzroczności u dzieci26. Wykazano, że dzieci, które spędzają co najmniej 14 godzin tygodniowo (około 2 godziny dziennie) na świeżym powietrzu, mają mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju krótkowzroczności niż te, które przebywają krócej na zewnątrz27.
- Praca wzrokowa z bliska – intensywne skupianie wzroku na bliskich obiektach, takich jak podczas czytania, pisania, korzystania z komputera czy smartfona, zwiększa ryzyko rozwoju krótkowzroczności28. Związek między pracą wzrokową z bliska a wystąpieniem krótkowzroczności u młodzieży jest przedmiotem licznych badań29.
- Czas spędzany przed ekranami – badania wskazują na związek między czasem spędzanym przed ekranami cyfrowymi a rozwojem i progresją krótkowzroczności. Według badań opublikowanych w The Lancet Digital Health (październik 2021), każda dodatkowa godzina dziennego korzystania z ekranu wiąże się średnio z 21% wyższym prawdopodobieństwem wystąpienia krótkowzroczności3031.
Czynniki socjoekonomiczne i edukacyjne
Badania populacyjne wykazały zwiększoną częstość występowania krótkowzroczności wśród osób o wyższym poziomie wykształcenia, lepszych warunkach mieszkaniowych, wyższych dochodach miesięcznych oraz wykonujących zawody związane z pracą wzrokową z bliska3233.
Związek między wykształceniem a krótkowzrocznością jest szczególnie wyraźny. Analiza badań obejmujących ponad 60 000 osób w Europie wykazała silny związek między poziomem wykształcenia a krótkowzrocznością, przy czym częstość występowania krótkowzroczności u osób z wyższym wykształceniem była około dwukrotnie wyższa niż u osób z wykształceniem podstawowym34.
W Chinach przeprowadzono badanie, które wykazało pozytywną korelację między krótkowzrocznością a wyższym statusem socjoekonomicznym, takimi wskaźnikami jak życie w mieście, posiadanie nieruchomości czy długość edukacji35.
Urbanizacja i warunki mieszkaniowe
Rozpowszechnienie krótkowzroczności jest wyższe w obszarach miejskich i o dużej gęstości zaludnienia w porównaniu do obszarów wiejskich3637. Badania wykazały, że krótkowzroczność częściej występuje wśród dzieci mieszkających w apartamentowcach niż w domach jednorodzinnych, na wyższych piętrach w porównaniu do mieszkających na niższych piętrach oraz w dużych przestrzeniach mieszkalnych38.
Skutki zdrowotne krótkowzroczności
Krótkowzroczność, zwłaszcza wysoka (zazwyczaj definiowana jako wada powyżej -6,0 dioptrii), wiąże się z różnymi powikłaniami ocznymi, które mogą prowadzić do poważnego i nieodwracalnego upośledzenia widzenia39.
Powikłania wysokiej krótkowzroczności
Wysoka krótkowzroczność zwiększa ryzyko rozwoju następujących schorzeń oczu:
- Odwarstwienie siatkówki – krótkowzroczność jest wyraźnym czynnikiem ryzyka odwarstwienia siatkówki, co potwierdzono w Amerykańskim Dzienniku Epidemiologii już w 1993 roku40.
- Neowaskularyzacja naczyniówkowa – tworzenie się nieprawidłowych naczyń krwionośnych pod siatkówką41.
- Zaćma – zmętnienie soczewki oka42.
- Jaskra – podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe prowadzące do uszkodzenia nerwu wzrokowego43.
- Makulopatia krótkowzroczna – degeneracja plamki żółtej związana z wysoką krótkowzrocznością44.
Im wyższy stopień krótkowzroczności, tym większe ryzyko rozwoju tych powikłań45. Szczególnie niepokojące jest to, że osoby z wczesnym początkiem krótkowzroczności są narażone na większe ryzyko, ponieważ będą miały dłuższy czas trwania choroby, wyższą progresję krótkowzroczności i będą narażone na ryzyko rozwoju wysokiej krótkowzroczności i makulopatii krótkowzrocznej46.
Krótkowzroczność patologiczna
Krótkowzroczność patologiczna (degeneracyjna) charakteryzuje się nadmiernym i postępującym wydłużeniem gałki ocznej prowadzącym do upośledzenia widzenia i ślepoty47. Częstość występowania krótkowzroczności patologicznej szacuje się na 0,9-3,1% populacji ogólnej48.
Częstość występowania upośledzenia widzenia związanego z krótkowzrocznością patologiczną waha się od 0,1% do 0,5% w badaniach europejskich i od 0,2% do 1,4% w badaniach azjatyckich4950.
W kilku badaniach krótkowzroczność patologiczna została sklasyfikowana jako pierwsza, druga lub trzecia najczęstsza przyczyna ślepoty51. Częstość występowania neowaskularyzacji naczyniówkowej związanej z krótkowzrocznością była wyższa w populacjach azjatyckich (11,3%) w porównaniu do populacji nieazjatyckich (5,2%)52.
Nadzór epidemiologiczny i monitorowanie
W obliczu rosnącej częstości występowania krótkowzroczności na całym świecie, kluczowe znaczenie ma ustanowienie skutecznych systemów nadzoru epidemiologicznego i monitorowania tego schorzenia53.
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Jednym z głównych wyzwań w dokładnym określeniu częstości występowania krótkowzroczności jest brak standardowych definicji i metod pomiaru54. Istnieją różnice w definiowaniu krótkowzroczności, technikach pomiaru i wieku oceny w różnych państwach i badaniach, co utrudnia porównywanie danych55.
Ponadto, większość badań dotyczących krótkowzroczności pochodzi z badań międzynarodowych, z ograniczonymi danymi dostępnymi w niektórych krajach ze względu na brak standardowych definicji krótkowzroczności, nieregularne i niespójne praktyki badań przesiewowych oraz stosowanie różnych technik oceny56.
Potrzeba zintegrowanych systemów nadzoru
Potrzebny jest zintegrowany, krajowy system nadzoru danych do gromadzenia informacji na temat badań przesiewowych wzroku, skierowań do specjalistów ochrony wzroku, danych demograficznych (wiek, rasa, płeć, lokalizacja geograficzna) oraz wyników skierowań. Taki system danych mógłby usprawnić integrację opieki i umożliwić monitorowanie w celu zapewnienia, że pacjenci otrzymują odpowiednią opiekę, zwłaszcza w populacjach wysokiego ryzyka57.
Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) oraz stanowe departamenty zdrowia powinny gromadzić spójne, zharmonizowane dane na temat częstości występowania krótkowzroczności, priorytetowo traktując długoterminowy nadzór nad częstością występowania błędów refrakcji u dzieci przy użyciu standardowych procedur58.
Znaczenie wczesnego wykrywania
Wczesna interwencja i wykrywanie krótkowzroczności u dzieci jest kluczowe dla zmniejszenia wpływu krótkowzroczności na ich długoterminowe zdrowie oczu i poprawę ich przyszłego życia59. Zwiększony nacisk na spowolnienie progresji krótkowzroczności poprzez skuteczne badania przesiewowe dzieci został przyjęty przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, pediatrów i okulistów60.
Wszystkie dzieci powinny przejść badanie wzroku przed rozpoczęciem przedszkola, w wieku 3-5 lat. Większość państw i terytoriów prowadzi bezpłatne programy badań przesiewowych wzroku za pośrednictwem lokalnych służb zdrowia dla dzieci i rodzin lub szkół61.
Strategie zapobiegania i kontroli
W obliczu epidemii krótkowzroczności, opracowanie i wdrożenie skutecznych strategii zapobiegania i kontroli tego schorzenia ma kluczowe znaczenie dla zdrowia publicznego62.
Znaczenie czasu spędzanego na zewnątrz
Jedną z najskuteczniejszych, opartych na dowodach strategii zapobiegania krótkowzroczności jest zwiększenie czasu spędzanego na zewnątrz63. Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i badania w Azji Wschodniej zalecają minimum 2 godziny aktywności na świeżym powietrzu dziennie jako strategię zapobiegawczą, wskazując, że dzieci uczestniczące w takich aktywnościach mają o 20-30% mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju krótkowzroczności64.
Randomizowane badanie kliniczne oceniające ochronny wpływ dodatkowych 0, 40 i 80 minut spędzanych na zewnątrz wśród chińskich dzieci w wieku 6-9 lat przez ponad 2 lata wykazało związek między czasem ekspozycji na świeże powietrze a początkiem i progresją krótkowzroczności65.
Instytut Lions Eye zaleca, aby dzieci spędzały więcej czasu na świeżym powietrzu – dążąc do co najmniej dwóch godzin dziennie – jako skuteczny sposób na spowolnienie progresji krótkowzroczności66.
Kontrola pracy wzrokowej z bliska i czasu przed ekranami
Zmniejszenie ilości czasu spędzanego na intensywnej pracy wzrokowej z bliska i ograniczenie czasu spędzanego przed ekranami cyfrowymi może pomóc w zapobieganiu rozwojowi i progresji krótkowzroczności67.
Amerykańska Akademia Pediatryczna (AAP) zaleca ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem do 2-3 godzin dziennie dla dzieci68. Specjaliści ochrony wzroku zalecają zatem ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem i zachęcanie do zabawy na świeżym powietrzu69.
Rola specjalistów medycznych
Pediatrzy odgrywają aktywną rolę w zapobieganiu krótkowzroczności. Są szczególnie przygotowani do włączenia ustaleń epidemiologicznych do opieki nad pacjentami, podkreślając znaczenie modyfikacji stylu życia w ramach kompleksowej strategii zapobiegania krótkowzroczności. Mogą współpracować z rodzinami w celu stworzenia codziennych rutyn, które kładą nacisk na aktywności na świeżym powietrzu i regulują korzystanie z ekranów w sposób odpowiedni rozwojowo70.
Regularne badania wzroku są ważne dla wszystkich, ale szczególnie dla osób z wysoką krótkowzrocznością lub krótkowzrocznością patologiczną. Pacjenci powinni przestrzegać harmonogramu ustalonego przez swojego specjalistę ochrony wzroku71.
Wpływ pandemii COVID-19
Pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na częstość występowania i progresję krótkowzroczności, zwłaszcza wśród dzieci72. Badanie opublikowane w British Journal of Ophthalmology wykazało, że krótkowzroczność u dzieci potroiła się w latach 1990-2023, a wzrost był „szczególnie zauważalny” po pandemii COVID-1973.
Istotne zwiększenie czasu spędzanego w pomieszczeniach i ograniczenie aktywności na świeżym powietrzu wśród uczniów podczas izolacji związanej z pandemią COVID-19 było powiązane ze wzrostem zarówno częstości występowania krótkowzroczności, jak i tempa jej progresji74.
Pandemia spowodowała, że dzieci spędzały mniej godzin na zabawach na świeżym powietrzu i więcej czasu (około 6-7 godzin) na pracy wzrokowej z bliska w pomieszczeniach, co miało wpływ na wzrok dzieci75.
Implikacje dla zdrowia publicznego
Rosnąca częstość występowania krótkowzroczności ma istotne implikacje dla zdrowia publicznego i systemów opieki zdrowotnej na całym świecie76.
Obciążenie ekonomiczne
Krótkowzroczność, jako najczęstszy stan oczu, ma różnorodne medyczne, społeczne i finansowe skutki77. Według najnowszego raportu opublikowanego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), opartego głównie na danych populacyjnych uzyskanych w 2007 roku, szacuje się, że w 2007 roku było około 158 milionów przypadków upośledzenia widzenia na odległość spowodowanego nieskorygowanym błędem refrakcji78.
Z 1,95 miliarda osób dotkniętych krótkowzrocznością w 2010 roku, z czego 277 milionów miało wysoką krótkowzroczność, krótkowzroczność jest kosztowna79. Potrzeba 14,3 miliarda dolarów, aby rozwiązać problem 1 miliarda ludzi żyjących z upośledzeniem widzenia lub ślepotą z powodu krótkowzroczności, dalekowzroczności i zaćmy80.
Ogólny wzrost krótkowzroczności, w tym znacznej części populacji w wieku produkcyjnym, ma implikacje zarówno dla systemu opieki zdrowotnej, jak i gospodarki81.
Strategie zdrowia publicznego
Organizacje zdrowia publicznego, takie jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i stowarzyszenia okulistyczne, uznały różnorodne czynniki ryzyka krótkowzroczności i zaproponowały środki zapobiegawcze w celu złagodzenia zachowań wysokiego ryzyka82.
Istnieje pilna potrzeba opracowania i wdrożenia strategii zdrowia publicznego w celu rozwiązania problemu epidemii krótkowzroczności83. Nowe badania epidemiologiczne powinny być przeprowadzane w zakresie wdrażania strategii zdrowia publicznego w celu zwalczania i unikania krótkowzroczności84.
Aby skuteczne przeciwdziałać epidemii krótkowzroczności, strategie te wymagają akceptacji i wdrożenia przez różne zainteresowane strony, tj. rodziców, osoby indywidualne, społeczność i sektory zdrowia85.
Edukacja i świadomość publiczna
Edukacja publiczna jest niezwykle ważna, podobnie jak programy badań przesiewowych, nie tylko dla dzieci, ale także dla osób z wysoką krótkowzrocznością powyżej 40 roku życia86.
Świadomość potrzeby rozwiązania tego problemu epidemii staje się coraz pilniejsza, ale obiecujące jest to, że potrzeba działania jest uznawana, o czym świadczy raport Światowej Organizacji Zdrowia na temat wpływu krótkowzroczności i wysokiej krótkowzroczności87.
Niewdrożenie skutecznych strategii zapobiegania i kontroli krótkowzroczności oraz pogodzenie się z tym, że nasz nowoczesny styl życia nieuchronnie prowadzi do krótkowzroczności, byłoby zaniedbaniem wobec przyszłych pokoleń88.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.