Czkawka
Diagnostyka i diagnoza
Czkawka (singultus) to mimowolne, spazmatyczne skurcze mięśni przepony z nagłym zamknięciem głośni, powodujące charakterystyczny dźwięk. Klasyfikacja opiera się na czasie trwania: ostra (<48 godzin), uporczywa (48 godzin do 1 miesiąca) oraz nieustępująca (>1 miesiąc). Epizody trwające ponad 48 godzin wymagają diagnostyki w celu wykluczenia chorób podstawowych. Diagnostyka rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego, w tym oceny neurologicznej i otoskopii. W przypadku utrzymującej się czkawki wskazane są badania laboratoryjne (morfologia, elektrolity, CRP, OB, funkcje wątroby, amylaza, gazometria) oraz obrazowe (RTG, TK klatki piersiowej, jamy brzusznej, głowy, MRI), a także specjalistyczne procedury jak endoskopia, manometria przełyku czy nakłucie lędźwiowe, zależnie od podejrzewanej etiologii.
- Diagnostyka czkawki
- Badanie lekarskie i wywiad w diagnostyce czkawki
- Badania diagnostyczne w przypadku przedłużającej się czkawki
- Diagnostyka różnicowa czkawki
- Przyczyny żołądkowo-jelitowe
- Przyczyny neurologiczne
- Przyczyny w obrębie klatki piersiowej
- Przyczyny metaboliczne
- Leki i toksyny
- Inne przyczyny
- Znaczenie kliniczne czkawki w diagnostyce
- Konsekwencje długotrwałej czkawki
- Leczenie po diagnostyce
- Podsumowanie zasad diagnostycznych
Diagnostyka czkawki
Czkawka (singultus) to mimowolne, spazmatyczne skurcze mięśni przepony, po których następuje nagłe zamknięcie głośni, co prowadzi do charakterystycznego dźwięku „hic”. Chociaż większość epizodów czkawki jest krótkotrwała i samoograniczająca się, przedłużające się epizody mogą wymagać diagnostyki medycznej w celu wykrycia ewentualnych chorób podstawowych12.
Klasyfikacja czkawki w zależności od czasu trwania
Czkawkę klasyfikuje się w zależności od czasu jej trwania12:
- Ostra czkawka – trwa mniej niż 48 godzin
- Uporczywa (przetrwała) czkawka – trwa ponad 48 godzin, ale krócej niż 1 miesiąc
- Nieustępująca czkawka – trwa ponad 1 miesiąc
Czkawka trwająca dłużej niż 48 godzin powinna skłonić do poszukiwania przyczyn medycznych i zasięgnięcia porady lekarskiej12.
Badanie lekarskie i wywiad w diagnostyce czkawki
Diagnostyka czkawki rozpoczyna się od dokładnego wywiadu medycznego i badania fizykalnego. W przypadku ostrej czkawki, krótkotrwałej i samoograniczającej się, dokładne badanie diagnostyczne zwykle nie jest wymagane1.
Wywiad lekarski
Lekarz może zadać następujące pytania12:
- Kiedy rozpoczął się epizod czkawki?
- Jak często występuje czkawka?
- Czy czkawka występuje przez cały czas?
- Co pacjent robił przed wystąpieniem czkawki?
- Czy czkawka występuje podczas snu? (utrzymywanie się czkawki podczas snu sugeruje przyczynę organiczną, a nie psychogenną)1
- Czy występują inne objawy towarzyszące?
Badanie fizykalne
Podczas badania fizykalnego lekarz może przeprowadzić badanie neurologiczne w celu sprawdzenia1:
- Funkcji nerwów czaszkowych
- Siły mięśniowej
- Odruchów
- Czucia
- Koordynacji ruchowej
Należy również rozważyć badanie kanału słuchowego (ciało obce przy błonie bębenkowej może wywołać czkawkę)1.
Badania diagnostyczne w przypadku przedłużającej się czkawki
Jeśli czkawka utrzymuje się dłużej niż 48 godzin lub towarzyszy jej inne objawy wskazujące na chorobę podstawową, lekarz może zalecić przeprowadzenie dodatkowych badań diagnostycznych12.
Badania laboratoryjne
Podstawowe badania laboratoryjne mogą obejmować123:
- Morfologię krwi – w celu wykrycia infekcji, anemii
- Badania biochemiczne (elektrolity, mocznik, kreatynina) – w celu wykrycia zaburzeń elektrolitowych, chorób nerek
- Badania w kierunku cukrzycy
- Białko C-reaktywne (CRP) i OB – wskaźniki stanu zapalnego
- Badania funkcji wątroby
- Gamma-glutamylotransferaza (GGTP)
- Amylaza w surowicy – dla oceny stanu trzustki
- Toksykologiczne badanie krwi – w przypadku podejrzenia zatrucia lub nadużywania substancji
- Gazometrię – w celu oceny równowagi kwasowo-zasadowej
Badania obrazowe
W diagnostyce czkawki mogą być przydatne następujące badania obrazowe123:
- RTG klatki piersiowej – do oceny patologii płucno-sercowej (nacieki, wysięk opłucnowy, masy śródpiersia/płucne)
- Tomografia komputerowa (TK) klatki piersiowej – w przypadku nieprawidłowości w RTG
- TK jamy brzusznej i miednicy – do oceny narządów jamy brzusznej, wykluczenia nowotworów
- TK głowy, angiografia TK głowy/szyi, rezonans magnetyczny (MRI) mózgu – w przypadku objawów neurologicznych lub podejrzenia udaru/guza mózgu/drgawek
Inne badania diagnostyczne
W zależności od podejrzewanej przyczyny czkawki można wykonać123:
- Elektrokardiogram (EKG) – do oceny funkcji serca
- Badania czynnościowe płuc
- Endoskopię górnego odcinka przewodu pokarmowego – do oceny przełyku, żołądka i górnej części jelita cienkiego
- Monitorowanie pH przełyku – do oceny ekspozycji przełyku na kwas
- Bronchoskopię
- Badanie manometryczne przełyku – złoty standard w diagnostyce achalazji, która może powodować czkawkę1
- Nakłucie lędźwiowe – w przypadku podejrzenia patologii ośrodkowego układu nerwowego
- Otoskopię i faryngoskopię – w celu oceny ucha i gardła
Diagnostyka różnicowa czkawki
Przedłużająca się czkawka może być objawem wielu schorzeń, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej12.
Przyczyny żołądkowo-jelitowe
Schorzenia żołądkowo-jelitowe są najczęstszą przyczyną uporczywej czkawki1:
- Choroba refluksowa przełyku (GERD)
- Przepuklina rozworu przełykowego
- Zapalenie przełyku
- Rozszerzenie żołądka
- Achalazja przełyku
- Nowotwory przełyku1
- Zespół tętnicy krezkowej górnej1
Przyczyny neurologiczne
Zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego, które mogą powodować czkawkę1:
- Udar mózgu
- Nowotwory OUN
- Choroba Parkinsona
- Stwardnienie rozsiane
- Zapalenie mózgu
- Uraz mózgu
- Zespół area postrema1
Przyczyny w obrębie klatki piersiowej
Schorzenia w obrębie klatki piersiowej mogą podrażniać nerw przeponowy i prowadzić do czkawki12:
- Zapalenie płuc
- Zatorowość płucna
- Nowotwory płuc
- Zawał mięśnia sercowego
- Tętniak aorty
- Zapalenie osierdzia
- Powiększenie aorty piersiowej z powodu krwiaka śródściennego aorty1
Przyczyny metaboliczne
Zaburzenia metaboliczne mogą prowadzić do przewlekłej czkawki1:
- Cukrzyca
- Niedobór elektrolitów (hiponatremia, hipokaliemia, hipokalcemia)1
- Mocznica
- Niewydolność nerek
- Wole guzkowe toksyczne1
Leki i toksyny
Czkawka może być wywołana przez12:
- Kortykosteroidy
- Benzodiazepiny
- Barbiturany
- Leki przeciwpsychotyczne
- Metoklopramid
- Alkohol
- Chemioterapeutyki
Inne przyczyny
Inne przyczyny czkawki mogą obejmować12:
- Infekcja COVID-19 (także w okresie po ostrym zakażeniu)
- Stres i czynniki psychogenne
- Okres pooperacyjny (szczególnie po zabiegach w obrębie klatki piersiowej i jamy brzusznej)
- Zaawansowana choroba nowotworowa
Znaczenie kliniczne czkawki w diagnostyce
Chociaż większość epizodów czkawki jest łagodna i samoograniczająca się, przedłużająca się czkawka może mieć istotne znaczenie kliniczne12.
Czkawka jako objaw ostrzegawczy
Przedłużająca się czkawka może być wczesnym objawem poważnych chorób, takich jak12:
- Nowotwory (mózgu, węzłów chłonnych, żołądka, przełyku)
- Udar mózgu
- Zapalenie wokół serca
- Zbliżający się zawał serca
Szczególnie czkawka jako jedyny objaw prowadzący do rozpoznania raka przełyku jest rzadko opisywana w literaturze, ale ma istotne znaczenie diagnostyczne1.
Objawy alarmowe towarzyszące czkawce
Należy natychmiast szukać pomocy medycznej, jeśli czkawce towarzyszą następujące objawy12:
- Kaszel z krwią
- Uczucie zamykania się gardła
- Gorączka
- Silny ból brzucha
- Duszność
- Wymioty
- Znaczna utrata wagi
Konsekwencje długotrwałej czkawki
Przedłużająca się czkawka może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych12:
- Wyczerpanie
- Odwodnienie
- Niedożywienie i utrata wagi (spowodowane utrudnionym przyjmowaniem pokarmów)
- Bezsenność
- Rozdrażnienie
- Depresja
- Obniżona jakość życia
Leczenie po diagnostyce
Po ustaleniu przyczyny czkawki, leczenie powinno być ukierunkowane na chorobę podstawową12. Jeśli choroba podstawowa jest leczona skutecznie, czkawka często ustępuje.
Leczenie farmakologiczne
Leki stosowane w leczeniu przedłużającej się czkawki123:
- Chlorpromazyna – jedyny lek zatwierdzony przez FDA do leczenia czkawki
- Baklofen – jedyny lek badany w podwójnie ślepej randomizowanej próbie kontrolowanej w leczeniu czkawki
- Haloperidol
- Metoklopramid
- Gabapentyna
- Leki przeciwdrgawkowe (fenytoina, kwas walproinowy, karbamazepina)
- Amitryptylina
- Inhibitory pompy protonowej (w przypadku GERD)
Metody inwazyjne
W przypadkach opornych na leczenie farmakologiczne można rozważyć12:
- Blokadę nerwu przeponowego
- Stymulację nerwu błędnego
- Akupunkturę
- Wentylację dodatnim ciśnieniem
- W skrajnych przypadkach – frenektomię (przecięcie nerwu przeponowego)
Podsumowanie zasad diagnostycznych
Diagnostyka czkawki powinna być ukierunkowana w zależności od czasu trwania objawu12:
- Ostra czkawka (poniżej 48 godzin) – zwykle nie wymaga diagnostyki, jest to rozpoznanie kliniczne
- Uporczywa czkawka (powyżej 48 godzin) – wymaga diagnostyki w kierunku chorób podstawowych
- Nieustępująca czkawka (powyżej miesiąca) – wymaga pogłębionej diagnostyki i specjalistycznego leczenia
W przypadku przedłużającej się czkawki należy dokładnie ocenić, czy pacjent nie przyjmuje leków znanych z wywoływania czkawki oraz czy czkawka nie jest związana z chorobą refluksową przełyku (GERD)1.
Podsumowując, diagnostyka czkawki powinna być dostosowana do czasu trwania objawu i współistniejących dolegliwości. Przedłużająca się czkawka zawsze powinna skłaniać do poszukiwania przyczyn organicznych i konsultacji z lekarzem12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.