Czkawka
Epidemiologia
Czkawka jest powszechnym zjawiskiem występującym u osób w każdym wieku, od płodów po osoby starsze, z wcześniakami spędzającymi nawet do 2,5% czasu na czkaniu. W populacji ogólnej częstość występowania krótkotrwałej czkawki jest podobna u obu płci, jednak uporczywa czkawka wykazuje wyraźną przewagę u mężczyzn (OR 2,42; 95% CI: 1,40-4,17), zwłaszcza w przypadkach niezwiązanych z OUN (OR 11,72; 95% CI: 3,16-43,50). Czynniki ryzyka obejmują płeć męską, większy wzrost i niskie BMI, choć dane dotyczące masy ciała są niejednoznaczne. Przewlekła czkawka częściej występuje u pacjentów z chorobami nowotworowymi (1-9%), chorobą Parkinsona (~20%) oraz GERD (8-10%). Wśród leków wywołujących czkawkę dominują deksametazon oraz cytostatyki (lewofolinian, fluorouracyl, oksaliplatyna, karboplatyna, irynotekan). Czkawkę klasyfikuje się jako przejściową (<48h), przetrwałą (>48h) i nieustępującą (>1 miesiąc), z przewlekłą postacią dotykającą około 1 na 100 000 osób.
Epidemiologia czkawki
Czkawka jest zjawiskiem powszechnym występującym u ludzi w każdym wieku, począwszy od płodów w łonie matki, aż po osoby w podeszłym wieku. Wcześniaki mogą spędzać nawet do 2,5% swojego czasu na czkaniu1. Praktycznie każda osoba doświadcza epizodów czkawki w ciągu swojego życia, choć zazwyczaj są one przemijające i nie wymagają interwencji medycznej23.
Dokładna częstość występowania i chorobowość czkawki w populacji ogólnej nie zostały precyzyjnie określone, a dotychczasowe badania nie wykazały różnic związanych z rasą, położeniem geograficznym czy statusem socjoekonomicznym456. Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych rocznie odnotowuje się około 4000 hospitalizacji z powodu czkawki789.
Różnice płciowe w występowaniu czkawki
Choć ogólna częstość występowania krótkotrwałej czkawki wydaje się być podobna u mężczyzn i kobiet, istotne różnice ujawniają się w przypadku czkawki przedłużonej i uporczywej10. Badania wskazują na wyraźną dominację mężczyzn w występowaniu uporczywej czkawki, ze współczynnikiem szans (odds ratio) wynoszącym 2,42 (95% CI: 1,40-4,17)1112. Różnica ta jest szczególnie widoczna w przypadkach czkawki niezwiązanej z ośrodkowym układem nerwowym, gdzie współczynnik szans wzrasta do 11,72 (95% CI: 3,16-43,50)1314.
W serii przypadków obejmującej 220 pacjentów z uporczywą czkawką około 80% stanowili starsi mężczyźni15. Według innych badań, około 82% przypadków przewlekłej czkawki dotyczy mężczyzn, głównie w wieku powyżej 50 lat1617. Warto zauważyć, że we wczesnej dorosłości czkawka może występować częściej u kobiet niż u mężczyzn w tym samym wieku1819.
Wpływ czynników fizycznych na występowanie czkawki
Badania wskazują na związek między czkawką a cechami fizycznymi pacjentów. Uporczywa czkawka częściej występuje u osób o większym wzroście i wadze2021. Analizy przeprowadzone w oparciu o japońską bazę danych niepożądanych zdarzeń po stosowaniu leków (JADER) potwierdziły, że płeć męska i wzrost są czynnikami związanymi z ryzykiem wystąpienia czkawki22. Jednocześnie, niski wskaźnik masy ciała (BMI) został zidentyfikowany jako wiarygodny wskaźnik fizyczny związany z ryzykiem wystąpienia czkawki23, choć inne badania wykorzystujące amerykańską bazę danych FDA (FAERS) nie wykazały związku między czkawką a masą ciała24.
Czkawka w poszczególnych grupach populacyjnych
Czkawka u noworodków i niemowląt
Czkawka płodowa jest powszechnym zjawiskiem w czasie ciąży, szczególnie często odczuwanym w trzecim trymestrze25. U noworodków czkawka jest zjawiskiem fizjologicznym, przy czym wcześniaki mogą spędzać nawet 2,5% swojego czasu na czkaniu, a częstotliwość ta zmniejsza się w okresie niemowlęcym2627. W populacji pediatrycznej czkawka ma zazwyczaj charakter łagodny i rzadziej wiąże się z przyczynami organicznymi niż u dorosłych28.
Czkawka w chorobach współistniejących
Częstość występowania przewlekłej czkawki jest wyższa u pacjentów z określonymi schorzeniami. Badania wykazały, że:
- U pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową częstość występowania uporczywej czkawki wynosi 1-9%293031
- U pacjentów z chorobą Parkinsona częstość występowania nawracającej czkawki wynosi około 20%, w porównaniu do 3% w populacji ogólnej323334
- U pacjentów z chorobą refluksową przełyku (GERD) czkawka występuje u około 8-10%353637
Czynniki ryzyka i przyczyny czkawki
Analiza czynników ryzyka czkawki wskazuje na szczególnie wysokie prawdopodobieństwo jej wystąpienia u pacjentów poddawanych chemioterapii oraz u osób z określonymi typami nowotworów złośliwych3839. Wieloczynnikowa analiza zidentyfikowała chemioterapię oraz zgon w ciągu 24 godzin po hospitalizacji jako niezależne czynniki ryzyka czkawki u pacjentów powyżej 40 roku życia40.
W kontekście schorzeń ośrodkowego układu nerwowego, wieloczynnikowa analiza wykazała, że krwotok podpajęczynówkowy, krwotok śródmózgowy w półkuli oraz guzy mózgu są silnymi niezależnymi czynnikami ryzyka czkawki41. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo rozwoju uporczywej czkawki po niedokrwiennym uszkodzeniu pnia mózgu, w tym mostu lub przy zajęciu tętnicy móżdżkowej tylnej dolnej42.
Wśród leków związanych z występowaniem czkawki wymienić można: deksametazon, lewofolinian, fluorouracyl, oksaliplatynę, karboplatynę i irynotekan43. Deksametazon został zidentyfikowany jako lek mający najsilniejszy wpływ na wywoływanie czkawki, choć wpływ leków przeciwnowotworowych również jest znaczący4445.
Klasyfikacja czkawki według czasu trwania
W zależności od czasu trwania, czkawkę można sklasyfikować jako:
- Przejściową (krótkotrwałą) – trwającą mniej niż 48 godzin4647
- Przetrwałą (uporczywą) – trwającą dłużej niż 48 godzin4849
- Nieustępującą (intractable) – trwającą dłużej niż miesiąc5051
Według danych z hospitalizacji z powodu czkawki, 44,1% przypadków stanowi czkawka przejściowa, 36,9% – przetrwała, a 19% – nieustępująca52. Szacuje się, że przewlekła czkawka dotyka około 1 na 100 000 osób5354.
Znaczenie kliniczne i implikacje zdrowotne czkawki
Choć większość epizodów czkawki ma charakter przemijający i nie powoduje istotnych konsekwencji klinicznych, uporczywa i nieustępująca czkawka może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych5556. Do potencjalnych powikłań należą:
- Dyskomfort i trudności w karmieniu57
- Nasilenie refluksu żołądkowo-przełykowego58
- Zasadowica oddechowa (u pacjentów z tracheostomią)5960
- Rozejście się rany61
- Deprywacja snu6263
- Zaburzenia psychiczne6465
- Niedożywienie, zmęczenie, odwodnienie i utrata masy ciała6667
- Zwiększone ryzyko zapalenia płuc związanego z wentylacją mechaniczną u pacjentów zintubowanych6869
W rzadkich przypadkach, przedłużająca się czkawka może prowadzić do poważniejszych powikłań, takich jak zaburzenia połykania skutkujące ostrą niewydolnością oddechową70 czy nawet niewydolność krążeniowo-oddechowa71.
Czkawka jako objaw poważniejszych schorzeń
Uporczywa czkawka może być objawem poważniejszych schorzeń, które wymagają dokładnej diagnostyki medycznej72. Może ona wskazywać na:
- Schorzenia ośrodkowego układu nerwowego, w tym udary, guzy mózgu, stwardnienie rozsiane czy neuromyelitis optica7374
- Nowotwory złośliwe różnych narządów, w tym mózgu, trzustki, żołądka, przewodu pokarmowego czy przełyku75
- Zatrucia (np. zatrucie alkoholem)76
- Zawał mięśnia sercowego77
- Zatorowość płucną7879
- Choroby wątroby i mocznicę80
- Zakażenie COVID-19 (zarówno w fazie ostrej, jak i post-COVID)8182
Nadzór i monitorowanie czkawki
Mimo rosnącej świadomości na temat czkawki jako potencjalnego objawu poważniejszych schorzeń, obecnie brakuje formalnych wytycznych dotyczących diagnostyki i leczenia uporczywej czkawki8384. W wielu przypadkach leczenie opiera się jedynie na doświadczeniu lekarza lub dowodach anegdotycznych85.
W celu lepszego zrozumienia różnorodnych przyczyn czkawki, zespół badawczy z Heidelbergu pracuje nad lokalnym rejestrem pacjentów o nazwie „Heidelberg Register of Singultus Disease”, gdzie pacjenci mogą wypełnić kwestionariusz dotyczący ich objawów86. Złotym standardem postępowania pozostaje znalezienie podstawowej przyczyny czkawki i jej leczenie87.
W przypadku wystąpienia czkawki trwającej dłużej niż dwa dni lub zakłócającej zdolność do snu lub jedzenia, zaleca się kontakt z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej w celu przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki88.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.