Czkawka
Etiologia i przyczyny
Czkawka (singultus) to mimowolne, spazmatyczne skurcze przepony, prowadzące do nagłego wdechu i gwałtownego zamknięcia głośni, co generuje charakterystyczny dźwięk. Klasyfikacja czkawki opiera się na czasie trwania: ostra (<48 godzin), przetrwała (2 dni do 1 miesiąca) oraz nieustępliwa (>1 miesiąc). Ostra czkawka jest zwykle samoograniczająca się i związana z czynnikami takimi jak rozciągnięcie żołądka, spożycie alkoholu, napojów gazowanych, refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) czy czynniki psychogenne. Przetrwała i nieustępliwa czkawka często wskazuje na poważniejsze przyczyny organiczne, w tym zaburzenia OUN (np. nowotwory, udar, zapalenie opon mózgowych), podrażnienie nerwów błędnych lub przeponowych, choroby śródpiersia, zaburzenia metaboliczne (hiponatremia, hipokaliemia, hipokalcemia, hiperglikemia, mocznica) oraz stany zapalne i nowotworowe w obrębie jamy brzusznej i klatki piersiowej. W diagnostyce różnicowej istotne jest rozróżnienie czkawki występującej wyłącznie w stanie czuwania od tej obecnej także w nocy, co może sugerować różne etiologie.
Czkawka – definicja
Czkawka (łac. singultus) to mimowolne, spazmatyczne skurcze przepony – mięśnia oddzielającego klatkę piersiową od jamy brzusznej, który odgrywa kluczową rolę w procesie oddychania. Skurcze te powodują nagły wdech powietrza, któremu towarzyszy gwałtowne zamknięcie głośni, co skutkuje charakterystycznym dźwiękiem „hik”12. Czkawka to powtarzający się wzorzec mimowolnych skurczów, których pacjent nie może kontrolować3.
Klasyfikacja czkawki
Czkawkę klasyfikuje się na podstawie czasu jej trwania4:
- Czkawka ostra – trwająca krócej niż 48 godzin5
- Czkawka przetrwała (uporczywa) – trwająca ponad 2 dni, do 1 miesiąca67
- Czkawka nieustępliwa (oporna) – trwająca ponad miesiąc78
Czkawka ostra jest zwykle samoograniczająca się i rzadko zgłaszana, dlatego większość badań koncentruje się na czkawce przetrwałej i nieustępliwej9. Przetrwała i nieustępliwa czkawka może wskazywać na poważniejszą etiologię10.
Etiologia czkawki
Przyczyna czkawki często pozostaje nieznana, szczególnie w przypadku ostrych epizodów12. Jednak istnieje wiele czynników, które mogą ją wywoływać.
Łuk odruchowy czkawki
Czkawka jest odruchem, który angażuje łuk nerwowy, przekształcający bodźce w odpowiedź fizyczną. Odruchy czkawki obejmują aferentne włókna nerwu błędnego, nerwu przeponowego oraz włókna współczulne klatki piersiowej12. Każdy proces wpływający na komponenty łuku odruchowego może wywołać czkawkę3.
Zakłada się, że gdzieś w mózgu istnieje „generator wzorca centralnego” dla czkawki, czyli obwód neuronalny zaprojektowany do generowania czkawki, podobny do tych, które mamy dla takich czynności jak oddychanie, kaszel i chodzenie4.
Czynniki wyzwalające czkawkę ostrą
Najczęstsze przyczyny ostrej czkawki to12:
- Rozciągnięcie żołądka (np. wskutek spożycia pokarmu, alkoholu lub powietrza)34
- Zbyt szybkie jedzenie lub picie56
- Spożywanie napojów gazowanych78
- Przejedzenie lub spożycie zbyt dużej ilości alkoholu910
- Aerofagia (połykanie powietrza)1112
- Nagłe zmiany temperatury otoczenia lub żołądka1314
- Spożywanie ostrych lub pikantnych potraw1516
- Używanie tytoniu1718
- Czynniki psychogenne (np. podekscytowanie, stres)1920
- Refluks żołądkowo-przełykowy2122
Przyczyny czkawki przetrwałej i nieustępliwej
Czkawka przetrwała i nieustępliwa ma zazwyczaj głębsze przyczyny organiczne1. Około 80% przypadków organicznych występuje u mężczyzn, podczas gdy pozostałe 20% przypadków uważa się za psychogenne2. Przyczyny te można podzielić na kilka kategorii:
Zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN)
Problemy związane z OUN mogą zakłócać normalną kontrolę organizmu nad odruchem czkawki1. Przyczyny związane z OUN obejmują23:
- Zmiany strukturalne: wady wrodzone, nowotwory złośliwe lub stwardnienie rozsiane4
- Zmiany naczyniowe, w tym udar56
- Infekcje, takie jak zapalenie opon mózgowych lub zapalenie mózgu78
- Urazy910
- Wodogłowie11
- Syringomielia (jamisty rdzenia kręgowego)12
Podrażnienie lub uszkodzenie nerwów
Przyczyną długotrwałej czkawki może być uszkodzenie lub podrażnienie nerwów błędnych lub przeponowych, które zaopatrują mięsień przepony1. Do czynników powodujących podrażnienie nerwów należą2:
- Zapalenie gardła, krtani lub guzy szyi, które drażnią nerwy krtaniowe wsteczne34
- Wole, guzy lub torbiele szyi56
- Choroby śródpiersia7
- Nieprawidłowości przepony8
- Ciała obce dotykające błony bębenkowej910
Schorzenia przewodu pokarmowego
Procesy żołądkowo-jelitowe, szczególnie choroba refluksowa przełyku (GERD) i związane z nią przepukliny rozworu przełykowego, są wskazywane jako najczęstsza przyczyna ostrej czkawki1. Częstość występowania czkawki u pacjentów z GERD była raportowana na poziomie nawet 10%2. Przybliżono 80% pacjentów z przewlekłą czkawką ma nieprawidłowości w przełyku i żołądku, przy czym choroba refluksowa jest najczęstszym znaleziskiem3. Inne zaburzenia żołądkowo-jelitowe obejmują45:
- Rozciągnięcie żołądka6
- Zapalenie żołądka7
- Wrzody trawienne89
- Zapalenie trzustki, rak trzustki1011
- Rak żołądka1213
- Ropnie brzuszne1415
- Choroby pęcherzyka żółciowego1617
- Zapalenie jelit1819
- Zapalenie wątroby20
Podrażnienie przepony
Stany, które mogą powodować podrażnienie przepony i wywoływać czkawkę to1:
- Przepuklina rozworu przełykowego23
- Ropień podprzeponowy4
- Niedokrwienie mięśnia sercowego56
- Zawał mięśnia sercowego78
- Zapalenie osierdzia9
- Zapalenie opłucnej1011
- Zapalenie płuc1213
Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne
Długotrwała czkawka może wynikać z zaburzeń metabolizmu1. Do zaburzeń metabolicznych powodujących czkawkę należą23:
- Hiponatremia (obniżone stężenie sodu we krwi)45
- Hipokaliemia (obniżone stężenie potasu we krwi)6
- Hipokalcemia (obniżone stężenie wapnia we krwi)78
- Hiperglikemia (podwyższony poziom cukru we krwi)9
- Mocznica (zwiększone stężenie mocznika we krwi)1011
- Hipokarbia (obniżone stężenie dwutlenku węgla we krwi)12
- Gorączka1314
- Cukrzyca1516
- Zaburzenia czynności nerek1718
- Zaburzenia czynności wątroby1920
- Zaburzenia elektrolitowe2122
Czynniki psychogenne
Stany psychogenne związane z czkawką obejmują12:
- Histeria3
- Szok45
- Strach6
- Zaburzenia osobowości7
- Zaburzenia konwersyjne8
- Symulowanie9
- Stres i niepokój1011
- Podekscytowanie12
Polekowe przyczyny czkawki
Stosowanie niektórych leków może wywoływać długotrwałą czkawkę1. Leki związane z czkawką obejmują23:
- Benzodiazepiny45
- Krótko działające barbiturany67
- Donepezil8
- Deksametazon i inne kortykosteroidy91011
- Alfa-metylodopa12
- Alkohol1314
- Leki przeciwnowotworowe1516
- Leki na refluks kwasu1718
- Opioidy1920
- Niektóre leki na lęk, ból, nadciśnienie i drgawki21
Przyczyny pooperacyjne i anestezjologiczne
Czkawka może być skutkiem ubocznym zabiegu chirurgicznego lub określonych leków1. Przyczyny związane z zabiegami i znieczuleniem obejmują23:
- Hiperekstensja szyi: rozciągnięcie korzeni nerwu przeponowego45
- Manipulacja przeponą lub żołądkiem6
- Laparotomia7
- Torakotomia8
- Kraniotomia9
- Powikłania znieczulenia ogólnego1011
- Intubacja12
- Rozciągnięcie żołądka13
- Trakcja na trzewia1415
Rzadsze przyczyny czkawki
Rzadziej występujące przyczyny przewlekłej czkawki obejmują12:
- Malformacja tętniczo-żylna – stan, w którym tętnice i żyły są splątane w mózgu3
- Choroba Parkinsona4
- Zabiegi medyczne, takie jak: cewnikowanie w celu dostępu do mięśnia sercowego, umieszczenie stentu przełykowego, bronchoskopia, tracheostomia5
- Podrażnienie układu autonomicznego, który wpływa również na oddychanie, pocenie się, bicie serca, czkawkę i kaszel6
- Zespół ostrego niedokrwienia aorty z poszerzeniem aorty piersiowej z powodu krwiaka śródściennego aorty7
- Rak przełyku8
Czkawka u niemowląt i dzieci
U niemowląt i dzieci czkawka rzadko jest objawem niepokojącym i zazwyczaj jest związana z karmieniem12. Przyczyny czkawki u niemowląt obejmują345:
- Zbyt szybkie jedzenie6
- Przejedzenie78
- Połykanie powietrza podczas karmienia butelką lub piersią910
- Refluks1112
- Nagła zmiana temperatury żołądka13
Co ciekawe, czkawka zaczyna się już w łonie matki, nawet w pierwszym trymestrze ciąży, co sugeruje, że może odgrywać rolę w rozwoju1415.
Różnice zależne od płci w występowaniu czkawki
Istnieje przewaga mężczyzn wśród pacjentów z czkawką niezwiązaną z ośrodkowym układem nerwowym i czkawką o nieznanym pochodzeniu1. Około 82% przypadków uporczywej lub nieustępliwej czkawki również występuje u mężczyzn2. Przyczyny organiczne można zidentyfikować u 93% mężczyzn i tylko u 8% kobiet3.
Diagnoza różnicowa czkawki
W diagnostyce różnicowej uporczywej czkawki pomocne mogą być następujące pytania12:
- Czy czkawka występuje tylko w stanie czuwania? Czy też występuje w dzień i w nocy?
W pierwszym przypadku czkawka jest prawdopodobnie czynnościowa, a jej przyczynami są rozszerzenie żołądka, aerofagia i choroba refluksowa przełyku34. W drugim przypadku bardziej prawdopodobne jest, że jest spowodowana przyczynami toksyczno-metabolicznymi, przewlekłym alkoholizmem, guzami przełyku i żołądka, zajęciem opłucnej, śródpiersia lub przepony, lub zmianami wewnątrzczaszkowymi56.
Podstawą diagnozy jest dokładny wywiad medyczny i badanie przedmiotowe, które są ważne dla oceny potencjalnie poważnych przyczyn78. W przypadku uporczywej czkawki zaleca się skierowanie do specjalisty, aby znaleźć przyczynę lub zaoferować więcej opcji leczenia9.
Podsumowanie
Czkawka to złożone zjawisko, które może mieć wiele przyczyn – od łagodnych, przejściowych czynników po poważne schorzenia organiczne. Etiologia czkawki może obejmować zarówno czynniki modulujące aktywność łuku odruchowego (jak rozciągnięcie żołądka czy zmiany temperatury), jak i stany patologiczne bezpośrednio oddziałujące na nerw przeponowy lub błędny12.
Należy pamiętać, że choć większość epizodów czkawki jest łagodna i samoograniczająca się, uporczywa lub nieustępliwa czkawka może wskazywać na poważny problem zdrowotny i wymaga odpowiedniej diagnostyki34.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.