polekowe zapalenie błony śluzowej

Polekowe zapalenie błony śluzowej to reakcja zapalna błon śluzowych (najczęściej jamy ustnej, przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych) wywołana działaniem niepożądanym leków. Stan ten może wystąpić jako bezpośredni skutek działania toksycznego substancji leczniczej na nabłonek lub jako reakcja immunologiczna.

Do najczęstszych przyczyn polekowego zapalenia błony śluzowej należą antybiotyki (zwłaszcza o szerokim spektrum działania), niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwnowotworowe (szczególnie chemioterapeutyki), leki immunosupresyjne oraz niektóre leki stosowane w terapii chorób układu krążenia. Mechanizm powstawania zapalenia może obejmować bezpośrednie uszkodzenie nabłonka, zaburzenie równowagi mikrobiologicznej lub reakcję alergiczną.

Objawy polekowego zapalenia błony śluzowej obejmują zaczerwienienie, obrzęk, ból, pieczenie, nadżerki lub owrzodzenia błony śluzowej. W przypadku zajęcia przewodu pokarmowego mogą wystąpić nudności, wymioty, biegunka lub zaparcia. Diagnostyka opiera się na wywiadzie lekarskim, badaniu fizykalnym oraz w wybranych przypadkach na badaniach endoskopowych z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego.

Leczenie polega przede wszystkim na odstawieniu lub zmianie leku wywołującego objawy. W terapii objawowej stosuje się leki miejscowo znieczulające, przeciwzapalne oraz środki osłaniające błonę śluzową. W ciężkich przypadkach może być konieczne włączenie glikokortykosteroidów ogólnoustrojowo. Profilaktyka obejmuje stosowanie osłony błony śluzowej podczas terapii lekami o znanym potencjale uszkadzania nabłonka oraz monitorowanie pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka.

Powiązane wpisy

Leksykon leków
Działania niepożądane – Xylometazolin VP 1 mg/g

Leczenie ksylometazoliną w postaci kropli do nosa (Xylometazolin VP, 1 mg/g) wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych o różnej częstości i nasileniu. Najczęściej obserwowanym działaniem niepożądanym, występującym niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), jest krwawienie z nosa, będące bezpośrednim skutkiem stosowania leku. Inne działania o częstości nieznanej obejmują suchość błony śluzowej nosa, wtórny obrzęk błony śluzowej nosa (polekowe zapalenie błony śluzowej nosa), kichanie, miejscowe pieczenie, drażliwość, ból i zawroty głowy, bezsenność, kołatanie serca, zaburzenia rytmu serca, nudności, niewyraźne widzenie oraz zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi. Szczególną uwagę należy zwrócić na efekt odbicia po długotrwałym stosowaniu, prowadzący do paradoksalnego nasilenia obrzęku błony śluzowej nosa i potencjalnego błędnego koła zwiększania dawki.
bezsenność, działanie ogólnoustrojowe, efekt odbicia, kichanie, kołatanie serca, krwawienie z nosa, ksylometazolina, lek alfa-adrenomimetyczny, miejscowe pieczenie, nadciśnienie tętnicze, niewyraźne widzenie, nudności, polekowe zapalenie błony śluzowej, przekrwienie błony śluzowej, receptory alfa-adrenergiczne, suchość błony śluzowej nosa, układ nerwowy, układ oddechowy, układ pokarmowy, układ sercowo-naczyniowy, zaburzenia rytmu serca, zawroty głowy
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Starazolin Free

Produkt leczniczy Starazolin Free zawiera 0,5 mg/ml tetryzoliny chlorowodorku i wymaga szczególnej ostrożności podczas stosowania, zwłaszcza u pacjentów pediatrycznych oraz osób z jaskrą. Jaskra z wąskim kątem przesączania stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania leku, natomiast inne typy jaskry wymagają ścisłego nadzoru lekarskiego. Preparat jest przeciwwskazany u pacjentów z suchym zapaleniem błony śluzowej nosa oraz suchym zapaleniem rogówki i spojówek, gdyż może nasilać objawy tych schorzeń. Osoby z nadwrażliwością kontaktową na srebro powinny unikać stosowania Starazolin Free ze względu na obecność śladowych ilości srebra w kroplach. W trakcie terapii należy monitorować objawy podrażnienia i zaczerwienienia oczu, które mogą wskazywać na poważne schorzenia okulistyczne, wymagające konsultacji specjalistycznej, zwłaszcza jeśli utrzymują się dłużej niż 48 godzin.
ból głowy, ból oka, ciało obce, diplopia, fotofobia, jaskra, jaskra wąskiego kąta, midriaza, nadwrażliwość kontaktowa, podrażnienie oczu, polekowe zapalenie błony śluzowej, przekrwienie reaktywne, suche zapalenie błony śluzowej nosa, suche zapalenie rogówki, tetryzolina, uszkodzenie rogówki, utrata wzroku, zaczerwienienie oka, zakażenie oka
Leksykon leków
Przeciwwskazania – Oxyrin Apteo Med 0,5 mg/ml

Lek Oxyrin Apteo Med, zawierający oksymetazolinę chlorowodorek w stężeniu 0,5 mg/ml w postaci aerozolu do nosa, jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 12 roku życia oraz u pacjentów z nadwrażliwością na substancję czynną, inne adrenergiki obkurczające błonę śluzową lub substancje pomocnicze, w tym chlorek benzalkoniowy (0,2 mg/ml). Bezwzględne przeciwwskazania obejmują stosowanie inhibitorów monoaminooksydazy (IMAO) lub ich przyjmowanie w ciągu ostatnich 2 tygodni, jednoczesne stosowanie innych sympatykomimetyków, jaskrę z wąskim kątem przesączania, a także stany po przezklinowym usunięciu przysadki, operacji nosa z odsłonięciem opony twardej oraz wysychające zapalenie błony śluzowej nosa. Ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych i wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego wymaga szczególnej ostrożności i wykluczenia tych stanów przed zastosowaniem leku.
aerozol do nosa, astma sercowa, chlorek benzalkoniowy, choroba tarczycy, ciśnienie tętnicze, ciśnienie wewnątrzgałkowe, dławica piersiowa, działanie ogólnoustrojowe, działanie sympatykomimetyczne, efekt z odbicia, inhibitor monoaminooksydazy, jaskra z wąskim kątem przesączania, nadciśnienie tętnicze, nadwrażliwość, niedokrwienie mięśnia sercowego, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, odsłonięcie opony twardej, oksymetazoliny chlorowodorek, ośrodkowy układ nerwowy, ostra choroba wieńcowa, polekowe zapalenie błony śluzowej, powikłanie sercowo-naczyniowe, produkt sympatykomimetyczny, przerost prostaty, przezklinowe usunięcie przysadki, skurcz naczyń wieńcowych, tachyfilaksja, wysychające zapalenie błony śluzowej, zapalenie błony śluzowej
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Xedine HA dla dzieci

Ksylometazolina chlorowodorek w stężeniu 0,5 mg/ml, stosowana w formie aerozolu do nosa (Xedine HA dla dzieci), wymaga szczególnej ostrożności u pacjentów z nadwrażliwością na leki sympatykomimetyczne oraz u osób z chorobami układu krążenia, nadciśnieniem tętniczym, nadczynnością tarczycy, cukrzycą, przerostem gruczołu krokowego czy guzem chromochłonnym. U pacjentów z zespołem długiego odstępu QT istnieje zwiększone ryzyko ciężkich arytmii komorowych, co wymaga dokładnej oceny stosunku korzyści do ryzyka. Objawy niepożądane obejmują bezsenność, zawroty głowy, drżenia, zaburzenia rytmu serca oraz podwyższone ciśnienie tętnicze.
alergiczne zapalenie błony śluzowej, arytmia komorowa, bezsenność, choroba niedokrwienna serca, choroba układu krążenia, cukrzyca, drżenie mięśni, efekt z odbicia, guz chromochłonny, ksylometazoliny chlorowodorek, lek sympatykomimetyczny, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, niewydolność serca, nowotwór nadnerczy, obrzęk błony śluzowej nosa, podwyższone ciśnienie tętnicze, polekowe zapalenie błony śluzowej, przełom nadciśnieniowy, przerost gruczołu krokowego, przewlekły obrzęk błony śluzowej, rhinitis medicamentosa, rhinitis sicca, suche zapalenie błony śluzowej, zaburzenia rytmu serca, zanik błony śluzowej nosa, zapalenie błony śluzowej nosa, zawroty głowy, zespół długiego QT
Leksykon leków
Przeciwwskazania – Otrivin Katar i Zatoki 1 mg/ml

Preparat Otrivin Katar i Zatoki (1 mg/ml ksylometazoliny chlorowodorku, aerozol do nosa) jest przeciwwskazany u pacjentów z nadwrażliwością na substancję czynną lub składniki pomocnicze, w tym makrogologlicerolu hydroksystearynian (2,75 mg/ml), potencjalny alergen. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest stosowanie u osób po zabiegach przezklinowego usunięcia przysadki oraz operacjach z odsłonięciem opony twardej ze względu na ryzyko penetracji leku do ośrodkowego układu nerwowego. Ponadto, preparat jest niewskazany u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania, gdyż może wywołać ostry napad jaskry. Nie zaleca się stosowania u dzieci poniżej 12. roku życia ze względu na ryzyko przedawkowania (0,14 mg ksylometazoliny na dawkę). Preparat jest także przeciwwskazany u pacjentów z wysychającym i zanikowym zapaleniem błony śluzowej nosa, gdyż może nasilać atrofię i zaburzenia funkcji błony śluzowej.
jaskra z wąskim kątem, ksylometazoliny chlorowodorek, makrogologlicerolu hydroksystearynian, obkurczanie naczyń krwionośnych, olej rycynowy uwodorniony, opona twarda, ostry napad jaskry, polekowe zapalenie błony śluzowej, przestrzeń podpajęczynówkowa, przewlekłe zapalenie błony śluzowej, przezklinowe usunięcie przysadki, rhinitis medicamentosa, wysychające zapalenie błony śluzowej, zanikowe zapalenie błony śluzowej
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Xylodex 0,05% regeneracja

Produkt leczniczy Xylodex 0,05% regeneracja, zawierający ksylometazolinę, wymaga szczególnej ostrożności u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego (np. choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze), zwiększonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym (zwłaszcza jaskra z wąskim kątem), guzem chromochłonnym nadnerczy, chorobami metabolicznymi (nadczynność tarczycy, cukrzyca), porfirią oraz rozrostem gruczołu krokowego. Interakcje z inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) i innymi lekami podnoszącymi ciśnienie tętnicze mogą prowadzić do niebezpiecznego wzrostu ciśnienia. U pacjentów z zespołem długiego odstępu QT istnieje zwiększone ryzyko ciężkich arytmii komorowych, co wymaga dokładnej oceny korzyści i ryzyka terapii. Zalecane jest ścisłe przestrzeganie dawkowania, aby uniknąć działań niepożądanych, takich jak bezsenność, zawroty głowy, drżenie, zaburzenia rytmu serca oraz podwyższenie ciśnienia tętniczego.
arytmia komorowa, chlorek benzalkoniowy, choroba niedokrwienna serca, ciśnienie wewnątrzgałkowe, cukrzyca, efekt z odbicia, guz chromochłonny nadnerczy, inhibitor monoaminooksydazy, jaskra z wąskim kątem, ksylometazolina, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, obrzęk błony śluzowej, polekowe zapalenie błony śluzowej, porfiria, przełom nadciśnieniowy, przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa, reaktywne przekrwienie błony śluzowej, rhinitis medicamentosa, rozrost gruczołu krokowego, substancja sympatykomimetyczna, zanik błony śluzowej nosa, zatrzymanie moczu, zespół długiego odstępu QT, zwężenie dróg oddechowych
Leksykon substancji czynnych
Oksymetazolina – Wskazania do stosowania

Oksymetazolina, jako α-adrenomimetyk, jest skutecznym lekiem obkurczającym naczynia błony śluzowej nosa, stosowanym w leczeniu objawowym obrzęku nosa w przebiegu ostrych i przewlekłych stanów zapalnych, takich jak ostre i naczynioruchowe zapalenie błony śluzowej nosa, alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie zatok przynosowych, a także w zapaleniu trąbki słuchowej i ucha środkowego. Preparaty dostępne są w stężeniach 0,1 mg/ml (0,01%) dla niemowląt i dzieci do 2 lat, 0,25 mg/ml (0,025%) dla dzieci 2-6 lat oraz 0,5 mg/ml (0,05%) dla dzieci powyżej 6 lat i dorosłych. Wskazane jest stosowanie oksymetazoliny krótkotrwale (3-5 dni u dorosłych, 3 dni u dzieci) ze względu na ryzyko polekowego zapalenia błony śluzowej nosa i rozwoju tolerancji. Dostępne formy farmaceutyczne to aerozol, krople i żel, co pozwala na indywidualizację terapii w zależności od wieku pacjenta i lokalizacji zmian zapalnych.
aerozol do nosa, alergiczne zapalenie błony śluzowej, alfa-adrenomimetyk, choroba wieńcowa, diagnostyka laryngologiczna, górne drogi oddechowe, infekcja górnych dróg oddechowych, inhibitor MAO, jaskra z wąskim kątem przesączania, katar sienny, krople do nosa, naczynioruchowe zapalenie błony śluzowej, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, obkurczenie naczyń krwionośnych, obrzęk błony śluzowej nosa, oksymetazolina, polekowe zapalenie błony śluzowej, trąbka słuchowa, trójpierścieniowy lek przeciwdepresyjny, zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie trąbki słuchowej, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, zapalenie zatok przynosowych, żel do nosa
Leksykon leków
Działania niepożądane – Orinox 0,5 mg/ml

Lek Orinox zawiera chlorowodorek ksylometazoliny w stężeniu 0,5 mg/ml, co odpowiada 70 μg substancji czynnej na pojedynczą dawkę (138 μl). Produkt zawiera również chlorek benzalkoniowy (0,1 mg/ml, 14 μg na dawkę) jako substancję pomocniczą, która może przyczyniać się do działań niepożądanych. Działania niepożądane klasyfikowane są według częstości występowania: bardzo często (≥ 1/10), często (≥ 1/100 do < 1/10), niezbyt często (≥ 1/1000 do < 1/100), rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1000), bardzo rzadko (< 1/10 000) oraz nieznana. Szczególną uwagę należy zwrócić na reakcje nadwrażliwości, takie jak obrzęk naczynioruchowy (rzadko), wysypka i świąd, które mogą stanowić zagrożenie życia. Ze strony układu nerwowego obserwuje się ból głowy, bezsenność, zawroty głowy i drżenie (niezbyt często), a bardzo rzadko przemijające zaburzenia widzenia.
alfa-sympatykomimetyk, bezsenność, chlorek benzalkoniowy, chlorowodorek ksylometazoliny, działanie niepożądane, kołatanie serca, krwawienie z nosa, nadciśnienie tętnicze, obrzęk naczynioruchowy, obrzęk twarzy, pieczenie w nosie, polekowe zapalenie błony śluzowej, polekowe zapalenie błony śluzowej nosa, przemijające zaburzenia widzenia, reakcja alergiczna, reakcja nadwrażliwości, suchość błony śluzowej nosa, tachykardia, wysypka skórna, zaburzenia poznawcze, zaburzenia układu nerwowego, zawroty głowy
Leksykon leków
Przedawkowanie – Acatar Care Kids 0,25 mg/ml

Przedawkowanie oksymetazoliny, substancji czynnej preparatu Acatar Care Kids (0,25 mg/ml, 1 dawka aerozolu zawiera 11,25 μg oksymetazoliny chlorowodorku), stanowi poważne zagrożenie kliniczne, szczególnie u pacjentów pediatrycznych. Długotrwałe stosowanie lub nadużywanie leku prowadzi do tachyfilaksji oraz efektu odbicia (reactive rebound), manifestującego się obrzękiem i przekrwieniem błony śluzowej nosa, a także do rozwoju rhinitis medicamentosa, zaniku błony śluzowej i rhinitis sicca. Objawy przedawkowania obejmują zaburzenia układu krążenia (tachykardia, bradykardia, nadciśnienie, zapaść krążeniowa), układu oddechowego (obrzęk płuc, bezdech), ośrodkowego układu nerwowego (senność, śpiączka, rozszerzenie źrenic) oraz objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty). W ciężkich przypadkach obserwuje się również zaburzenia termoregulacji i skurcze mięśni, wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.
aerozol donosowy, bezdech, bradykardia, dekontaminacja przewodu pokarmowego, efekt odbicia, fentolamina, hipertermia, hipoksja, intubacja, mechaniczna wentylacja, nadciśnienie tętnicze, niewydolność oddechowa, obrzęk płuc, oksymetazolina, ośrodkowy układ nerwowy, płukanie żołądka, polekowe zapalenie błony śluzowej, przedawkowanie leku, receptor adrenergiczny, receptor α-adrenergiczny, rhinitis medicamentosa, rhinitis sicca, sinica, substancja czynna, suche zapalenie błony śluzowej, tachyfilaksja, tachykardia, tlenoterapia, węgiel aktywny, wstrząs, zaburzenia oddychania, zaburzenia rytmu serca, zanik błony śluzowej, zapaść krążeniowa, zatrzymanie akcji serca
Leksykon substancji czynnych
Nafazolina – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności

Nafazolina, będąca selektywnym α-adrenomimetykiem, stosowana jest miejscowo w preparatach do nosa i worka spojówkowego, jednak jej użycie wymaga restrykcyjnego przestrzegania czasu terapii, który nie powinien przekraczać 3-5 dni. Dłuższe stosowanie może wywołać efekt „z odbicia” objawiający się nasileniem obrzęku, zwiększonym wydzielaniem i rozszerzeniem naczyń, prowadząc do rhinitis medicamentosa oraz trwałych uszkodzeń nabłonka. W przypadku kropli do oczu (np. Betadrin) zaleca się stosowanie nie częściej niż co 3 godziny i nie dłużej niż 5 dni, a utrzymujące się objawy podrażnienia powyżej 72 godzin wymagają zaprzestania terapii. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego, endokrynologicznymi, astmą oskrzelową, przerostem gruczołu krokowego, osób w podeszłym wieku oraz u pacjentów leczonych inhibitorami MAO i trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi, ze względu na ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych mimo niskiego wchłaniania miejscowego.
amina sympatykomimetyczna, astma oskrzelowa, błona śluzowa nosa, chlorek benzalkoniowy, cukrzyca, efekt z odbicia, film łzowy, inhibitor MAO, jatrogenny nieżyt nosa, kwas borowy, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, polekowe zapalenie błony śluzowej, powierzchnia rogówki, przerost gruczołu krokowego, przewlekłe zapalenie spojówek, rhinitis medicamentosa, stwardnienie tętnic mózgu, trójpierścieniowy lek przeciwdepresyjny, uszkodzenie rogówki, worek spojówkowy, zaburzenie płodności, zaburzenie rytmu serca, zespół suchego oka, α-adrenomimetyk