Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Bez czarny

Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie stosowania bzu czarnego

Bezpieczeństwo stosowania substancji czynnych pochodzenia roślinnego, w tym bzu czarnego (Sambucus nigra L., fructus), stanowi istotny element oceny profilu bezpieczeństwa produktów leczniczych. Niniejszy artykuł przedstawia szczegółową analizę dostępnych danych przedklinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania owocu bzu czarnego, ze szczególnym uwzględnieniem jego występowania w produktach leczniczych zawierających mieszanki ziołowe.^{1 2}

Dostępność danych przedklinicznych dla bzu czarnego

Analiza dostępnej literatury medycznej oraz charakterystyk produktów leczniczych zawierających owoc bzu czarnego (Sambucus nigra L., fructus) wskazuje na znaczący brak danych przedklinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania tej substancji. W charakterystykach produktów leczniczych Normosan oraz Normosan fix, które zawierają owoc bzu czarnego w ilości 10,1-23,7 g na 100 g mieszanki (Normosan) oraz 0,142-0,332 g na saszetkę (Normosan fix), wyraźnie wskazano, że: „Brak danych dla owocu bzu czarnego” w kontekście badań przedklinicznych.^{1 2}

Kontekst występowania bzu czarnego w produktach leczniczych

Owoc bzu czarnego jest jednym z komponentów złożonych preparatów ziołowych, takich jak Normosan i Normosan fix. W tych produktach stanowi on jeden z pięciu składników ziołowych, obok kory kruszyny, listków senesu, owocu kminku i liścia mięty pieprzowej. W preparacie Normosan owoc bzu czarnego występuje w ilości 10,1-23,7 g na 100 g mieszanki.³ Natomiast w produkcie Normosan fix, każda saszetka 1,4 g zawiera 0,142-0,332 g owocu bzu czarnego.⁴

Dane przedkliniczne dla składników towarzyszących w preparatach z bzem czarnym

Pomimo braku danych przedklinicznych dla owocu bzu czarnego, istnieją badania dotyczące innych składników wchodzących w skład produktów Normosan i Normosan fix, które są istotne dla oceny ogólnego profilu bezpieczeństwa tych produktów, w których występuje bez czarny.

Dane dotyczące kory kruszyny (Rhamnus frangula L.)

Dla przetworów z kory kruszyny nie przeprowadzono kompleksowych badań przedklinicznych, jednak dostępne są dane z niektórych testów in vitro wykazujące potencjalne działania mutagenne i genotoksyczne:^{5 6}

• W testach mutagenności in vitro na modelu mikrosomalnym Salmonelli zaobserwowano zależny od dawki wzrost częstości mutacji.
• W testach naprawy DNA prowadzonych na pierwotnych hepatocytach szczura wykazano indukcję naprawy DNA.
• Aktywność mutagenną i genotoksyczną stwierdzono dla emodyny, franguliny, wyciągu alkoholowego z Rhamnus frangula oraz ogólnodostępnych produktów z kory kruszyny.

^{5 6}

Badania z emodyną – składnikiem przetworów z kory kruszyny

Emodyna, będąca jednym z głównych składników aktywnych kory kruszyny, była przedmiotem bardziej szczegółowych badań, które wykazały:^{7 8}

• Wpływ na długość cyklu rujowego u myszy
• Działanie nefrotoksyczne prowadzące do nefropatii u myszy
• Właściwości mutagenne i genotoksyczne w licznych systemach testów in vitro
• Brak potwierdzenia działania mutagennego i genotoksycznego w systemach in vivo

^{7 8}

W długoterminowych badaniach rakotwórczości z emodyną i innymi pochodnymi hydroksyloantracenu odnotowano wpływ na:^{9 10}

• Tkankę nerkową
• Okrężnicę i jelito ślepe

^{9 10}

W badaniach toksyczności reprodukcyjnej zaobserwowano, że toksyczność była związana z toksycznością u matek wynikającą z działania przeczyszczającego i objawów biegunki.^{11 12}

Dane dotyczące listka senesu (Cassia senna L.)

Podobnie jak w przypadku kory kruszyny, nie przeprowadzono dedykowanych badań przedklinicznych dla listków senesu. Jednakże przyjmuje się, że dane uzyskane z badań strąków senesu mogą być odnoszone również do listków senesu.^{13 14}

Badanie 90-dniowe ze strąkami senesu

W badaniu na szczurach trwającym 90 dni, w którym podawano strąki senesu w dawkach od 100 mg/kg do 1500 mg/kg masy ciała (co odpowiada dawce równoważnej dla człowieka: 16-242 mg/kg), zaobserwowano następujące efekty:^{15 16}

• Niewielki przerost nabłonka jelita grubego we wszystkich grupach dawkowania, który był odwracalny po 8-tygodniowym okresie zdrowienia
• Zmiany rozrostowe w nabłonku wpustu żołądka – również odwracalne
• Zależne od dawki kanalikowe nacieki bazofilowe i przerost nabłonka nerek, bez zaburzeń czynnościowych, występujące po podaniu dawki 300 mg/kg na dzień lub większej – zmiany odwracalne
• Gromadzenie brązowego pigmentu w kanalikach nerkowych prowadzące do powstania ciemnych przebarwień powierzchni nerek, częściowo utrzymujących się po okresie zdrowienia
• Brak zmian w splocie nerwowym okrężnicy

^{15 16}

W cytowanym badaniu nie udało się ustalić wartości NOEL (ang. no-observable-effect-level – poziom niewywołujący dających się zaobserwować skutków działania).^{17 18}

Mutagenność i genotoksyczność strąków senesu

Badania mutagenności i genotoksyczności wykazały, że:^{19 20}

• Strąki senesu, wyciągi ze strąków senesu i kilka pochodnych hydroksyloantracenowych wykazywały właściwości mutagenne i genotoksyczne w kilku systemach testów in vitro
• Sennozydy, reina i sennidyny nie wykazywały działania mutagennego i genotoksycznego w testach in vitro
• W przypadku senesu i aloe-emodyny (pochodnej hydroksyloantracenowej) nie udowodniono mutagenności i genotoksyczności w systemach in vivo

^{19 20}

Badania rakotwórczości ze strąkami senesu

W długoterminowych badaniach rakotwórczości ze strąkami senesu odnotowano wpływ na nerki oraz okrężnicę/jelito ślepe, podobnie jak w przypadku pochodnych hydroksyloantracenu z kory kruszyny.^{21 22}

Dane dotyczące pozostałych składników

Dla pozostałych składników wchodzących w skład produktów Normosan i Normosan fix, tj. owocu kminku (Carum carvi L., fructus) i liścia mięty pieprzowej (Mentha x piperita L., folium), brak jest danych z badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i kancerogenności.^{23 24}

Podsumowanie danych przedklinicznych dotyczących bzu czarnego

Na podstawie przeanalizowanych charakterystyk produktów leczniczych Normosan i Normosan fix, należy stwierdzić całkowity brak danych przedklinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania owocu bzu czarnego (Sambucus nigra L., fructus).^{25 26} Dla tego składnika nie przeprowadzono badań toksykologicznych, mutagennych, genotoksycznych ani badań potencjału rakotwórczego. Nie są również dostępne dane dotyczące toksyczności reprodukcyjnej i rozwojowej owocu bzu czarnego.

Owoc bzu czarnego występuje w produktach leczniczych w połączeniu z innymi substancjami roślinnymi, dla których istnieją częściowe dane przedkliniczne wskazujące na potencjalne zagrożenia związane z długotrwałym stosowaniem (szczególnie w odniesieniu do kory kruszyny i listków senesu). Jednakże w odniesieniu do samego bzu czarnego, nie ma możliwości oceny jego profilu bezpieczeństwa na podstawie badań przedklinicznych.

Ta istotna luka w danych przedklinicznych dla owocu bzu czarnego stanowi ważną informację dla lekarzy przepisujących produkty zawierające tę substancję, szczególnie w kontekście długotrwałej terapii, stosowania u pacjentów z określonymi schorzeniami (np. chorobami nerek) oraz u kobiet w ciąży i karmiących piersią.