Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina należy do grupy farmakoterapeutycznej leków obniżających stężenie glukozy we krwi, pochodnych biguanidu (kod ATC: A10BA02). Substancja ta charakteryzuje się wielokierunkowym działaniem przeciwhiperglikemicznym, wpływając zarówno na stężenie glukozy na czczo, jak i po posiłkach. Kluczową cechą metforminy jest brak stymulacji wydzielania insuliny, co eliminuje ryzyko wystąpienia hipoglikemii u pacjentów.¹

Mechanizm działania

Działanie przeciwhiperglikemiczne metforminy chlorowodorku opiera się na trzech głównych mechanizmach:²

• Redukcja wątrobowej produkcji glukozy – metformina hamuje procesy glukoneogenezy i glikogenolizy w wątrobie, co prowadzi do zmniejszenia wytwarzania glukozy przez ten narząd³
• Zwiększenie insulinowrażliwości – lek poprawia wrażliwość tkanek obwodowych (szczególnie mięśni) na działanie insuliny, zwiększając przenikanie glukozy do komórek i jej zużycie⁴
• Spowolnienie jelitowej absorpcji glukozy – metformina opóźnia wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego⁵

Na poziomie komórkowym metformina wykazuje dodatkowe działania metaboliczne. Stymuluje wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu poprzez wpływ na enzym syntazę glikogenu oraz zwiększa zdolności transportowe wszystkich znanych typów nośników glukozy (GLUT – glucose transporters) w błonach komórkowych, usprawniając transport glukozy do wnętrza komórek.⁶

Wpływ na masę ciała

Badania kliniczne wykazały, że terapia metforminą wiąże się ze stabilizacją lub nieznacznym zmniejszeniem masy ciała pacjentów, co stanowi istotną zaletę w porównaniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi, które często powodują przyrost masy ciała.⁷

Korzystny wpływ na metabolizm lipidów

Niezależnie od działania hipoglikemizującego, metforminy chlorowodorek wywiera pozytywny wpływ na gospodarkę lipidową. W kontrolowanych badaniach klinicznych o średnim i długim okresie obserwacji udokumentowano, że terapeutyczne dawki leku obniżają stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL cholesterolu oraz triglicerydów.⁸

Skuteczność kliniczna metforminy

Badanie UKPDS

Przełomowe dane dotyczące skuteczności klinicznej metforminy dostarczyło prospektywne, randomizowane badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Wykazało ono długoterminowe korzyści wynikające z intensywnej kontroli glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2.⁹

Analiza wyników u pacjentów z nadwagą, u których samo leczenie dietetyczne okazało się nieskuteczne, a którzy otrzymywali metforminę, wykazała:¹⁰

• Redukcja ryzyka powikłań cukrzycowych – stwierdzono istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka powikłań cukrzycy w grupie leczonej metforminą (29,8 zdarzeń/1000 pacjentolat) w porównaniu z grupą stosującą wyłącznie dietę (43,3 zdarzeń/1000 pacjentolat), p=0,0023. Korzystniejsze wyniki uzyskano również w porównaniu z łącznymi rezultatami grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (40,1 zdarzeń/1000 pacjentolat), p=0,0034.¹¹
• Zmniejszenie śmiertelności związanej z cukrzycą – w grupie leczonej metforminą odnotowano 7,5 zdarzeń/1000 pacjentolat w porównaniu z 12,7 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie leczonej wyłącznie dietą (p=0,017).¹²
• Obniżenie śmiertelności ogólnej – w grupie metforminy stwierdzono 13,5 zdarzeń/1000 pacjentolat w porównaniu z 20,6 zdarzeń/1000 pacjentolat w grupie stosującej wyłącznie dietę (p=0,011) oraz 18,9 zdarzeń/1000 pacjentolat w łącznej analizie grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (p=0,021).¹³
• Redukcja ryzyka zawału serca – u pacjentów otrzymujących metforminę wystąpiło 11 zdarzeń/1000 pacjentolat w porównaniu z 18 zdarzeniami/1000 pacjentolat w grupie leczonej wyłącznie dietą (p=0,01).¹⁴

Metformina w terapii skojarzonej

Badania nie wykazały istotnych korzyści ze stosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w terapii skojarzonej z pochodnymi sulfonylomocznika.¹⁵

W przypadku cukrzycy typu 1, u wybranych pacjentów stosowano terapię skojarzoną metforminą i insuliną, jednak formalne korzyści kliniczne z takiego połączenia nie zostały jednoznacznie potwierdzone w badaniach.¹⁶

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone w populacji pediatrycznej w wieku od 10 do 16 lat, z rocznym okresem obserwacji, wykazały, że skuteczność metforminy w kontroli glikemii u dzieci i młodzieży jest porównywalna z efektami obserwowanymi u pacjentów dorosłych.¹⁷