Działania niepożądane leku Dexamethasone Krka

Deksametazon należy do grupy glikokortykosteroidów i podobnie jak inne leki z tej grupy wywołuje szereg działań niepożądanych, których częstość występowania koreluje z mocą substancji, dawką, porą podania oraz czasem trwania terapii. Podczas krótkich terapii, przy stosowaniu zalecanych dawek i dokładnej obserwacji pacjentów, ryzyko wystąpienia skutków ubocznych jest stosunkowo niskie¹.

Ogólny profil bezpieczeństwa

W przypadku krótkotrwałego stosowania deksametazonu (dni/tygodnie) najczęściej obserwowane działania niepożądane obejmują przyrost masy ciała, zaburzenia psychologiczne, nietolerancję glukozy oraz przejściową niedoczynność kory nadnerczy. Z kolei długotrwałe leczenie (miesiące/lata) zwykle prowadzi do otyłości brzusznej, zwiększonej wrażliwości skóry, atrofii mięśni, osteoporozy, zahamowania wzrostu oraz długotrwałej niewydolności nadnerczy².

Szczegółowe działania niepożądane według układów

Zaburzenia endokrynologiczne

Deksametazon może powodować hamowanie osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej oraz indukcję zespołu Cushinga, którego typowe objawy to twarz księżycowata, hiperwolemia i otyłość brzuszna. Ponadto może wystąpić wtórna niewydolność nadnerczy i przysadki, szczególnie w sytuacjach stresu, takich jak uraz czy zabieg operacyjny. U dzieci i młodzieży istotnym działaniem niepożądanym jest zahamowanie wzrostu, a u kobiet mogą wystąpić nieregularne miesiączki, brak miesiączki oraz hirsutyzm³.

Zaburzenia metabolizmu

Podczas terapii deksametazonem często dochodzi do przyrostu masy ciała, zwiększonego apetytu oraz zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, w tym zatrzymywania sodu i wody w organizmie oraz utraty potasu, co może prowadzić do alkaloza hipokaliemicznej i zaburzeń rytmu serca. Lek wpływa również negatywnie na gospodarkę węglowodanową, powodując upośledzenie tolerancji węglowodanów, ujawnienie się latentnej cukrzycy lub zwiększone zapotrzebowanie na leki przeciwcukrzycowe u pacjentów z już zdiagnozowaną cukrzycą. Ponadto deksametazon prowadzi do ujemnego bilansu białkowego i wapniowego, a także powoduje hipercholesterolemię i hipertrójglicerydemię⁴.

Zaburzenia psychiczne

Deksametazon może powodować różnorodne zaburzenia psychiczne, począwszy od euforii, przez bezsenność, depresję, aż do objawowej psychozy. Może również zaostrzać schizofrenię oraz inne choroby psychiczne. W niektórych przypadkach może dojść do uzależnienia psychicznego⁵. Zmiany psychologiczne przyjmują różne formy, najczęściej euforię, ale również depresję, reakcje psychotyczne i skłonności samobójcze. Te zaburzenia mogą być poważne i zwykle pojawiają się w ciągu kilku dni lub tygodni od rozpoczęcia leczenia. Występują częściej przy wyższych dawkach. Większość z tych problemów ustępuje po zmniejszeniu dawki lub zakończeniu terapii⁶.

Zaburzenia układu nerwowego

W trakcie leczenia deksametazonem może dojść do zwiększenia ciśnienia śródczaszkowego z obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego, szczególnie u dzieci (guz rzekomy mózgu), przy czym objawy te występują najczęściej po zakończeniu leczenia. Ponadto lek może ujawniać objawy latentnej epilepsji lub zwiększać liczbę napadów u pacjentów z czynną epilepsją. Często zgłaszanymi działaniami niepożądanymi są również zawroty i bóle głowy⁷.

Zaburzenia narządu wzroku

Deksametazon może powodować podwyższone ciśnienie śródgałkowe, prowadzące do rozwoju jaskry, a także przyczyniać się do powstawania zaćmy, głównie podtorebkowej tylnej. Inne działania niepożądane dotyczące narządu wzroku obejmują obrzęk tarczy nerwu wzrokowego, atrofię rogówki i twardówki, zaostrzenie objawów związanych z owrzodzeniem rogówki oraz nasilenie wirusowych, grzybiczych i bakteryjnych infekcji oka. Opisywano również przypadki centralnej retinopatii surowiczej i nieostrego widzenia⁸.

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Stosowanie deksametazonu wiąże się z ryzykiem pęknięcia mięśnia sercowego u pacjentów po niedawno przebytym zawale serca oraz może prowadzić do zastoinowej niewydolności serca u predysponowanych osób i dekompensacji serca. Ponadto lek może powodować nadciśnienie tętnicze, zapalenie naczyń, nasilenie miażdżycy oraz zwiększać ryzyko zakrzepicy i chorób zakrzepowo-zatorowych ze względu na zwiększenie krzepliwości krwi⁹. Może dojść również do zaostrzenia poważnej niewydolności serca oraz niekontrolowanego nadciśnienia. Należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu kortykosteroidów u pacjentów po niedawno przebytym zawale serca ze względu na doniesienia o przypadkach pęknięcia serca¹⁰.

Zaburzenia żołądka i jelit

Deksametazon może powodować dyspepsję, wzdęcia brzucha, wrzody żołądka z perforacją i krwawieniem, ostre zapalenie trzustki, wrzodziejące zapalenie błony śluzowej przełyku oraz drożdżycę przełyku. Mogą również wystąpić gazy jelitowe, nudności i wymioty¹¹. Kortykosteroidy zwiększają ryzyko perforacji jelita grubego w przebiegu poważnego wrzodziejącego zapalenia jelita grubego zagrożonego perforacją, zapalenia uchyłków jelita oraz w miejscach zespolenia jelitowo-jelitowego bezpośrednio po zabiegu. Co istotne, oznaki podrażnienia otrzewnej po perforacji żołądkowo-jelitowej mogą nie wystąpić u pacjentów otrzymujących duże dawki glikokortykosteroidów¹².

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Długotrwałe stosowanie deksametazonu może prowadzić do różnorodnych zmian skórnych, takich jak hipertrichoza (nadmierne owłosienie), atrofia skóry, teleangiektazja (rozszerzenie naczyń krwionośnych), rozstępy, rumień i trądzik steroidowy. Mogą również występować wybroczyny, alergiczne zapalenie skóry, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, wypadanie włosów, zaburzenia barwnikowe, zwiększona kruchość naczyń włosowatych, zapalenie skóry okolicy ust oraz nadmierna potliwość. Ponadto pacjenci leczeni deksametazonem wykazują zwiększoną skłonność do powstawania siniaków¹³.

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Deksametazon może powodować przedwczesne zamknięcie nasad kości, osteoporozę ze złamaniami kręgosłupa i kości długich, aseptyczną martwicę kości udowych i ramiennych oraz naderwania ścięgien. Wśród innych działań niepożądanych w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego należy wymienić miopatię mięśni proksymalnych, osłabienie mięśni i utratę masy mięśniowej¹⁴.

Zaburzenia układu odpornościowego i zakażenia

Leczenie deksametazonem zwiększa podatność na infekcje, zarówno jawne jak i latentne, lub prowadzi do ich zaostrzenia. Do najczęstszych należą posocznica, gruźlica, infekcje oka, ospa wietrzna, odra oraz zakażenia grzybicze i wirusowe. Charakterystyczną cechą jest maskowanie objawów klinicznych tych infekcji, co utrudnia diagnostykę. Ponadto w trakcie terapii deksametazonem mogą rozwijać się infekcje oportunistyczne¹⁵. Lek może również powodować reakcje alergiczne, w tym anafilaksję oraz immunosupresję¹⁶. Leczenie może maskować objawy istniejącego lub rozwijającego się zakażenia, co utrudnia postawienie diagnozy i może prowadzić do większego ryzyka wystąpienia infekcji¹⁷.

Zaburzenia hematologiczne

W trakcie leczenia deksametazonem mogą wystąpić zaburzenia hematologiczne, takie jak leukocytoza, limfopenia, eozynopenia, nadkrwistość oraz zaburzenia krzepliwości krwi¹⁸.

Zespół odstawienia steroidów

Zbyt szybkie zmniejszenie dawki deksametazonu po długotrwałym leczeniu może prowadzić do rozwinięcia zespołu odstawienia steroidów, który objawia się ostrą niedoczynnością nadnerczy, niedociśnieniem, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do zgonu. Ponadto zespół odstawienia może manifestować się gorączką, bólem mięśni i stawów, nieżytem nosa, zapaleniem spojówek, bolesnymi i swędzącymi guzkami na skórze oraz utratą masy ciała¹⁹.

Szczególne grupy pacjentów

Dzieci i młodzież

U dzieci i młodzieży kortykosteroidy powodują zależne od dawki zahamowanie wzrostu, gdyż mogą prowadzić do wcześniejszego zamykania nasad kości, co w niektórych przypadkach może być nieodwracalne²⁰.

Osoby w podeszłym wieku

Działania niepożądane związane z układowym stosowaniem kortykosteroidów mogą mieć szczególnie poważne konsekwencje u osób w podeszłym wieku, zwłaszcza u pacjentów z osteoporozą, nadciśnieniem tętniczym, hipokaliemią, cukrzycą, podatnych na infekcje oraz z atrofią skóry²¹.

Tabela działań niepożądanych deksametazonu

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu leku Dexamethasone Krka do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: + 48 22 49 21 301, faks: + 48 22 49 21 309, strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl. Działania niepożądane można również zgłaszać podmiotowi odpowiedzialnemu²².