Skłonność do zakrzepicy
Objawy
Trombofilia to stan charakteryzujący się zwiększoną skłonnością do zakrzepicy, mogący mieć podłoże wrodzone lub nabyte. Najczęstszą manifestacją kliniczną jest zakrzepica żył głębokich (ZŻG) oraz zatorowość płucna (ZP), z objawami takimi jak obrzęk, ból, zaczerwienienie kończyn dolnych oraz nagła duszność i ból w klatce piersiowej w przypadku ZP. Zakrzepy mogą również lokalizować się w nietypowych miejscach, np. żyłach mózgu, wątroby czy nerek, szczególnie u pacjentów z niedoborem antytrombiny. Trombofilia zwiększa ryzyko powikłań ciążowych, takich jak nawracające poronienia, stan przedrzucawkowy, ograniczenie wzrastania płodu oraz przedwczesne oddzielenie łożyska. Ryzyko zakrzepicy jest szczególnie wysokie u osób z mutacją czynnika V Leiden, zwłaszcza w ciąży, gdzie wzrasta około 7-krotnie.
- Skłonność do zakrzepicy – definicja
- Objawy zakrzepicy żylnej
- Zakrzepica w nietypowych lokalizacjach
- Zakrzepica tętnicza
- Powikłania ciążowe związane z trombofilia
- Progresja zakrzepicy u osób z trombofilia
- Ryzyko nawracającej zakrzepicy
- Czynniki zwiększające ryzyko zakrzepicy
- Heterozygotyczne i homozygotyczne mutacje
- Zespoły pozakrzepowe
- Rzadkie powikłania trombofilii
- Wpływ chorób współistniejących na trombofilia
- Objawy psychologiczne związane z trombofilia
- Progresja trombofilii wrodzonej i nabytej
- Podsumowanie przebiegu trombofilii
Skłonność do zakrzepicy – definicja
Trombofilia (skłonność do zakrzepicy) to zaburzenie charakteryzujące się zwiększoną tendencją do tworzenia zakrzepów krwi. Stan ten może być wrodzony (dziedziczny) lub nabyty i powoduje, że krew krzepnie łatwiej niż normalnie. Sama trombofilia nie wywołuje objawów, dopóki nie dojdzie do powstania zakrzepu krwi, który może blokować przepływ krwi do narządów, powodując poważne powikłania12. Około 90% osób z trombofilia nigdy nie doświadcza zakrzepicy, jednak niektórzy mogą mieć jeden lub więcej poważnych zakrzepów w ciągu życia3.
Objawy zakrzepicy żylnej
Najczęstszym problemem związanym z trombofilia jest zakrzepica żylna, w szczególności zakrzepica żył głębokich (ZŻG) oraz zatorowość płucna (ZP)4. Objawy zależą od lokalizacji zakrzepu:
Zakrzepica żył głębokich
ZŻG najczęściej występuje w żyłach nóg i objawia się następującymi symptomami56:
- Obrzęk i bolesność łydki lub nogi
- Ból nogi, który nasila się przy zginaniu stopy ku górze
- Ciepło w okolicy zajętej zakrzepem
- Zaczerwienienie skóry, zwykle z tyłu nogi, poniżej kolana
- Ból, który intensyfikuje się podczas ruchu
ZŻG najczęściej dotyczy tylko jednej nogi, chociaż zdarzają się przypadki obustronnego zajęcia9. W niektórych przypadkach pacjenci mogą wyczuć zakrzep jak węzeł lub sznur pod skórą10.
Zatorowość płucna
Zatorowość płucna powstaje, gdy fragment zakrzepu oderwie się, przemieści przez krążenie i zablokuje tętnicę w płucach. Jest to stan zagrażający życiu, wymagający natychmiastowej pomocy medycznej1112. Objawy ZP obejmują1314:
- Ból w klatce piersiowej lub górnej części pleców
- Nagłą duszność
- Suchy kaszel lub odkrztuszanie krwi
- Zawroty głowy lub uczucie lekkości w głowie
- Omdlenia
- Przyspieszone tętno i oddech
- Niepokój i lęk
- Sinica (niebieskawe zabarwienie skóry)
Zakrzepica w nietypowych lokalizacjach
U osób z trombofilia zakrzepy mogą również tworzyć się w rzadkich lokalizacjach1718:
- Żyły mózgu – mogą powodować objawy neurologiczne, takie jak silne bóle głowy, zaburzenia widzenia, drgawki
- Żyły narządów jamy brzusznej (wątroba, śledziona, nerki) – powodujące ból brzucha, nudności, wymioty
- Żyły ramion – powodujące obrzęk i ból kończyny górnej
- Zespół Budda-Chiariego (zakrzepica żył wątrobowych)19
Zakrzepy w nietypowych miejscach (np. żyły mózgu, wątroby, nerek) są częstsze u pacjentów z niedoborem antytrombiny20.
Zakrzepica tętnicza
Niektóre rodzaje trombofilii mogą również powodować zakrzepicę tętniczą, co może prowadzić do2122:
- Udaru mózgu (szczególnie w młodym wieku)
- Zawału mięśnia sercowego
- Powikłań położniczych
Zakrzepica tętnicza może blokować dopływ krwi do narządów, powodując ich niedokrwienie i uszkodzenie. Może to prowadzić do udarów, zawałów serca i innych stanów zagrażających życiu23.
Powikłania ciążowe związane z trombofilia
Trombofilia jest związana ze zwiększonym ryzykiem powikłań ciążowych2425:
- Nawracające poronienia (zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze)26
- Stan przedrzucawkowy (preeklampsja), często związany z niedoborem antytrombiny lub białka S27
- Ograniczenie wzrastania płodu, związane z mutacją czynnika V Leiden i mutacją genu protrombiny28
- Przedwczesne oddzielenie łożyska
- Wewnątrzmaciczna śmierć płodu
Te powikłania ciążowe stanowią około 75% przyczyn zachorowalności i śmiertelności noworodków u kobiet z trombofilia29. Ryzyko zakrzepicy jest około 7-krotnie wyższe u kobiet ciężarnych z czynnikiem V Leiden30.
Progresja zakrzepicy u osób z trombofilia
Ryzyko nawracającej zakrzepicy
Osoby z trombofilia mają zwiększone ryzyko nawracającej zakrzepicy, szczególnie w przypadku3132:
- Zakrzepicy samoistnej (bez uchwytnych czynników prowokujących)
- Zakrzepicy w młodym wieku (poniżej 40 lat)
- Dodatniego wywiadu rodzinnego
- Zakrzepicy w nietypowych lokalizacjach
Ryzyko nawrotu zakrzepicy jest szczególnie wysokie u pacjentów z zespołem antyfosfolipidowym (APS), który wiąże się z większą częstością nawracającej zakrzepicy żylnej i tętniczej33.
Czynniki zwiększające ryzyko zakrzepicy
Ryzyko zakrzepicy u osób z trombofilia wzrasta w obecności dodatkowych czynników ryzyka3435:
- Operacje chirurgiczne
- Unieruchomienie (np. długotrwały lot, hospitalizacja)
- Ciąża i okres poporodowy
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych zawierających estrogeny
- Hormonalna terapia zastępcza
- Otyłość
- Nowotwory
- Urazy
Obecność więcej niż jednego rodzaju trombofilii lub kombinacja trombofilii z innymi czynnikami ryzyka znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zakrzepicy36.
Heterozygotyczne i homozygotyczne mutacje
Stopień ryzyka zakrzepicy zależy od tego, czy osoba ma jedną kopię mutacji (heterozygota) czy dwie kopie (homozygota)3738:
- Heterozygoty mają kilkukrotnie zwiększone ryzyko zakrzepicy
- Homozygoty mogą mieć 25-50 razy wyższe ryzyko niż populacja ogólna
Osoby homozygotyczne mogą doświadczać zakrzepów częściej i w młodszym wieku niż osoby heterozygotyczne39. Dożywotnie ryzyko zakrzepicy u osoby bez trombofilii wynosi około 12% do 60 roku życia, podczas gdy u osób z niedoborem naturalnych antykoagulantów ryzyko jest znacznie wyższe40.
Zespoły pozakrzepowe
U części pacjentów po przebytej zakrzepicy żył głębokich mogą rozwinąć się długotrwałe powikłania41:
- Zespół pozakrzepowy – charakteryzujący się przewlekłym bólem, obrzękiem i zmianami skórnymi w zajętej kończynie
- Żylaki – powiększone żyły powierzchowne, które tworzą się jako objazdy wokół zablokowanych żył głębokich
Zakrzepy w udzie są bardziej narażone na oderwanie i przemieszczenie do płuc niż zakrzepy poniżej kolana lub w ramionach42.
Rzadkie powikłania trombofilii
Do rzadkich objawów i powikłań trombofilii należą43:
- Purpura piorunująca noworodków – ciężkie zaburzenie krzepnięcia u noworodków, prowadzące do martwicy tkanek i krwawień do skóry i innych narządów, związane z niedoborem białka C
- Martwica skóry po rozpoczęciu leczenia warfaryną – u pacjentów z niedoborem białka C lub S
Wpływ chorób współistniejących na trombofilia
Niektóre choroby mogą zwiększać ryzyko zakrzepicy u osób z trombofilia45:
- Hiperhomocysteinemia – zwiększa 1,8-krotnie ryzyko nawrotu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej
- Choroba Hashimoto – 5,3-krotny wzrost ryzyka ŻChZZ
- Niedokrwistość złośliwa – 3,9-krotny wzrost ryzyka ŻChZZ
- Toczeń rumieniowaty układowy
- Zespół antyfosfolipidowy
Dodatkowo, infekcja SARS-CoV-2 u pacjentów z wrodzoną trombofilia może zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń krzepnięcia i ciężkiego przebiegu COVID-1946.
Objawy psychologiczne związane z trombofilia
Badania sugerują, że istnieje związek między objawami depresyjnymi a zwiększonym ryzykiem nawracającej żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u pacjentów z trombofilia47:
- Klinicznie istotne objawy depresyjne (wynik HADS-D ≥8) występowały u 10% pacjentów
- 3-punktowy wzrost w skali HADS-D był związany z 44% większym ryzykiem nawrotu ŻChZZ
- Pacjenci z wyższym poziomem objawów depresyjnych mieli 4,1-krotnie większe ryzyko nawrotu ŻChZZ
Zwiększone ryzyko może występować już przy subklinicznych poziomach objawów depresyjnych48.
Progresja trombofilii wrodzonej i nabytej
Trombofilia wrodzona i nabyta różnią się przebiegiem i możliwością leczenia4950:
- Trombofilia wrodzona – pacjent będzie ją miał przez całe życie, leczenie polega na zarządzaniu ryzykiem zakrzepicy
- Trombofilia nabyta – może ustąpić, gdy czynnik, który ją wywołał, zostanie usunięty (np. zaprzestanie stosowania antykoncepcji hormonalnej, wyleczenie choroby podstawowej)51
Wiele osób z trombofilia nigdy nie rozwinie zakrzepicy, ale u niektórych mogą występować nawracające epizody zakrzepowe, szczególnie w młodym wieku52.
Podsumowanie przebiegu trombofilii
Przebieg trombofilii jest bardzo zróżnicowany5354:
- Wiele osób z trombofilia nigdy nie doświadcza problemów z krzepnięciem
- Niektóre osoby mogą doświadczyć pojedynczej zakrzepicy
- U innych może wystąpić seria zagrażających życiu zakrzepów
- Niektóre typy trombofilii niosą ze sobą znacznie wyższe ryzyko
Około 30% osób, które doświadczają zakrzepicy, nie ma znanych czynników ryzyka, a w około połowie tych przypadków zidentyfikowana zostaje trombofilia55. Pacjenci z trombofilia powinni być świadomi objawów zakrzepicy i natychmiast skonsultować się z lekarzem w przypadku ich wystąpienia56.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.