Skłonność do zakrzepicy
Epidemiologia
Trombofilia, definiowana jako zwiększona skłonność do zakrzepicy, obejmuje zarówno wrodzone, jak i nabyte czynniki ryzyka. W populacji kaukaskiej częstość występowania trombofilii wynosi około 10%, z mutacją czynnika V Leiden (1-20%) i mutacją protrombiny G20210A (2-8%) jako najczęstszymi wariantami genetycznymi. Homozygotyczna mutacja czynnika V Leiden występuje u około 1 na 5000 osób, a mutacja protrombiny u 1,7-3% populacji europejskiej. Niedobory naturalnych antykoagulantów, takich jak antytrombina, białko C i białko S, są rzadsze, z częstością od 0,02% do 2% w populacji ogólnej. Zakrzepica żylna, z częstością 1-5 na 1000 osób rocznie, jest istotnym problemem klinicznym, szczególnie u pacjentów z trombofilią, u których ryzyko nawrotów może sięgać 3500-10500 na 100 000 osobolat. W ciąży ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (ŻChZZ) wzrasta 4-5-krotnie, a trombofilia jest wykrywana u 20-50% pacjentek z ŻChZZ w tym okresie, co podkreśla konieczność ścisłego monitorowania i profilaktyki przeciwzakrzepowej.
- Epidemiologia skłonności do zakrzepicy
- Częstotliwość występowania w populacji ogólnej
- Częstotliwość występowania poszczególnych typów trombofilii
- Niedobory naturalnych antykoagulantów
- Częstotliwość trombofilii u pacjentów z żylną chorobą zakrzepowo-zatorową
- Trombofilia a ciąża
- Zróżnicowanie geograficzne i etniczne
- Nadzór epidemiologiczny i badania przesiewowe
- Ekonomiczne aspekty badania trombofilii
- Znaczenie epidemiologiczne trombofilii
Epidemiologia skłonności do zakrzepicy
Skłonność do zakrzepicy (trombofilia) jest zaburzeniem charakteryzującym się zwiększoną tendencją do tworzenia zakrzepów krwi. Może być spowodowana zarówno czynnikami wrodzonymi, jak i nabytymi. Epidemiologia tego schorzenia jest złożona, a jej prawdziwa częstość występowania pozostaje trudna do precyzyjnego określenia z powodu różnorodności i złożoności dziedzicznych postaci trombofilii oraz różnic w metodach diagnostycznych.12
Częstotliwość występowania w populacji ogólnej
Częstość występowania trombofilii wśród osób rasy kaukaskiej szacuje się na około 10-7000 na 100 000 osób na całym świecie. Według badań epidemiologicznych i modeli szacunkowych, częstość występowania dziedzicznych trombofilii w populacji kaukaskiej wynosi od 0,01% do 7%.12 Ogólna częstość występowania cech trombofilinych w populacji ogólnej wynosi około 10%, co sprawia, że prawdopodobieństwo wystąpienia wielu defektów jednocześnie nie jest wyjątkowo rzadkie, co może zwiększać ryzyko zakrzepowe nawet 20-krotnie.3
Badania wykazały, że częstość występowania dziedzicznych trombofilii jest zróżnicowana geograficznie i etnicznie. Mutacja czynnika V Leiden i mutacja protrombiny G20210A występują głównie u osób rasy kaukaskiej w porównaniu do osób rasy niebiałej.4 Częstość występowania mutacji Leiden czynnika V w populacjach afrykańskich i azjatyckich wynosi około 500 na 100 000 osób na całym świecie, podczas gdy częstość występowania mutacji protrombiny G20210A w tych populacjach wynosi około 600 na 100 000 osób.4
Częstotliwość występowania poszczególnych typów trombofilii
Wśród dziedzicznych trombofilii, niektóre warianty są znacznie częstsze niż inne. Poniżej przedstawiono częstość występowania głównych typów trombofilii wśród populacji kaukaskiej na 100 osób:5
| Rodzaj trombofilii | Częstość występowania (na 100 osób) |
|---|---|
| Czynnik V Leiden | 1 – 20 |
| Protrombina G20210A | 2 – 8 |
| Niedobór antytrombiny | 0,02 – 2 |
| Dysfibrynogetemia | 1 |
| Niedobór białka C | 0,2 – 5 |
| Niedobór białka S | 0,3 – 3 |
| Hiperhomocysteinemia | 5 |
| Podwyższone poziomy czynnika VIII | 11 |
Najczęstszą formą dziedzicznej trombofilii jest mutacja czynnika V Leiden, która występuje u 20-50% pacjentów z nawracającą zakrzepicą żylną.4 Szacuje się, że między 3 a 8 procent osób pochodzenia europejskiego posiada jedną kopię mutacji czynnika V Leiden w każdej komórce, a około 1 na 5000 osób ma dwie kopie tej mutacji.6 Częstość występowania homozygotycznej mutacji czynnika V Leiden w populacjach białych wynosi około 1 na 5000.7
Drugą najczęstszą genetyczną formą trombofilii jest trombofilia związana z mutacją protrombiny, występująca u około 1,7-3% populacji europejskiej i amerykańskiej.8 Mutacja ta występuje z częstością 1-4% w populacji ogólnej, 5-10% u osób z zakrzepicą i 15% u osób skierowanych na badania w kierunku trombofilii.9
Niedobory naturalnych antykoagulantów
Częstość występowania niedoboru naturalnych antykoagulantów w populacji ogólnej wynosi tylko 1% (i 7% u pacjentów z zakrzepicą żylną).10 Dane dla poszczególnych niedoborów przedstawiają się następująco:
- Niedobór białka C:
- Umiarkowany niedobór białka C występuje u około 1 na 500 osób
- Ciężki niedobór białka C występuje u około 1 na 4 000 000 noworodków8
- Niedobór białka S:
- Umiarkowany niedobór białka S występuje u około 1 na 500 osób
- Ciężki niedobór białka S jest rzadki, a jego częstość występowania nie jest znana, ale prawdopodobnie jest porównywalna z częstością występowania ciężkiego niedoboru białka C, szacowaną na 1 na 500 00011
- Niedobór antytrombiny III: występuje z częstością 1:500-5000 w populacji ogólnej8
Częstotliwość trombofilii u pacjentów z żylną chorobą zakrzepowo-zatorową
Zakrzepica żylna jest drugim najczęstszym zaburzeniem sercowo-naczyniowym po zawale mięśnia sercowego i występuje częściej niż udar mózgu, z częstością występowania 1-5 na 1000 osób rocznie w populacji ogólnej.5 Częstość występowania żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (ŻChZZ) u osób z trombofilią wrodzoną wynosi około 150-840 na 100 000 osobolat, natomiast częstość nawrotów ŻChZZ przy trombofilii wrodzonej wynosi około 3500-10500 na 100 000 osobolat.12
U około 50% pacjentów z pierwszym idiopatycznym epizodem zakrzepicy żylnej można zidentyfikować trombofilię.12 W niektórych badaniach częstość występowania dziedzicznych trombofilii, w szczególności oporności na aktywowane białko C i protrombiny G20210A, wzrasta do około 10-60% u pacjentów z udokumentowaną zakrzepicą żylną w porównaniu do mniej niż 10% w grupie kontrolnej.2
W badaniu MAISTHRO zaobserwowano, że prawdopodobieństwo wykrycia dziedzicznej trombofilii znacząco malała wraz z wiekiem (od 49,3% u pacjentów w wieku 20 lat i młodszych do 21,9% u pacjentów powyżej 70 roku życia; P˂0,001). Ponadto, trombofilia była częstsza w przypadku nieprowokowanej ŻChZZ w porównaniu do ŻChZZ związanej z czynnikami ryzyka (57,7% vs. 47,7%; P = 0,001).13
Trombofilia a ciąża
Ciąża jest stanem, który 4-5-krotnie zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. Częstość występowania ŻChZZ w ciąży wynosi 0,8-2,0 na 1000 ciąż i odpowiada za 1,1 zgonu na 100 000 ciąż. Około 80% zdarzeń zatorowych w ciąży ma charakter żylny.14 Jak wspomniano powyżej, 8-15% osób rasy białej jest nosicielami genu trombofilii. Tylko niewielka część tych osób zostaje zdiagnozowana z ŻChZZ w ciąży; jednakże 20-50% pacjentek zdiagnozowanych z ŻChZZ ma trombofilię.14
Trombofilia podczas ciąży i okresu poporodowego jest nasilana przez pro-koagulacyjne cechy tych stanów, dotykając około 15% populacji ogólnej.15 Wśród możliwych powikłań położniczych związanych z defektami trombofiliowymi wyróżniają się stan przedrzucawkowy, często związany z niedoborem antytrombiny lub białka S, oraz ograniczenie wzrostu płodu, związane z mutacją czynnika V Leiden i mutacją genu protrombiny.15
W Japonii, w latach 2014-2018, niedobory antytrombiny (AT), białka C (PC) i białka S (PS) zaobserwowano odpowiednio w 84, 67 i 443 ciążach, z częstością występowania wśród wszystkich porodów wynoszącą 0,012%, 0,009% i 0,061%.16
Zróżnicowanie geograficzne i etniczne
Częstość występowania trombofilii różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego i pochodzenia etnicznego. Mutacja czynnika V Leiden występuje u 5% populacji pochodzenia północnoeuropejskiego, ale jest znacznie rzadsza u osób pochodzenia azjatyckiego lub afrykańskiego.9 Podobnie, mutacja protrombiny G20210A jest rzadko spotykana u osób pochodzenia afrykańskiego i azjatyckiego.9
W badaniu przeprowadzonym w populacji polskiej częstość występowania patogennego allelu A wynosiła 0,03 (3%) i 0,07 (7%) odpowiednio dla genów FII i FV. Wariant genu FII wykazany w tym badaniu występuje rzadziej niż w innych krajach europejskich (około 6%). Natomiast allel A genu FV występuje z częstością podobną do tej w Europie Północnej, Środkowej i Południowo-Środkowej (około 5%).1718
W Korei częstość genetycznie potwierdzonej dziedzicznej trombofilii u pacjentów z nieprowokowaną ŻChZZ wynosiła około 15%. Pozytywny wywiad rodzinny ŻChZZ i młody wiek (≤45 lat) były niezależnymi predyktorami rozwoju nieprowokowanej ŻChZZ z powodu dziedzicznej trombofilii.19 Częstość występowania dziedzicznej trombofilii w ŻChZZ była niejednorodnie raportowana w populacjach azjatyckich. Badania z innych krajów azjatyckich wskazują, że częstość występowania dziedzicznej trombofilii w ŻChZZ wynosiła 28,3% do 34%.19
W Grecji najczęstszą mutacją związaną z trombofilią jest MTHFR C677T (35%), podczas gdy FV-Leiden i protrombina G20210A mają częstość występowania około 2%.20
Nadzór epidemiologiczny i badania przesiewowe
Nadzór nad trombofilią wymaga wdrożenia kompleksowych badań laboratoryjnych. Testy laboratoryjne są powszechną praktyką u kobiet z historią zakrzepicy żylnej lub zatorowości płucnej.21 Kandydatami do badań w kierunku trombofilii są osoby z rodzinnym wywiadem zakrzepicy żylnej, z wystąpieniem choroby w młodym wieku (≤45 lat), z zakrzepicą w nietypowych miejscach, osoby z wtórną ŻChZZ w ciąży, oraz pacjenci z nawracającą ŻChZZ.20
Odsetek instytucji, które mierzyły zarówno antygeny, jak i aktywność AT, PC i PS w diagnostyce trombofilii wynosił 50,2%, a 46,9% instytucji nie przeprowadzało analizy genetycznej.16 Profilaktyczna terapia przeciwzakrzepowa była stosowana w postępowaniu przed- i poporodowym u pacjentek z niedoborem AT w 67,1% i 66,3% instytucji, najczęściej z 10 000 jednostek niefrakcjonowanej heparyny.16
Badania przesiewowe w kierunku trombofilii są kontrowersyjne.22 Wytyczne ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) zostały zaktualizowane, aby zapewnić dodatkowe informacje na temat zaleceń dotyczących kandydatów do oceny trombofilii, zaktualizowanych wytycznych dotyczących potrzeby profilaktyki u kobiet z dziedziczną trombofilią podczas ciąży i okresu poporodowego.23
Ekonomiczne aspekty badania trombofilii
Niewłaściwe stosowanie panelu trombofiliowego stanowi tylko jeden przykład zastosowań testów genetycznych uznanych za poziom 3 w bazie danych CDC Tier Table. Potrzebne są dalsze badania w celu oceny testów genetycznych sklasyfikowanych jako aplikacje Tier 3. Złożone problemy zdrowia publicznego, takie jak badania panelu trombofiliowego, wymagają uważnego rozważenia konkretnego scenariusza klinicznego.24
W badaniach przeprowadzonych w Kolumbii Brytyjskiej ankietowani specjaliści zgodzili się, że badania dziedzicznej trombofilii zazwyczaj nie są pomocne w opiece nad pacjentem i nie zgadzali się co do odpowiednich wskazań do badań. Większość testów w Kolumbii Brytyjskiej przeprowadza się u kobiet w wieku reprodukcyjnym, leczonych ambulatoryjnie.25
Biorąc pod uwagę wysoką częstość występowania otyłości i cukrzycy w Stanach Zjednoczonych oraz starzenie się populacji, częstość występowania zakrzepicy prawdopodobnie będzie wzrastać.12 W związku z tym istotne jest zrozumienie podstawowych przyczyn, dla których zlecane są testy trombofiliowe, aby oszacować, ile z nich należy do kategorii aplikacji Tier 3.24
Znaczenie epidemiologiczne trombofilii
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (ŻChZZ), obejmująca zakrzepicę żył głębokich (ZŻG) i zatorowość płucną (ZP), jest istotną przyczyną zachorowalności i śmiertelności na całym świecie. Zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna to dwa objawy żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, która jest niedodiagnozowanym, poważnym i czasami możliwym do uniknięcia stanem medycznym, występującym, gdy skrzep krwi tworzy się w żyle głębokiej (ZŻG), a następnie rozpada się i przemieszcza do płuc (ZP). ZŻG/ZP stanowi poważny problem zdrowia publicznego, dotykający szacunkowo 600 000-900 000 osób rocznie i powodujący do 100 000 zgonów każdego roku.24
ŻChZZ odpowiada za około 1,2 do 4,7 zgonów na 100 000 ciąż.26 W USA zatorowość płucna jest pierwszą przyczyną śmierci matki.21 Około 30% osób, u których wystąpił pierwszy incydent ŻChZZ, rozwija nawrotową zakrzepicę w ciągu kolejnych 8 lat.27
Grupy wiekowe i płeć
Trombofilie mogą rozwinąć się u pacjentów niezależnie od ich grup wiekowych.5 Jednak występują pewne prawidłowości:
- Trombofilie nabyte: są częściej obserwowane wśród starszych pacjentów, którzy mają ponad 60 lat.5
- Trombofilie dziedziczne: młodzi pacjenci w wieku 40-55 lat częściej posiadają ryzyko dziedzicznych trombofilii.5
Częstość występowania ŻChZZ jest wyższa w wieku 16-44 lat; następnie wyższa u mężczyzn w wieku ≥45 lat.2628 Dziedziczne trombofilie należy podejrzewać u osób z historią nawracającej choroby zakrzepowo-zatorowej, zakrzepicy w młodym wieku (≤40 lat) i/lub rodzinnym wywiadem zakrzepicy.12
Kilka badań epidemiologicznych przedstawiło mieszane wyniki dotyczące wpływu płci na zakrzepicę żylną.4 Częstość występowania ŻChZZ jest wyższa w populacjach afroamerykańskich.2628
Znaczenie kliniczne trombofilii
Głównym objawem klinicznym czynnika V Leiden jest ŻChZZ. Ryzyko względne ŻChZZ jest zwiększone 3-8-krotnie u heterozygot czynnika V Leiden.7 Ryzyko zakrzepicy jest zwiększone 5-krotnie u heterozygot i 50-krotnie u homozygot mutacji g.1691GA i g.20210GA.29
Dostępne dane wskazują, że czynnik V Leiden jest związany z 2-3-krotnie zwiększonym względnym ryzykiem utraty ciąży i potencjalnie innych powikłań, takich jak stan przedrzucawkowy, wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrostu i oddzielenie łożyska.27
Obecność allelu czynnika V Leiden zwiększa ryzyko związane z innymi dziedzicznymi i nabytymi zaburzeniami trombofiliowymi.27 Ryzyko zakrzepicy może być znacznie zwiększone u pacjentów z dwoma lub więcej czynnikami ryzyka zakrzepicy. Każda wielość czynników ryzyka, czy to dziedzicznych trombofilii, czy nabytych zagrożeń, zwiększa ryzyko zakrzepicy.30
Ryzyko zakrzepicy wzrasta wraz z wiekiem i związanym z nim unieruchomieniem.30 Pacjenci z dziedziczną trombofilią mają wyższe ryzyko rozwinięcia zakrzepicy żylnej niż osoby bez trombofilii, szczególnie osoby młode (≤40 lat).31
Nadzór i postępowanie kliniczne
Ścisły nadzór antepartum może przyczynić się do poprawy wyników perinatalnych u kobiet z wcześniejszymi powikłaniami antenatalnymi przypisywanymi zakrzepicy, niezależnie od obecności trombofilii wykrytej naszymi metodami testowania.32 Ścisły nadzór sam w sobie znacząco zmniejszył częstość występowania wewnątrzmacicznego obumarcia płodu na kobietę.33
Dla pacjentek z trombofilią kluczowa jest szczegółowa ocena ryzyka osobistego przed rozpoczęciem profilaktycznych leków przeciwko zdarzeniom zakrzepowo-zatorowym. Monitorowanie podczas ciąży jest również niezbędne.34 Skuteczne monitorowanie i zarządzanie mają kluczowe znaczenie dla zmniejszenia ryzyka, wymagając interdyscyplinarnego podejścia obejmującego ginekologów, położne, anestezjologów i hematologów przez całą ciążę, poród i okres poporodowy.34
Rokowanie jest poważne u pacjentów homozygotycznych lub heterozygotycznych złożonych. Rokowanie jest dobre dla pacjentów heterozygotycznych. Przy odpowiednim leczeniu i monitorowaniu ryzyko choroby zakrzepowo-zatorowej jest znacznie zmniejszone. Śmiertelność może wynikać z zatorowości płucnej.11
Aktualne trendy badawcze
Wyniki systematycznego przeglądu i metaanalizy wykazały, że kobiety z rzadkimi trombofiliami, takimi jak niedobór antytrombiny, niedobór białka C, niedobór białka S i homozygotyczna mutacja czynnika V Leiden, mają wysokie absolutne ryzyko ŻChZZ związanej z ciążą, ale nie dotyczy to złożonej heterozygotycznej mutacji czynnika V Leiden i protrombiny G20210A.35
W przypadku kobiet z bardziej rozpowszechnioną heterozygotyczną mutacją czynnika V Leiden lub heterozygotyczną mutacją protrombiny G20210A absolutne ryzyko było nieznacznie zwiększone i ograniczone do kobiet z pozytywnym wywiadem rodzinnym.36 Dane te powinny być uwzględnione w przyszłych wytycznych dotyczących ryzyka ŻChZZ związanego z ciążą u kobiet z dziedziczną trombofilią.36
W przeprowadzonym niedawno systematycznym przeglądzie i metaanalizie oceniono ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u dorosłych z dziedziczną trombofilią, w tym mutacją czynnika V Leiden (FVL), mutacją protrombiny G20210A (FII), złożoną heterozygotycznością, niedoborem białka C (PC), niedoborem białka S (PS) i niedoborem antytrombiny (AT). Wyniki te podkreślają zwiększone ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u dorosłych z dziedziczną trombofilią. Jednakże ryzyko pierwotnej ŻChZZ u pacjentów z niedoborem PC, PS i AT jest niższe niż wcześniej podawano.37
Ustalenia te podkreślają znaczną zmienność ryzyka ŻChZZ wśród osób z niedoborem PC, PS i AT, prawdopodobnie przypisywaną trombogenności podstawowej mutacji i innym jeszcze nieustalonym dziedzicznym czynnikom trombofiliowym.37
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.