Samookaleczenie/cięcie się
Objawy
Niesamobójcze samookaleczenie (NSSI) definiuje się jako celowe, świadome uszkadzanie ciała bez intencji samobójczych, najczęściej w formie cięcia skóry (70-90%), uderzania głową (21-44%) lub przypalania (15-35%). Zachowanie to jest szczególnie powszechne wśród nastolatków i młodych dorosłych, z częstością występowania około 15-20% w populacji młodzieży, a średni wiek początku to 12-15 lat. NSSI pełni funkcję krótkotrwałego łagodzenia intensywnego dystresu emocjonalnego, jednak wiąże się z ryzykiem powikłań fizycznych (infekcje, trwałe blizny, uszkodzenia tkanek) oraz psychicznych (pogorszenie depresji, lęku, PTSD, wzrost ryzyka zachowań samobójczych). Samookaleczenie często współwystępuje z zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza zaburzeniem osobowości z pogranicza (50-80% przypadków) i chorobą afektywną dwubiegunową (około 50%). Istotne jest rozróżnienie NSSI od prób samobójczych, gdyż intencją NSSI jest ulga emocjonalna, a nie zakończenie życia, choć NSSI zwiększa ryzyko myśli i prób samobójczych (około 65% młodzieży samookaleczającej się doświadcza myśli samobójczych).
Definicja i charakterystyka samookaleczenia/cięcia się
Niesamobójcze samookaleczenie (ang. non-suicidal self-injury, NSSI), powszechnie nazywane samookaleczeniem lub samouszkodzeniem, definiowane jest jako celowe i świadome uszkadzanie własnego ciała bez intencji samobójczych. Ten typ zachowania stanowi szkodliwy sposób radzenia sobie z bólem emocjonalnym, smutkiem, złością i stresem.12 Samookaleczenie zazwyczaj nie jest próbą samobójczą, chociaż może zwiększać ryzyko samobójstwa z powodu problemów emocjonalnych, które je wywołują. Wzorzec uszkadzania ciała w chwilach cierpienia może zwiększać prawdopodobieństwo targnięcia się na własne życie w przyszłości.3
Samookaleczenie może przybierać różne formy i manifestować się odmiennie u różnych osób. Sposoby, w jakie ludzie mogą wyrządzać sobie krzywdę, wykraczają daleko poza typowe cięcie. W istocie, samookaleczenie to wszystko, co osoba może zrobić, aby celowo zranić swoje ciało.4 Najczęstszymi metodami są: cięcie skóry (70-90%), uderzanie lub walenie głową (21-44%) oraz przypalanie (15-35%).5 Inne formy samookaleczenia obejmują nadmierne drapanie do momentu krwawienia, uderzanie (siebie lub przedmiotów), infekowanie siebie, wkładanie przedmiotów do otworów ciała, picie szkodliwych substancji (np. wybielaczy czy detergentów) oraz celowe łamanie kości.6
Rozpowszechnienie i wiek wystąpienia samookaleczenia
Samookaleczenie jest najbardziej powszechne wśród nastolatków i młodych dorosłych. Wskaźniki występowania w tych populacjach wynoszą około 15-20%, a początek zazwyczaj przypada na wiek 13-14 lat.7 W przeciwieństwie do tego, tylko około 6% dorosłych zgłasza historię samookaleczenia. Zarówno u nastolatków, jak i dorosłych, wskaźniki samookaleczenia są najwyższe wśród populacji psychiatrycznych, szczególnie u osób wykazujących cechy związane z dystresem emocjonalnym, takie jak negatywna emocjonalność, depresja, lęk i dysregulacja emocji.8
Badania wskazują, że samookaleczenie dotyczy około 5% dorosłych, 17% nastolatków i między 17% a 35% studentów w USA. Chociaż początek samookaleczenia może wystąpić już w wieku 7 lat, średni wiek początku to zazwyczaj 12-15 lat.9 Wśród migrantów i uchodźców w młodym wieku wskaźniki niesamobójczego samookaleczenia są wyższe, z 18% do 60% osób, które dokonały samouszkodzenia w pewnym momencie po migracji.10
W przypadku osób z zaburzeniami odżywiania, około 30% osób, które uczestniczą w zachowaniach związanych z objadaniem się i przeczyszczaniem, również dokonuje samookaleczenia. Współwystępowanie objawów samookaleczenia i zaburzeń odżywiania wynosi około 25-50% u osób, które angażują się w jedno lub drugie. Wskaźnik nakładania się zaburzeń odżywiania i NSSI może sięgać nawet 65%, co jest wyższe wśród osób z diagnozą zaburzeń psychicznych.11
Różnice płciowe w występowaniu samookaleczenia
Badania wskazują na różnice w częstości występowania samookaleczenia w zależności od płci. Według danych, 30% nastolatek i 10% nastolatków przyznaje się do celowego samookaleczenia.12 Zarówno chłopcy jak i dziewczęta dokonują samookaleczenia, ale wskaźnik wydaje się wyższy u dziewcząt, które zazwyczaj również wcześniej zaczynają.13 Odsetek samookaleczenia u adolescentów wynosi od 6 do 14% dla chłopców i od 17 do 30% dla dziewcząt.14
Według Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego (NIMH), kobiety częściej stosują cięcie jako formę samookaleczenia, podczas gdy mężczyźni częściej uderzają się lub oparzają.15 Te różnice płciowe sugerują, że sposób manifestacji samookaleczenia może być związany z socjalizacją płciową i różnymi wzorcami ekspresji emocjonalnej.
Symptomy i objawy samookaleczenia/cięcia się
Samookaleczenie często odbywa się w samotności. Zazwyczaj wykonywane jest w kontrolowany sposób lub zawsze w ten sam sposób, co często pozostawia charakterystyczny wzór na skórze.16 Osoby, które się samookaleczają, często ukrywają swoje zachowanie i mogą nosić długie rękawy lub długie spodnie nawet w gorącą pogodę, aby ukryć ślady samookaleczenia.17
Do najczęstszych symptomów samookaleczenia należą:1819
- Blizny, często w charakterystycznych wzorach
- Świeże nacięcia, zadrapania, siniaki, ślady ugryzień lub inne rany
- Nadmierne pocieranie obszaru w celu wywołania oparzenia
- Przechowywanie ostrych przedmiotów lub innych elementów używanych do samookaleczenia
- Noszenie długich rękawów lub długich spodni, aby ukryć samookaleczenie, nawet w gorącą pogodę
- Częste zgłaszanie przypadkowych obrażeń
- Trudności w relacjach z innymi
- Zachowania i emocje, które szybko się zmieniają i są impulsywne, intensywne i nieoczekiwane
- Wypowiedzi o bezradności, beznadziei lub bezwartościowości
Osoby samookaleczające się potrafią bardzo zręcznie ukrywać blizny lub wyjaśniać je jako przypadkowe urazy. Należy zwracać uwagę na takie oznaki jak: preferencja noszenia zakrywającej odzieży przez cały czas (np. długie rękawy w gorącą pogodę), unikanie sytuacji, w których mogłaby być wymagana bardziej odkrywająca odzież (np. nieuzasadniona odmowa pójścia na imprezę), lub niezwykle częste skargi na przypadkowe urazy (np. właściciel kota, który często ma zadrapania na rękach).20
Symptomy emocjonalne towarzyszące samookaleczeniu
Poza fizycznymi objawami, samookaleczeniu często towarzyszą specyficzne symptomy emocjonalne, które mogą świadczyć o głębszym problemie. Do najczęstszych symptomów emocjonalnych należą:21
- Intensywny dystres emocjonalny
- Trudności w regulacji emocji
- Nienawiść do samego siebie
- Poczucie winy i wstydu
- Emocjonalne odrętwienie
- Poczucie beznadziei i rozpaczy
- Niska samoocena
Osoby samookaleczające się często doświadczają intensywnych i trudnych do zniesienia emocji przed aktem samookaleczenia. Po dokonaniu samookaleczenia następuje krótkotrwałe uczucie ulgi, które szybko zastępowane jest przez poczucie winy i wstydu. Ten cykl może prowadzić do powtarzania zachowań samouszkadzających jako nieadaptacyjnego mechanizmu radzenia sobie z emocjami.22
Przebieg i progresja samookaleczenia
Zdenerwowanie może wyzwalać pragnienie samookaleczenia. Wiele osób samookalecza się tylko kilka razy, a następnie przestaje. Jednak dla innych samookaleczenie może stać się długoterminowym, powtarzającym się zachowaniem.23 Początkowe uczucie ulgi po samookaleczeniu jest tymczasowe i szybko zastępowane przez poczucie winy i wstydu oraz powrót bolesnych emocji.24
Chociaż zagrażające życiu obrażenia zwykle nie są zamierzone, możliwe jest, że może dojść do poważniejszych, a nawet śmiertelnych samouszkodzeń.25 Samookaleczenie może stać się nawykiem. Może stać się kompulsywnym zachowaniem, co oznacza, że im więcej dana osoba to robi, tym bardziej czuje potrzebę tego robienia. Mózg zaczyna łączyć urazy z fałszywym poczuciem ulgi od złych uczuć i pragnie tej ulgi przy następnym narastaniu napięcia. Gdy samookaleczenie staje się kompulsywnym zachowaniem, może wydawać się niemożliwe do zatrzymania. Może więc przypominać uzależnienie, gdzie pragnienie tego może wydawać się zbyt trudne do opanowania. Zachowanie, które zaczyna się jako próba uzyskania większej kontroli, może skończyć się kontrolowaniem danej osoby.26
Cykl samookaleczenia i jego progresja
Samookaleczenie często przechodzi przez charakterystyczny cykl, który zaczyna się od silnych, przytłaczających uczuć, następnie pojawia się chęć zranienia siebie, po czym następuje krótkotrwałe poczucie ulgi po samookaleczeniu, a na końcu pojawiają się uczucia wstydu lub winy, które mogą prowadzić z powrotem do większej ilości samookaleczenia.27
U osób, które wielokrotnie się samookaleczają, tymczasowy uspokajający efekt samookaleczenia może przestać działać. W konsekwencji, cierpienie i inne negatywne emocje stają się przytłaczające.28 Samookaleczenie może również eskalować, jeśli pierwotny problem – lęk, depresja, trauma itp. – pogarsza się, lub dlatego, że dana osoba stwierdza, że musi zwiększyć intensywność i częstotliwość [samookaleczenia], aby uzyskać ten sam efekt.29
W przypadku niektórych osób samookaleczenie może przybrać charakter uzależnienia. Badania sugerują, że samookaleczenie może wywoływać uczucia przyjemności u niektórych osób. Z tego powodu mogą one mieć stałą chęć zadawania sobie bólu, aby poczuć się szczęśliwymi i spokojnymi. Według niektórych badań, samookaleczenie jest podobne do uzależnienia od narkotyków.30
Przyczyny i czynniki ryzyka samookaleczenia
Samookaleczenie najczęściej pełni funkcję (tymczasowego) łagodzenia przytłaczających negatywnych emocji. Przed samookaleczeniem występują intensywne negatywne emocje, a wykonanie samookaleczenia skutkuje zmniejszeniem negatywnych emocji oraz uczuciem spokoju i ulgi.31 Samookaleczenie może służyć wielu innym funkcjom, takim jak chęć wpływania na innych lub wytworzenia fizycznego znaku cierpienia emocjonalnego, ale każda z tych funkcji jest istotna tylko dla mniejszości osób, które się samookaleczają.32
Osoby, które doświadczyły nadużyć, szczególnie w dzieciństwie, są bardziej narażone na samookaleczenie w późniejszym życiu.33 Samookaleczenie jest szczególnie powszechne u osób skłonnych do skierowanych na siebie negatywnych emocji i samokrytyki.34 Niektórzy ludzie mogą się samookaleczać, ponieważ czują, że zasługują na karę. Inni mogą to robić, aby odzyskać kontrolę nad swoim ciałem, gdy czują brak kontroli nad innymi aspektami swojego życia.35
Samookaleczenie a zaburzenia psychiczne
Samookaleczenie, choć nie jest samo w sobie zaburzeniem psychicznym, często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi. Do najczęstszych zaburzeń psychicznych, które mogą zwiększać ryzyko samookaleczenia, należą:3637
- Zaburzenia osobowości (szczególnie zaburzenie osobowości z pogranicza)
- Zaburzenie afektywne dwubiegunowe
- Depresja
- Zaburzenia lękowe
- Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne
- Zaburzenia psychotyczne, takie jak schizofrenia
- Zespół stresu pourazowego (PTSD)
- Zaburzenia odżywiania
- Zaburzenia używania substancji
Według badań, około 50% osób z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym wykazuje objawy samookaleczenia. Badania pokazują również, że pacjenci z chorobą afektywną dwubiegunową są bardziej skłonni do samookaleczenia podczas stanu mieszanego zaburzenia, gdy manifestują się zarówno objawy maniakalne, jak i depresyjne.38
Z kolei w przypadku zaburzenia osobowości z pogranicza (borderline), badania wskazują, że 50% do 80% przypadków wykazuje samookaleczenie. Około 40% tych incydentów staje się poważnych.39
Relacja między samookaleczeniem a myślami samobójczymi
Samookaleczenie niesamobójcze i zachowania samobójcze – wyobrażanie sobie, planowanie lub próba samobójstwa – są powiązane, ale relacja między nimi jest złożona. Ponieważ mogą wyglądać podobnie, może być bardzo trudno odróżnić je od siebie. Istnieją jednak ważne różnice w intencji, a także w niebezpieczeństwie: samookaleczenie jest prawie zawsze używane, aby poczuć się lepiej, a nie po to, by zakończyć swoje życie. W rzeczywistości niektóre osoby, które się samookaleczają, jasno stwierdzają, że pomaga im to uniknąć samobójstwa.40
Samookaleczenie i samobójstwo różnią się na wiele sposobów, w tym:41
- Intencja: Intencją samookaleczenia jest prawie zawsze poczucie się lepiej, podczas gdy dla samobójstwa jest to całkowite zakończenie odczuwania (a tym samym życia).
- Używana metoda: Metody samookaleczenia zazwyczaj powodują uszkodzenia tylko powierzchni ciała. Zachowania związane z samobójstwem są znacznie bardziej śmiertelne. Co istotne, bardzo rzadko zdarza się, aby osoby, które praktykują samookaleczenie i które są również samobójcze, identyfikowały te same metody dla każdego celu.
- Poziom uszkodzeń i śmiertelność: Samookaleczenie jest często przeprowadzane przy użyciu metod zaprojektowanych do uszkodzenia ciała, ale nie do zranienia ciała na tyle, aby wymagało leczenia lub aby zakończyć życie. Próby samobójcze są zazwyczaj bardziej śmiertelne niż standardowe metody NSSI.
- Częstotliwość: Samookaleczenie jest często używane regularnie lub od czasu do czasu, aby zarządzać stresem i innymi emocjami. Zachowania związane z samobójstwem są znacznie rzadsze.
Z powodu tych wspólnych czynników ryzyka, ważne jest, aby wiedzieć, że młodzież, która się samookalecza, ma również zwiększone ryzyko samobójczych myśli. Badania pokazują, że około 65% młodzieży, która się samookalecza, będzie również w pewnym momencie mieć myśli samobójcze (choć wielu nie posunie się dalej niż do myślenia o samobójstwie).42
Osoby, które zaangażowały się w 20 lub więcej zachowań samookaleczających, są około 3,5 razy bardziej narażone na próbę samobójczą w porównaniu do osób, które mają mniej działań samookaleczających.43 Chociaż samookaleczenie nie jest przyczyną samobójstwa, ważną rzeczą do zrozumienia na temat relacji między samookaleczeniem a samobójstwem jest to, że sam akt zaangażowania się w samookaleczenie zmniejsza hamulce przed zachowaniem samobójczym, jeśli ktoś staje się samobójczy. Innymi słowy, „praktykowanie” wielokrotnego ranienia ciała ułatwia faktyczne zranienie ciała z zamiarem samobójczym.44
Skutki i komplikacje samookaleczenia
Samookaleczenie może prowadzić do poważnych komplikacji fizycznych i emocjonalnych. Do najczęstszych należą:4546
- Pogorszenie uczuć wstydu, winy i niskiej samooceny
- Infekcje, zarówno z ran, jak i z dzielenia się narzędziami
- Trwałe blizny lub inne trwałe uszkodzenia ciała
- Pogorszenie podstawowych problemów i stanów, jeśli nie są odpowiednio leczone
- Poważne obrażenia, które mogą potencjalnie prowadzić do śmierci
- Uszkodzone ścięgna, nerwy, naczynia krwionośne i mięśnie
- Trwała słabość lub drętwienie w niektórych obszarach, takich jak dłoń
- Utrata kończyny
- Uszkodzenie mózgu
- Uszkodzenie narządów
- Złamane kości
- Izolacja społeczna
- Utrata relacji międzyludzkich
- Sepsa (posocznica)
- Samobójstwo lub zachowania samobójcze
- Przypadkowa śmierć
Bez leczenia samookaleczenie może prowadzić do poważniejszych i cięższych obrażeń z czasem. Osoby, które wielokrotnie się samookaleczają, mogą stawać się coraz bardziej zdesperowane z powodu braku kontroli nad zachowaniem i jego uzależniającego charakteru, co może prowadzić do celowej próby samobójczej.47
Wpływ samookaleczenia na zdrowie psychiczne
Oprócz fizycznych komplikacji, samookaleczenie może mieć poważny wpływ na zdrowie psychiczne, w tym:4849
- Ogólny dystres psychiczny, który przejawia się w różnych formach, w tym lęku, depresji, objawach antyspołecznych i psychotycznych, zaburzeniu obsesyjno-kompulsywnym (OCD) i niskiej samoocenie
- Negatywny wpływ na zdrowie psychiczne poprzez nasilenie stanów takich jak depresja, lęk i zespół stresu pourazowego (PTSD)
- Intensyfikacja uczuć wstydu, winy i izolacji społecznej
- Zwiększone ryzyko używania substancji psychoaktywnych
- Natrętne myśli o samookaleczeniu
- Zwiększony konflikt w relacjach rodzinnych i wśród bliskich osób
Ulga, która pochodzi z samookaleczenia, jest tylko tymczasowa i tworzy znacznie więcej problemów, niż rozwiązuje. Uczucie ulgi po samookaleczeniu jest krótkotrwałe i szybko następują po nim inne uczucia, takie jak wstyd i poczucie winy. Samookaleczenie może stać się uzależniające i nie pomoże w rozwiązaniu problemów, które skłoniły daną osobę do zranienia się w pierwszej kolejności.5051
Podejście diagnostyczne do samookaleczenia
Nie ma specyficznego testu do zdiagnozowania samookaleczenia. Diagnoza opiera się na badaniu fizycznym i psychologicznym.52 Specjalista ds. zdrowia psychicznego może również ocenić obecność innych zaburzeń psychicznych, które mogą być powiązane z samookaleczeniem, takich jak depresja lub zaburzenia osobowości.53
Podczas diagnozowania samookaleczenia, lekarz lub terapeuta zazwyczaj planuje wstępną ocenę. Obejmuje to zwykle wywiad konwersacyjny, aby omówić, jak długo samookaleczenie występuje i jakie metody są stosowane.54 Diagnostyka samookaleczenia obejmuje ocenę:55
- Emocji związanych z zachowaniami samookaleczającymi
- Jak długo samookaleczenie miało miejsce
- Jakie są ciężkość i rodzaje obrażeń, które miały miejsce
- Czy występują myśli samobójcze
- Czy istnieją choroby współistniejące, które mogą przyczyniać się do samookaleczenia
Ocena niesamobójczego samookaleczenia powinna obejmować ustalenie, jak często niesamobójcze samookaleczenie występuje i jak długo miało miejsce. Ważne jest również określenie funkcji niesamobójczego samookaleczenia dla pacjenta.56
Może być również zalecona pełna ocena potrzeb i ryzyka. Może być przeprowadzona ocena psychospołeczna, której celem jest zbadanie wszystkich czynników, które przyczyniają się do samookaleczenia, w tym czynników społecznych, psychologicznych i motywacyjnych.57
Podejścia terapeutyczne w leczeniu samookaleczenia
Leczenie opiera się na konkretnych problemach i wszelkich powiązanych zaburzeniach psychicznych, które mogą występować, takich jak depresja. Ponieważ samookaleczenie może stać się główną częścią życia pacjenta, najlepiej jest uzyskać leczenie od specjalisty ds. zdrowia psychicznego, który ma doświadczenie w leczeniu samookaleczenia.58
Kilka rodzajów indywidualnej psychoterapii może być pomocnych, takich jak:59
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT), która pomaga zidentyfikować niezdrowe, negatywne przekonania i zachowania oraz zastąpić je bardziej efektywnymi.
- Terapia dialektyczno-behawioralna, rodzaj CBT, który uczy umiejętności behawioralnych, aby pomóc w radzeniu sobie z dystresem, zarządzaniu lub regulowaniu emocji i poprawie relacji z innymi.
- Terapie oparte na uważności, które pomagają żyć w teraźniejszości i radzić sobie z trudnymi emocjami i negatywnymi myślami.
Nie ma leków specjalnie do leczenia zachowań samookaleczających. Jednak jeśli zostanie zdiagnozowane zaburzenie psychiczne, takie jak depresja lub zaburzenie lękowe, lekarz może zalecić leki przeciwdepresyjne lub inne leki do leczenia podstawowego stanu, który jest powiązany z samookaleczeniem.6061
Jeśli samookaleczenie jest poważne lub powtarzające się, lekarz może zalecić przyjęcie do szpitala na opiekę psychiatryczną. Opieka w szpitalu, często krótkoterminowa, może zapewnić bezpieczne środowisko i bardziej intensywne leczenie, dopóki pacjent nie przejdzie przez kryzys.6263
Efektywność leczenia i perspektywy zdrowienia
Leczenie zachowań samookaleczających może wymagać czasu, ciężkiej pracy i własnego pragnienia wyzdrowienia.64 Skuteczne leczenie samookaleczenia to najczęściej kombinacja leków, terapii poznawczo-behawioralnej i terapii interpersonalnej, z dodatkowymi usługami leczniczymi w razie potrzeby.65
Psychoterapia może pomóc:66
- Zidentyfikować i zarządzać podstawowymi problemami, które wyzwalają samookaleczenie
- Nauczyć się umiejętności lepszego radzenia sobie z dystresem
- Nauczyć się lepszych sposobów radzenia sobie z intensywnymi emocjami
Możliwe jest wyzdrowieniu z samookaleczenia; może to jednak wymagać czasu, aby nauczyć się bardziej adaptacyjnych, zdrowych mechanizmów radzenia sobie.67 Osoby, które przeszły terapię, mogą nauczyć się, jak:
- Rozpoznawać sytuacje lub uczucia, które mogą wyzwalać pragnienie samookaleczenia
- Opracowywać plany innych sposobów uspokojenia się lub odwrócenia uwagi albo uzyskania wsparcia, aby być gotowym na następny raz, gdy poczują pragnienie samookaleczenia
- Znajdować coś, co sprawia przyjemność i co rozładowuje emocjonalny dystres w zdrowy sposób
Dla wielu osób, którym udało się zaprzestać samookaleczenia, kluczowe było zidentyfikowanie i zrozumienie przyczyn, które początkowo doprowadziły do tego zachowania, oraz nauczenie się innych, zdrowszych sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami i stresem.68
Najnowsze badania wskazują, że większość nastolatków, którzy się samookaleczają, jest w stanie porzucić to zachowanie, ucząc się zarządzać uczuciami w zdrowszy sposób, na przykład poprzez rozmowę z innymi.69 Skuteczne leczenie może poprawić ogólne samopoczucie i promować wyższą jakość życia.70
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.