Samookaleczenie/cięcie się
Epidemiologia
Niesamobójcze samouszkodzenie (NSSI) definiowane jest jako celowe uszkodzenie tkanki ciała bez intencji samobójczych, najczęściej w formie cięcia skóry, przypalania lub zadrapywania. Epidemiologia wskazuje na rozpowszechnienie NSSI w populacji młodzieży na poziomie 16-22%, ze szczytem zachorowań w wieku około 13-16 lat, a u dorosłych wskaźniki są niższe (1-6%). Istotne różnice występują między płciami – dziewczęta wykazują wyższe ryzyko (22,9% vs. 13,7% u chłopców). NSSI występuje globalnie, z wyższą częstością w krajach azjatyckich (19,5%) oraz wśród grup szczególnie narażonych, takich jak osoby ze spektrum autyzmu (do 42%), studenci (17-35%), migranci, osoby LGBTQ+ oraz populacje więzienne. Najczęstszą metodą jest cięcie (70% przypadków), a głównym wyzwalaczem – poczucie odrzucenia. NSSI jest silnie powiązane z zaburzeniami psychicznymi, w tym depresją, lękiem, zaburzeniem osobowości borderline oraz nadużywaniem substancji, a także stanowi istotny czynnik ryzyka prób samobójczych (5-krotnie wyższe ryzyko myśli samobójczych i 10-krotnie prób samobójczych).
Epidemiologia samookaleczenia/cięcia się
Samookaleczenie/cięcie się, określane też jako niesamobójcze samouszkodzenie (ang. non-suicidal self-injury, NSSI), definiuje się jako celowe uszkodzenie tkanki ciała bez intencji samobójczych, wykonywane w celach niepodlegających społecznej akceptacji1. Najczęściej przyjmuje formę nacinania/cięcia skóry, przypalania i dotkliwego zadrapywania23. Zjawisko to stanowi poważny problem zdrowia publicznego o znaczeniu globalnym, wywierający głęboki wpływ zarówno na jednostki, jak i społeczności4.
Rozpowszechnienie globalne
Metaanalizy dotyczące samookaleczeń wskazują, że rozpowszechnienie niesamobójczych samouszkodzeń wśród młodzieży wynosi średnio około 16-22%56. Według metaanalizy z 2015 roku przeprowadzonej wśród 600 000 nastolatków, rozpowszechnienie niesamobójczych samouszkodzeń w całym życiu wynosi 22,9%, a włączając samouszkodzenia zarówno o charakterze samobójczym, jak i niesamobójczym (z wyłączeniem samozatruć) – 16,9%7.
W badaniach na populacji ogólnej zaobserwowano, że współczynniki występowania NSSI wynoszą około 7,7% wśród młodszych nastolatków (klasy 6-8) oraz 13,9-21,4% wśród uczniów szkół średnich (klasy 9-12)8. Co istotne, samookaleczenia występują również u dzieci – badania wykazały, że zachowania te są zgłaszane już przez dzieci w wieku 7 lat9.
W populacji dorosłych wskaźniki występowania NSSI są niższe niż u nastolatków. Szacuje się, że wynoszą one około 1-6% w populacji ogólnej dorosłych w Stanach Zjednoczonych1011. Należy jednak zaznaczyć, że badania oparte wyłącznie na przyjęciach do szpitali mogą nie uwzględniać większej grupy osób dokonujących samouszkodzeń, które nie wymagają lub nie poszukują leczenia szpitalnego12.
Różnice płciowe
Większość badań wskazuje na istotne różnice w rozpowszechnieniu samookaleczeń między płciami. Metaanaliza z lat 2015-2020 wykazała znaczącą różnicę w rozpowszechnieniu samookaleczeń między dziewczętami (19,4%) a chłopcami (12,9%)13. Jeszcze większe dysproporcje obserwowano przy uwzględnieniu tylko rozpowszechnienia w ciągu życia: 22,9% dla dziewcząt i 13,7% dla chłopców14.
Szczególnie narażone na samookaleczenia są dziewczęta w wieku 15-19 lat, które stanowią grupę najczęściej hospitalizowaną z powodu samouszkodzeń (około 15% wszystkich hospitalizacji z powodu samookaleczeń)15. W badaniu młodzieży w 11 stanach USA wykazano, że dziewczęta dwukrotnie częściej niż chłopcy zgłaszały NSSI w ciągu ostatniego roku (23,8% vs. 11,3%)16.
W przypadku nastolatków z 9 klasy, różnice między płciami są jeszcze bardziej wyraźne – dziewczęta z 9 klasy dokonują samookaleczeń trzy razy częściej niż chłopcy w tym samym wieku17.
Różnice wiekowe
Zachowania samookaleczające najczęściej pojawiają się w okresie dojrzewania, choć nie ma zgodności co do tego, czy występują one częściej przed pokwitaniem czy w późniejszym okresie dojrzewania18. Badania wskazują, że średni wiek rozpoczęcia samookaleczeń u nastolatków to około 13 lat, natomiast szczyt nasilenia przypada na 16 rok życia19.
Z badań wynika, że częstość występowania NSSI zmniejsza się wraz z wiekiem nastolatków – 19,4% 14-latków zgłaszało NSSI w ciągu ostatniego roku, w porównaniu do 14,7% 18-latków20. Jednocześnie zaobserwowano, że wskaźniki samookaleczeń gwałtownie wzrastają przy przejściu z dzieciństwa do okresu dojrzewania, szczególnie u dziewcząt21.
Badania wskazują również, że rozpowszechnienie NSSI różni się w zależności od poziomu edukacji – odnotowano NSSI u 7,6% uczniów trzeciej klasy, 4,0% uczniów szóstej klasy i 12,7% uczniów dziewiątej klasy22.
Różnice kulturowe i geograficzne
NSSI występuje w niemal wszystkich kulturach i grupach etnicznych, jednak wskaźniki występowania, czynniki przyczyniające się, funkcje i metody NSSI mogą różnić się w zależności od kultury i kontekstu23. Choć badania w krajach niezachodnich są ograniczone w porównaniu z krajami zachodnimi, wskaźniki rozpowszechnienia NSSI w ciągu życia zgłaszano wśród młodych dorosłych w Chinach (23%), Belgii (8%), Indiach (21%), Turcji (15-33%), Meksyku (17-19%) i USA (12-23%)24.
Metaanaliza z lat 2015-2020 wykazała, że łączny wskaźnik z krajów azjatyckich (19,5%) był znacznie wyższy niż z innych kontynentów (14,6%)25. Istnieją również dowody na zwiększone rozpowszechnienie NSSI wśród migrantów i uchodźców w porównaniu z populacjami krajów przyjmujących26.
W badaniu młodzieży w USA stwierdzono, że rdzenni Amerykanie wydają się być w większym stopniu narażeni na NSSI – ponad 20% zgłaszało NSSI w ciągu ostatniego roku, w porównaniu do 17,7% białej młodzieży i 12,1% czarnej młodzieży27.
Populacje szczególnego ryzyka
Badania identyfikują kilka grup demograficznych o podwyższonym ryzyku samookaleczeń:
- Osoby ze spektrum autyzmu – wykazano, że ryzyko samouszkodzeń u osób z ASD jest ponad trzykrotnie wyższe niż u osób bez ASD28. Rozpowszechnienie zachowań samouszkadzających, takich jak uderzanie się w rękę, samookaleczanie czy wyrywanie włosów, sięga nawet 42% w populacji osób z autyzmem29.
- Studenci – badania wskazują na zwiększone ryzyko NSSI wśród studentów uczelni wyższych w porównaniu z populacją ogólną, gdzie wskaźniki wahają się od 17 do 35%30.
- Populacja osób osadzonych – celowe samookaleczenia są szczególnie rozpowszechnione w populacjach więziennych31.
- Osoby identyfikujące się jako biseksualne lub kwestionujące swoją orientację seksualną – są one znacznie bardziej narażone na samookaleczenia w porównaniu z rówieśnikami heteroseksualnymi i homoseksualnymi; prawidłowość ta jest szczególnie widoczna u kobiet32.
- Młodzież z problemami zdrowia psychicznego – wykazano, że młodzież i dorośli z chorobami psychicznymi mają najwyższy wskaźnik występowania NSSI33.
Trendy w samookaleczeniach
Analizy trendów w zakresie samookaleczeń dostarczają cennych informacji na temat zmian w częstości występowania tego zjawiska na przestrzeni lat, co ma kluczowe znaczenie dla planowania odpowiednich usług zdrowotnych i oceny skuteczności polityk zarządzania i zapobiegania34.
Zmiany czasowe
Metaanalizy wskazują, że rozpowszechnienie samookaleczeń wykazywało znaczący wzrost w latach 90. XX wieku, po czym nastąpiła stagnacja od 2005 roku35. W latach 80. i 90. XX wieku zaobserwowano gwałtowny wzrost liczby osób leczonych w szpitalach w Europie, Stanach Zjednoczonych i Australii z powodu celowych przedawkowań lub samouszkodzeń36.
W wieloośrodkowym badaniu przeprowadzonym w Anglii w latach 2000-2012 zaobserwowano, że wskaźniki samookaleczeń zmniejszyły się u kobiet (IRR 0,98; 95% CI 0,97 do 0,99, p≤0,0001). U mężczyzn wskaźniki samookaleczeń zmniejszyły się do 2008 roku (IRR 0,96; 95% CI 0,95 do 0,98, p≤0,0001), a następnie wzrosły (IRR 1,05; 95% CI 1,02 do 1,09, p=0,002)37.
W badaniu przeprowadzonym w trzech ośrodkach w Anglii w latach 2000-2007 wskaźniki samookaleczeń spadły znacząco w ciągu 8 lat u mężczyzn (Oxford: 14%; Manchester: 25%; Derby: 18%) i kobiet w dwóch ośrodkach (Manchester: 13%; Derby: 17%)38. Spadek ten był zgodny z krajowymi trendami dotyczącymi samobójstw w Anglii w tym okresie39.
W ostatnich latach wykazano znaczący wzrost samouszkodzeń przez samookaleczenie w późniejszym okresie badań w Anglii (2000-2012), co było szczególnie widoczne w przypadku samookaleczenia/dźgania i powieszenia/uduszenia40. Trend ten zbiegł się z recesją gospodarczą, która rozpoczęła się w 2008 roku41.
Metody samookaleczeń
Cięcie jest najczęstszą formą NSSI, gdzie nawet 70% pacjentów z NSSI deklaruje, że stosowało tę formę w przeszłości42. W badaniu przeprowadzonym w Wyoming w latach 2016-2019 zaobserwowano, że około 9 na 10 hospitalizacji z powodu samouszkodzeń było związanych z celowym przedawkowaniem leków (określanym również jako zatrucie lekami)43.
Badanie przeprowadzone w Kenii wykazało, że większość zgłoszonych przypadków samookaleczeń dotyczyła incydentów przedawkowania (68,8%), a samookaleczenia stanowiły 56,3% przypadków. W kontekście samookaleczeń, cięcie było dominującą formą44.
Inne częste metody samouszkodzeń obejmują przypalanie się, wyrywanie włosów i uderzanie samego siebie45. Najczęstszym „wyzwalaczem” samookaleczenia jest poczucie odrzucenia: przez obiekt romantycznych uczuć, przez bliskich przyjaciół lub ogólne poczucie bycia pominiętym lub krytykowanym46.
Czynniki ryzyka
Badania zidentyfikowały szereg czynników ryzyka związanych z NSSI:
- Płeć żeńska – kobiety są bardziej narażone na samookaleczenia niż mężczyźni47.
- Wczesny wiek nastoletni – samookaleczenia często rozpoczynają się we wczesnych latach nastoletnich48.
- Przebywanie wśród osób lub przyjaciół, którzy się samookaleczają – badania sugerują, że NSSI może być społecznie zaraźliwe wśród nastolatków49.
- Problemy ze zdrowiem psychicznym – samookaleczający się często cierpią z powodu słabych umiejętności radzenia sobie i/lub zaburzeń psychicznych (np. depresji, lęku, stresu pourazowego)50.
- Wpływ alkoholu lub narkotyków – samookaleczający się często wyrządzają sobie krzywdę pod wpływem alkoholu lub narkotyków51.
- Inne czynniki ryzyka obejmują: depresję (także u rodziców), zaburzenia lękowe, nadużywanie substancji, zaburzenie osobowości borderline, zespół stresu pourazowego, trudności w relacjach interpersonalnych oraz problemy z samoregulacją u rodziców52.
Związek z zachowaniami samobójczymi
Związek między samookaleczeniami a zachowaniami samobójczymi jest złożony. Chociaż osoby dokonujące niesamobójczych samouszkodzeń nie mają zamiaru odebrać sobie życia53, badania wskazują, że NSSI jest czynnikiem ryzyka późniejszych prób samobójczych54.
Badania wykazały, że nastolatek, który dokonuje samookaleczenia, jest pięciokrotnie bardziej narażony na myśli samobójcze oraz dziesięciokrotnie bardziej narażony na próbę samobójczą55. Ryzyko to wzrasta wraz ze wzrostem częstotliwości samookaleczeń. Ogólnie rzecz biorąc, prawie 1 na 3 nastolatków (30%), którzy dokonują samookaleczeń, zgłosiło próbę samobójczą56.
Według badań, około 65% młodzieży, która dokonuje samookaleczeń, będzie również wykazywała skłonności samobójcze w pewnym momencie życia (choć wielu nie wykroczy poza myśli samobójcze)57. Również sam akt angażowania się w samookaleczenia zmniejsza zahamowania przed zachowaniami samobójczymi, jeśli dana osoba stanie się samobójcza58.
Systemy nadzoru i monitorowanie
Skuteczny nadzór nad samookaleczeniami ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia obciążenia i zmian w czasie. Systemy nadzoru zdrowia publicznego oferują niezbędne dane dotyczące rozpowszechnienia, częstości występowania i cech stanów zdrowotnych59.
Systemy monitorowania samookaleczeń
Dane dotyczące śmiertelnych samookaleczeń (samobójstw) są systematycznie gromadzone, jednak dane dotyczące nieśmiertelnych samookaleczeń nie są systematycznie zbierane i raportowane na poziomie krajowym, stanowym lub lokalnym w większości krajów60. Wyjątkiem jest Irlandia, gdzie utworzono Krajowy Rejestr Celowych Samookaleczeń61.
Nadzór nad samookaleczeniami i urazami wszystkich typów jest często prowadzony poprzez monitorowanie wizyt na oddziałach ratunkowych i hospitalizacji62. Od października 2015 r. w USA wszystkie podmioty objęte ustawą o przenośności i odpowiedzialności w ubezpieczeniach zdrowotnych (HIPAA) używają Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, 10. Rewizji, Modyfikacji Klinicznej (ICD-10-CM) przy raportowaniu informacji o opiece medycznej63.
W 2019 roku Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) w USA opublikowały zalecenia dotyczące definicji przypadku hospitalizacji z powodu urazu w oparciu o kody ICD-10-CM. Identyfikacja przypadków obejmujących celowe samookaleczenie wymaga przeglądu zarówno kodów diagnostycznych, jak i kodów zewnętrznych przyczyn, ponieważ niektóre przyczyny są odzwierciedlone w unikalnych kodach diagnostycznych (zatrucie, uduszenie i próba samobójcza), podczas gdy inne są odzwierciedlone w unikalnych kodach zewnętrznych przyczyn (wszystkie inne środki celowego samookaleczenia, takie jak cięcie lub broń palna)64.
Wyzwania w monitorowaniu
Trudno jest uzyskać dokładny obraz częstości występowania i rozpowszechnienia samookaleczeń ze względu na różne wyzwania metodologiczne. Zarejestrowane dane mogą być oparte na trzech źródłach: próbkach psychiatrycznych, przyjęciach do szpitali i badaniach populacji ogólnej65.
Jednym z ograniczeń jest to, że badanie obejmuje tylko osoby, które zgłosiły się do szpitala po samookaleczeniu. Wskaźniki samookaleczeń raportowane w badaniu są oparte na populacjach miejskich, które, jak wykazano, mają wyższe wskaźniki samookaleczeń niż populacje wiejskie66.
Innym wyzwaniem jest to, że szerokie spektrum zachowań, które mieszczą się w kategorii zachowań samobójczych, obejmuje samookaleczenia o różnym poziomie intencji samobójczej, a także śmierć przez samobójstwo67.
Znaczenie nadzoru
Skuteczne identyfikowanie trendów i populacji zagrożonych wymaga terminowego monitorowania i rejestracji samookaleczeń. Ulepszony nadzór nad danymi może ułatwić projektowanie ukierunkowanych interwencji i strategii dostosowanych do konkretnych potrzeb i kontekstów68.
Dane zebrane za pośrednictwem systemów nadzoru odgrywają kluczową rolę, pomagając sektorom rządowym i opieki zdrowotnej identyfikować trendy i potrzeby epidemiologiczne, informując o rozwoju strategii zdrowia publicznego i interwencji zapobiegających samobójstwom69.
Monitorowanie i ocena mają kluczowe znaczenie dla ciągłej istotności i wpływu na wysiłki prewencyjne70. Na przykład, w Kenii pilotażowy rejestr samookaleczeń został utworzony w Szpitalu Uniwersyteckim Aga Khan w Nairobi w 2023 roku w celu wsparcia rozwoju krajowego rejestru samookaleczeń i samobójstw71.
Implikacje dla zdrowia publicznego
Samookaleczenia stanowią poważny problem zdrowia publicznego o licznych implikacjach dla systemów opieki zdrowotnej, społeczeństw i jednostek.
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Samookaleczenia są częstą przyczyną wizyt na oddziałach ratunkowych i hospitalizacji. Około 10% przyjęć na oddziały medyczne w Wielkiej Brytanii wynika z samookaleczeń, z których większość to przedawkowania leków72. W USA przez ponad dekadę samouszkodzenia przez zatrucie znajdowały się wśród pięciu głównych przyczyn wizyt na oddziałach ratunkowych skutkujących hospitalizacją (wszystkie grupy wiekowe) i na drugim miejscu wśród osób w wieku 15-24 lat73.
W badaniu przeprowadzonym w jednym szpitalu miejskim w USA w ciągu rocznego okresu badania odnotowano 2028 wypisów z oddziału ratunkowego z powodu samouszkodzeń, co stanowiło 0,35% wszystkich wypisów. Roczny wskaźnik wyniósł 66 na 100 000. 32% wszystkich wypisów z powodu samouszkodzeń dotyczyło cięcia (21 na 100 000)74.
Związek z innymi problemami zdrowia psychicznego
Samookaleczenia są związane z szeregiem trudności psychiatrycznych75 i często współwystępują z innymi problemami zdrowia psychicznego. W badaniu przeprowadzonym na oddziale ratunkowym w USA stwierdzono, że 66% osób z samookaleczeniami przez cięcie zdiagnozowano chorobę psychiczną, a 30% – używanie/nadużywanie alkoholu76.
Badania wykazały, że nastolatki, które dokonują samouszkodzeń, mają wyższe wskaźniki lęku i depresji niż ich rówieśnicy, którzy nie dokonują samouszkodzeń77. Zaobserwowano również związek między nadużywaniem narkotyków (w tym alkoholu) i zaburzeniami odżywiania a samookaleczeniami78.
Znaczenie dla prewencji
Zrozumienie epidemiologii samookaleczeń ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii profilaktycznych. Badania sugerują, że trendy w zakresie samookaleczeń i samobójstw mogą być ściśle powiązane; dlatego samookaleczenia mogą być użytecznym wskaźnikiem zdrowia psychicznego79.
Wyniki badań sugerują, że inicjatywy profilaktyczne podjęte w Anglii po wprowadzeniu krajowej strategii w 2002 roku, prawdopodobnie wraz z korzystnymi czynnikami społecznymi, mogły mieć pozytywny wpływ na zmniejszenie zarówno samookaleczeń, jak i samobójstw80.
W Stanach Zjednoczonych redukcja samookaleczeń wśród młodzieży w wieku 10-19 lat jest kluczowym obszarem działań w zakresie zapobiegania samobójstwom finansowanych przez grant Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC)81.
Potrzeby badawcze
Genetyczna epidemiologia samobójstw i samookaleczeń pozostaje słabo poznana82. Badania genetyczne sugerują, że wariancja uchwycona przez polimorfizmy pojedynczego nukleotydu (SNP) jest niewielka, a większa proporcja wspólnej zmienności genetycznej wyjaśniona jest dla NSSI niż dla prób samobójczych (SA)83.
Badania nad samookaleczeniami w krajach rozwijających się są wciąż bardzo ograniczone84. Potrzeba więcej badań nad samookaleczeniami wśród starszych osób, ponieważ tylko garstka badań odnosi się do samookaleczeń w tej grupie wiekowej85.
Dalsze badania powinny mieć na celu określenie wpływu współwystępujących diagnoz, opracowanie systemów nadzoru nad urazami dla populacji osób z autyzmem oraz wdrożenie skutecznych strategii profilaktycznych w celu zapewnienia bezpieczeństwa i dobrostanu osobom z ASD86.
| Populacja | Rozpowszechnienie NSSI | Główne czynniki ryzyka |
|---|---|---|
| Dzieci (7-12 lat) | 7,6% (trzecia klasa) | Historia rodzinna, problemy psychiczne, doświadczenia traumatyczne |
| Wczesna adolescencja (13-15 lat) | 7,7-12,7% | Płeć żeńska, depresja, lęk, trudności w relacjach |
| Późna adolescencja (16-19 lat) | 13,9-21,4% | Płeć żeńska, problemy psychiczne, używanie substancji psychoaktywnych |
| Studenci | 17-35% | Stres akademicki, problemy adaptacyjne, trudności w relacjach |
| Dorośli (populacja ogólna) | 1-6% | Zaburzenia psychiczne, uzależnienia, traumy |
| Osoby ze spektrum autyzmu | Do 42% | Trudności w regulacji emocji, problemy sensoryczne |
| Migranci i uchodźcy | Wyższe niż w populacji kraju przyjmującego | Trudności adaptacyjne, traumy, doświadczenie dyskryminacji |
| Społeczność LGBTQ+ | Wyższe niż w populacji heteroseksualnej | Stygmatyzacja, odrzucenie, problemy z akceptacją |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.