Samookaleczenie/cięcie się
Diagnostyka i diagnoza
Samookaleczenia (NSSI) definiowane są jako intencjonalne uszkodzenia tkanek własnego ciała bez intencji samobójczej, z cięciem jako najczęstszą formą (70-90% przypadków). W DSM-5 NSSI zostały umieszczone w sekcji „Conditions for Further Study” z proponowanymi kryteriami diagnostycznymi obejmującymi m.in. co najmniej 5 dni samouszkodzeń w ciągu roku, motywacje emocjonalne (ulga od negatywnych uczuć, rozwiązywanie trudności interpersonalnych, wywołanie pozytywnego stanu emocjonalnego) oraz klinicznie istotne zaburzenia funkcjonowania. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu fizykalnym i ocenie funkcji samookaleczeń, z uwzględnieniem różnicowania z próbami samobójczymi, zaburzeniami neurorozwojowymi, psychozą czy społecznie akceptowanymi praktykami modyfikacji ciała. Osoby samookaleczające się mają 6-9-krotnie wyższe ryzyko próby samobójczej, co podkreśla konieczność dokładnej oceny ryzyka i współistniejących zaburzeń psychicznych.
Diagnostyka samookaleczeń/cięcia się
Samookaleczenia (ang. self-injury, self-harm) definiowane są jako intencjonalne, celowe uszkodzenie tkanek własnego ciała bez zamiaru odebrania sobie życia. W literaturze medycznej najczęściej określane są jako niesamobójcze samookaleczenia (ang. nonsuicidal self-injury, NSSI), które odróżnia się od zachowań samobójczych, mimo że istnieje między nimi istotna korelacja12. Cięcie się jest najczęstszą formą samookaleczenia, występującą u około 70-90% osób przejawiających zachowania autoagresywne3.
Pozycja diagnostyczna NSSI w klasyfikacjach medycznych
W piątej edycji Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych (DSM-5), niesamobójcze samookaleczenia zostały umieszczone w sekcji III jako „stan wymagający dalszych badań” (ang. „Conditions for Further Study”). Oznacza to, że nie jest to jeszcze pełnoprawna jednostka diagnostyczna, ale konstrukt wymagający dalszej walidacji empirycznej45. Warto jednak podkreślić, że istnieje kod diagnostyczny, który można stosować w przypadku, gdy samookaleczenia są głównym celem leczenia – „V15.59 – osobisty wywiad samouszkodzenia” (ang. „Personal history of self-harm”)6.
W klasyfikacji ICD-10 stosuje się kod Z91.5 dla niesamobójczych samookaleczeń7, natomiast w ICD-10-CM występuje kod R45.88 dla „niesamobójczego samouszkodzenia” (ang. „Nonsuicidal self-harm”)8. Dla samookaleczeń z użyciem ostrych przedmiotów stosuje się kod X789.
Proponowane kryteria diagnostyczne NSSI
Proponowane w DSM-5 kryteria diagnostyczne dla zaburzenia niesamobójczych samookaleczeń (NSSI Disorder) obejmują:
Kryterium A: W ciągu ostatniego roku, osoba przez co najmniej 5 dni angażowała się w intencjonalne samouszkodzenie powierzchni ciała, mogące powodować krwawienie, siniaki lub ból (np. cięcie, przypalanie, nakłuwanie, uderzanie, nadmierne tarcie), z oczekiwaniem, że obrażenia będą prowadziły jedynie do niewielkich lub umiarkowanych szkód fizycznych (bez intencji samobójczych)1011.
Kryterium B: Osoba angażuje się w samookaleczenia z co najmniej jednego z następujących powodów:
- Aby uzyskać ulgę od negatywnych uczuć lub stanów poznawczych
- Aby rozwiązać trudności interpersonalne
- Aby wywołać pozytywny stan emocjonalny1213
Kryterium C: Przed samookaleczeniem występuje co najmniej jedno z poniższych:
- Trudności interpersonalne lub negatywne uczucia/myśli (np. depresja, lęk, napięcie, złość, uogólniony niepokój)
- Okres zaabsorbowania planowanym aktem samookaleczenia, którego trudno się oprzeć
- Częste myśli o samookaleczeniu, nawet jeśli nie dochodzi do niego1415
Kryterium D: Zachowanie nie jest społecznie akceptowane (np. piercing, tatuaże nie są uznawane za samookaleczenia)16.
Kryterium E: Zachowanie lub jego konsekwencje powodują klinicznie znaczące cierpienie lub zaburzenia w funkcjonowaniu interpersonalnym, akademickim lub innych ważnych obszarach17.
Kryterium F: Zachowanie nie występuje wyłącznie podczas epizodów psychotycznych, majaczenia, intoksykacji substancjami psychoaktywnymi lub ich odstawienia. U osób z zaburzeniami neurorozwojowymi zachowanie nie jest częścią powtarzających się stereotypii. Zachowanie nie może być lepiej wyjaśnione przez inne zaburzenie psychiczne lub stan medyczny1819.
Proces diagnostyczny
Diagnostyka samookaleczeń opiera się na kompleksowej ocenie klinicznej, obejmującej wywiad medyczny i badanie psychologiczne20. Nie istnieje specyficzny test laboratoryjny czy obrazowy do diagnozowania samookaleczeń21. Proces diagnostyczny powinien obejmować następujące elementy:
- Badanie fizykalne – ocena blizn, świeżych ran i innych oznak samouszkodzenia22
- Wywiad kliniczny – rozmowa o życiu pacjenta, myślach, uczuciach i zachowaniach23
- Ocena metod samookaleczania – określenie rodzaju i liczby stosowanych metod samouszkodzenia24
- Ocena częstotliwości – ustalenie jak często występują samookaleczenia i jak długo trwają25
- Określenie funkcji samookaleczeń – zrozumienie psychologicznej funkcji samouszkodzeń dla pacjenta26
- Diagnostyka różnicowa – sprawdzenie współwystępujących zaburzeń psychicznych27
- Ocena ryzyka samobójczego – oszacowanie ryzyka próby samobójczej28
- Ocena gotowości do leczenia – określenie, na ile pacjent jest gotowy uczestniczyć w terapii29
W przypadku dzieci i młodzieży dodatkowo istotne jest zebranie informacji od rodziców/opiekunów, choć należy pamiętać, że samookaleczenia często są ukrywane przed otoczeniem30.
Wywiad diagnostyczny
Podczas wywiadu diagnostycznego specjalista zbiera szczegółowe informacje dotyczące:
- Zdrowia fizycznego
- Relacji społecznych
- Stosowanych metod samookaleczania
- Częstotliwości samookaleczeń
- Sytuacji lub uczuć występujących przed samookaleczeniem
- Strategii unikania samookaleczeń, które pacjent już próbował
- Planów dalszego samookaleczania
- Myśli samobójczych31
Kluczowe znaczenie ma ocena różnicowa między samookaleczeniami a próbami samobójczymi. Chociaż samookaleczenia z definicji nie mają intencji samobójczej, występuje istotna korelacja między nimi32. Osoby, które się samookaleczają, mają 6-9 razy wyższe ryzyko próby samobójczej niż osoby, które tego nie robią3334.
Ocena współistniejących zaburzeń psychicznych
Samookaleczenia często współwystępują z innymi zaburzeniami psychicznymi i mogą być ich objawem. Specjalista powinien przeprowadzić diagnostykę w kierunku:
- Zaburzeń osobowości – szczególnie osobowości borderline, gdzie samookaleczenia są jednym z kryteriów diagnostycznych3536
- Zaburzeń nastroju – depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej3738
- Zaburzeń lękowych – szczególnie zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego (OCD)39
- Zaburzeń odżywiania – anoreksji i bulimii40
- Zaburzeń pourazowych – PTSD41
- Zaburzeń psychotycznych – schizofrenii42
- Zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych43
- Zaburzeń ze spektrum autyzmu – gdzie samookaleczenia mogą mieć odmienną funkcję44
U osób ze spektrum autyzmu samookaleczenia mogą wynikać z trudności w rozpoznawaniu, zarządzaniu i wyrażaniu emocji (aleksytymia), co zwiększa prawdopodobieństwo frustracji, lęku i depresji45.
Funkcjonalna ocena zachowań samookaleczających
W przypadku osób z zaburzeniami neurorozwojowymi (m.in. autyzmem) stosuje się funkcjonalną ocenę zachowania (Functional Behavioral Assessment, FBA), która obejmuje:
- Definiowanie zachowania – używanie konkretnego, obserwowalnego języka do opisania, jak wygląda samookaleczenie
- Gromadzenie i analizowanie informacji – badanie kiedy, gdzie i jak zachowanie występuje, jego konsekwencji oraz osób i sytuacji, które wydają się z nim związane
- Identyfikowanie przyczyn – formułowanie hipotez dotyczących możliwych przyczyn zachowania lub tego, co dziecko próbuje komunikować
- Tworzenie planu interwencji – określenie działań mających na celu poprawę komunikacji lub zmniejszenie czynników wyzwalających46
Różnicowanie samookaleczeń od innych zachowań
W procesie diagnostycznym istotne jest odróżnienie samookaleczeń od:
- Stereotypowych zachowań samouszkadzających występujących w zaburzeniach rozwojowych47
- Społecznie akceptowanych praktyk modyfikacji ciała (piercing, tatuaże)48
- Drobnych, zwyczajowych zachowań jak obgryzanie paznokci czy skubanie strupów49
- Samouszkodzeń występujących w przebiegu psychozy, majaczenia, intoksykacji substancjami psychoaktywnymi50
- Zachowań samobójczych – gdzie intencją jest śmierć51
Metody oceny NSSI
W diagnostyce samookaleczeń stosuje się różne metody oceny:
- Wywiad kliniczny – najbardziej podstawowa metoda zbierania informacji o samookaleczeniach52
- Samoocena za pomocą kwestionariuszy – np. NSSIDS (Non-Suicidal Self-Injury Disorder Scale)53
- Ocena ryzyka samobójstwa – narzędzia szacujące ryzyko samobójstwa u osób dokonujących samookaleczeń54
- Badanie psychologiczne – ocena współwystępujących zaburzeń psychicznych55
Wyzwania w diagnostyce samookaleczeń
Diagnostyka samookaleczeń napotyka na liczne wyzwania:
- Samookaleczenia są często ukrywane przez pacjentów56
- Brak jednoznacznych granic między samookaleczeniami a próbami samobójczymi57
- Osoby dokonujące samookaleczeń często mają złożone, wielorakie motywacje58
- Niejednoznaczność progu diagnostycznego (5 dni w ciągu roku) w proponowanych kryteriach DSM-559
- Problemy z różnicowaniem między subklinicznymi a klinicznymi przypadkami samookaleczeń60
- Stereotypy i piętno społeczne związane z samookaleczeniami61
Znaczenie wczesnej diagnostyki samookaleczeń
Wczesna i dokładna diagnostyka samookaleczeń ma kluczowe znaczenie z kilku powodów:
- Osoby samookaleczające się mają zwiększone ryzyko samobójstwa62
- Samookaleczenia mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych (infekcje, trwałe blizny, uszkodzenia nerwów)63
- Wczesna interwencja może zapobiec eskalacji zachowań samouszkadzających64
- Prawidłowe rozpoznanie umożliwia odpowiednie leczenie współistniejących zaburzeń psychicznych65
- Leczenie jest skuteczniejsze, gdy rozpoczyna się na wczesnym etapie66
Właściwa diagnoza samookaleczeń pozwala na opracowanie indywidualnego planu leczenia, który może obejmować psychoterapię (zwłaszcza terapię poznawczo-behawioralną lub dialektyczno-behawioralną), a w niektórych przypadkach farmakoterapię współistniejących zaburzeń psychicznych6768.
Różnice regionalne w diagnostyce samookaleczeń
Warto odnotować, że podejście do diagnostyki samookaleczeń różni się w zależności od regionu świata. Pojęcie niesamobójczych samookaleczeń (NSSI) zyskało szeroką akceptację w USA, Europie, Australii i wielu innych częściach świata, jednak wciąż istnieją różnice w podejściu diagnostycznym69. Badania obejmujące zróżnicowane etnicznie populacje, jak np. badanie przeprowadzone na meksykańskich nastolatkach, potwierdzają, że kryteria DSM-5 dla NSSI mogą być stosowane w różnych kontekstach kulturowych70.
Współistnienie samookaleczeń z innymi zaburzeniami
Samookaleczenia często współwystępują z innymi zaburzeniami psychicznymi i mogą być objawem głębszych problemów psychologicznych. Istotna jest diagnoza różnicowa i identyfikacja współistniejących zaburzeń psychicznych, które mogą wpływać na przebieg i leczenie samookaleczeń.
Zaburzenia osobowości
Samookaleczenia są jednym z kryteriów diagnostycznych osobowości borderline (chwiejnej emocjonalnie) w klasyfikacji DSM-571. Badania potwierdzają, że około 50-80% osób z zaburzeniem osobowości borderline przejawia zachowania samookaleczające72. U tych pacjentów samookaleczenia często pełnią funkcję regulacji intensywnych emocji, kompensowania negatywnych uczuć oraz radzenia sobie z dystresem73.
Zaburzenia nastroju
Depresja i choroba afektywna dwubiegunowa często współwystępują z samookaleczeniami. Badania wykazały, że około 37% osób z jednobiegunową depresją i około 50% osób z chorobą afektywną dwubiegunową dokonywało samookaleczeń przynajmniej raz7475. W przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej, samookaleczenia występują częściej w stanach mieszanych, gdzie współistnieją objawy maniakalne i depresyjne76.
Zaburzenia lękowe
Samookaleczenia często współwystępują z zaburzeniami lękowymi, szczególnie z zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym (OCD)77. Osoby z OCD mogą odczuwać przymus do samookaleczania, który jest trudny do opanowania. Zachowania autoagresywne mogą być również formą radzenia sobie z objawami lękowymi i napięciem78.
Zaburzenia odżywiania
Istnieje silny związek między zaburzeniami odżywiania a samookaleczeniami. Badania wykazały, że do 42% osób z anoreksją i nawet 55% osób z bulimią podejmuje zachowania samookaleczające79. U osób z zaburzeniami odżywiania występuje często negatywny obraz ciała i samodewaluacja, co może przyczyniać się do samookaleczeń80.
Zaburzenia pourazowe
Zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD) często współwystępuje z samookaleczeniami. Osoby z PTSD mogą używać samookaleczeń jako sposobu radzenia sobie z objawami takimi jak flashbacki, koszmary senne i silne stany lękowe81. Samookaleczenia mogą również być wskaźnikiem występowania niezdiagnozowanego PTSD82.
Zaburzenia neurorozwojowe
U osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu samookaleczenia mogą mieć odmienną funkcję i mechanizm niż u osób neurotypowych. Badania sugerują, że około 50% osób autystycznych doświadcza zachowań samookaleczających83. Mogą one wynikać z trudności w regulacji sensorycznej, problemów z komunikacją lub aleksytymii (trudności w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji)84.
Uzależnienia
Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych często współwystępują z samookaleczeniami. Substancje psychoaktywne mogą nasilać impulsy do samookaleczania, obniżać samokontrolę oraz zaostrzać objawy współistniejących zaburzeń psychicznych85. U osób uzależnionych samookaleczenia mogą być formą radzenia sobie z dysforią związaną z odstawieniem substancji lub negatywnymi emocjami86.
Podsumowanie diagnostyki samookaleczeń
Diagnostyka samookaleczeń/cięcia się jest złożonym procesem wymagającym kompleksowego podejścia. Mimo że samookaleczenia nie są obecnie oficjalną jednostką diagnostyczną w klasyfikacjach psychiatrycznych, istnieją proponowane kryteria diagnostyczne i kody klasyfikacyjne, które umożliwiają właściwą identyfikację tego problemu.
Kluczowe w diagnostyce jest różnicowanie między samookaleczeniami a zachowaniami samobójczymi, identyfikacja współwystępujących zaburzeń psychicznych oraz zrozumienie funkcji, jaką samookaleczenia pełnią w życiu pacjenta. Wczesna i dokładna diagnostyka jest niezbędna do opracowania skutecznego planu leczenia, który może obejmować psychoterapię (zwłaszcza poznawczo-behawioralną lub dialektyczno-behawioralną) oraz, w razie potrzeby, leczenie farmakologiczne współistniejących zaburzeń psychicznych.
Ważne jest, aby diagnoza była przeprowadzona przez specjalistę z doświadczeniem w leczeniu samookaleczeń, na podstawie dokładnego wywiadu klinicznego, oceny funkcjonalnej oraz badania psychologicznego. Właściwa diagnoza stanowi pierwszy krok do skutecznego leczenia i poprawy jakości życia pacjenta.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.