Rak skóry nieczerniakowy
Epidemiologia
Nowotwory skóry typu non-melanoma (NMSC), obejmujące głównie raki podstawnokomórkowe (BCC, 70-80% przypadków) oraz raki kolczystokomórkowe (SCC, 20-25%), stanowią najczęstszy nowotwór złośliwy u osób rasy białej. Zapadalność na NMSC rośnie globalnie, z 7,7 mln przypadków w 2017 roku i standaryzowanym wiekowo współczynnikiem zapadalności (ASIR) wzrastającym z 54,08/100 000 w 1990 do 79,10/100 000 w 2019 roku (EAPC 1,78). Najwyższe wskaźniki obserwuje się w Australii (>1000/100 000 osobolat), a w Europie roczny wzrost zapadalności na BCC i SCC wynosi od 1,4% do 11,6%. Czynniki ryzyka to przede wszystkim ekspozycja na promieniowanie UV (UVA/UVB), jasna karnacja, wiek powyżej 50 lat, immunosupresja oraz wcześniejsze NMSC. Lokalizacja zmian to głównie obszary eksponowane na słońce (głowa, szyja), a guzy SCC >2 cm wiążą się z dwukrotnie wyższym ryzykiem nawrotu i trzykrotnie wyższym ryzykiem przerzutów. Mimo niskiego wskaźnika przerzutów, NMSC powoduje około 56 054 zgonów rocznie na świecie, z przeżywalnością przerzutowego SCC na poziomie 10-20%.
- Epidemiologia nowotworów skóry typu non-melanoma
- Wskaźniki zapadalności i trendy epidemiologiczne
- Czynniki ryzyka i predyspozycje
- Rozpowszechnienie w różnych grupach populacyjnych
- Lokalizacja i charakterystyka kliniczna
- Wskaźniki śmiertelności i obciążenie chorobą
- Koszty ekonomiczne
- Systemy nadzoru i rejestracji NMSC
- Prognozy i przyszłe trendy
- Implikacje dla zdrowia publicznego i strategie profilaktyczne
- Wnioski
Epidemiologia nowotworów skóry typu non-melanoma
Nowotwory skóry typu non-melanoma (NMSC, ang. non-melanoma skin cancer) stanowią najczęstszy rodzaj nowotworu złośliwego u osób rasy białej i ważny problem zdrowotny w praktyce medycznej. Na NMSC składają się głównie raki podstawnokomórkowe (BCC, ang. basal cell carcinoma) stanowiące około 70-80% przypadków oraz raki kolczystokomórkowe (SCC, ang. squamous cell carcinoma) stanowiące około 20-25% przypadków. Szacuje się, że te dwa typy nowotworów odpowiadają za 90-99% wszystkich złośliwych guzów skóry non-melanoma.12
Zapadalność na NMSC stale rośnie, a badania sugerują, że trend ten utrzyma się co najmniej do 2040 roku. W latach 2007-2017 liczba przypadków NMSC wzrosła o 33%, osiągając 7,7 miliona przypadków na całym świecie. W ostatniej dekadzie w Europie zapadalność na BCC wzrastała rocznie o około 5%, a badania dotyczące SCC wskazują, że zapadalność również rośnie i zbliża się do zapadalności na BCC.1
Według najnowszych danych, rocznie w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 3,6 miliona przypadków BCC i 1,8 miliona przypadków SCC. Globalne dane wskazują, że rocznie występuje około 5-6 milionów nowych przypadków NMSC, co czyni je najczęściej diagnozowanym nowotworem złośliwym.134
Wskaźniki zapadalności i trendy epidemiologiczne
Według danych z Global Burden of Disease, standaryzowany wiekowo współczynnik zapadalności (ASIR) na NMSC wzrósł z 54,08/100 000 w 1990 roku do 79,10/100 000 w 2019 roku, z szacowaną roczną zmianą procentową (EAPC) wynoszącą 1,78. Liczba nowych przypadków przypisywanych NMSC wzrosła z 1 951 299 w 1990 roku do 6 353 687 w 2019 roku, a liczba zgonów zwiększyła się z 23 222 do 56 054 w tym samym okresie.5
Zapadalność na NMSC różni się znacznie geograficznie. Najwyższe wskaźniki odnotowano w Australii (1000/100 000 osobolat), natomiast najniższe w niektórych częściach Afryki (1/100 000 osobolat). Australia i Nowa Zelandia mają najwyższe wskaźniki zapadalności na NMSC na świecie, przy czym Australia odnotowuje ponad 1000 przypadków na 100 000 osób rocznie.67
W Europie dane z Szkocji, Danii i Niemiec wskazują na roczny wzrost zapadalności na BCC i SCC odpowiednio o 1,4-3,5%, 3,1-4,6% i 3,3-11,6%. Niemcy spodziewają się, że wskaźnik zapadalności na NMSC podwoi się w ciągu najbliższych 10 lat.1
Badania pokazują, że w Unii Europejskiej zapadalność na NMSC wzrosła o 38% rocznie w ostatnich dekadach, z najwyższymi wskaźnikami w północno-zachodniej części kontynentu. Europejska Akademia Dermatologii i Wenerologii (EADV) odnotowała podobne trendy wzrostowe.7
W Wielkiej Brytanii odnotowano około 156 000 nowych przypadków NMSC rocznie (2016-2018), co odpowiada prawie 430 przypadkom dziennie. Od początku lat 90. wskaźniki zapadalności na NMSC wzrosły o ponad dwa i pół razy (169%). W ciągu ostatniej dekady wskaźniki te wzrosły o ponad dwie piąte (42%).89
Czynniki ryzyka i predyspozycje
Do głównych czynników ryzyka rozwoju NMSC należą:11011
- Ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV) – zarówno naturalne (słoneczne), jak i sztuczne (solaria)
- Jasna karnacja, jasne lub rude włosy, niebieskie, zielone lub szare oczy
- Podeszły wiek
- Immunosupresja (zarówno fizjologiczna, jak i wywołana lekami)
- Wcześniejsze epizody NMSC
- Zmiany genetyczne
- Przewlekłe stany zapalne skóry, blizny, owrzodzenia
- Ekspozycja zawodowa na czynniki kancerogenne (np. arsen)
Ekspozycja na promieniowanie UV jest najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju NMSC. Badania wykazały związek między rozwojem BCC i SCC a ekspozycją na promieniowanie UVA/UVB, które odpowiada za mutacje DNA, zaburzenia szlaków naprawczych, indukcję stresu oksydacyjnego, aktywację procesu zapalnego i supresję odporności przeciwnowotworowej.1
W przypadku SCC ryzyko zwiększa się wraz z kumulacyjną (całożyciową) dawką UV. W przypadku BCC ryzyko rośnie raczej przy ekspozycji przerywanej, intensywnej. Chociaż SCC jest bardziej związany z przewlekłą ekspozycją na promieniowanie UV, zapadalność na obie formy NMSC wzrasta w populacjach żyjących bliżej równika.111516
Osoby z już zdiagnozowanym BCC lub SCC mają zwiększone ryzyko rozwoju nowych przypadków tych nowotworów. Według niektórych badań, ryzyko rozwoju drugiego SCC w ciągu 5 lat po leczeniu pierwszego guza wynosi około 30%.1715
Rozpowszechnienie w różnych grupach populacyjnych
Zapadalność na NMSC zwiększa się z wiekiem – około 90% wszystkich przypadków NMSC występuje u osób w wieku 50 lat i starszych. Średni wiek pacjentów z BCC wynosi około 70,1 lat (zakres 18-101 lat), natomiast pacjentów z SCC około 74,2-77,1 lat (zakres 19-102 lat).11819
W przypadku BCC najbardziej znaczący wzrost zapadalności obserwuje się u osób w wieku 65-79 lat oraz powyżej 80 lat, natomiast dla SCC 80% diagnozowanych osób znajduje się w kategorii wiekowej powyżej 60 lat. Dane te są zgodne z wynikami innych badań, podkreślających szczyt zapadalności na NMSC w siódmej dekadzie życia, a następnie w szóstej i ósmej dekadzie.1
Analiza pod względem płci ujawnia, że w przypadku BCC obserwuje się niewielką przewagę u kobiet (53%), natomiast SCC jest częściej diagnozowany u mężczyzn, z proporcją wynoszącą nawet 3:1. Wyższa zapadalność u mężczyzn (na 100 000) została odnotowana w Wielkiej Brytanii (77 vs 34,1 u kobiet), Irlandii (66,1 vs 30,6) i Norwegii (20 vs 15).1
Warto zauważyć, że według niektórych danych, proporcja SCC do BCC zbliża się obecnie do 1:1, podczas gdy wcześniej wynosiła około 20:80. Jest to związane ze starzeniem się populacji, a SCC występuje częściej u osób starszych.20
NMSC jest znacznie częstszy u osób o jasnej karnacji niż u osób o ciemniejszej skórze. Nowotwory skóry typu BCC są o wiele częstsze w populacjach białych (75-80% nowotworów skóry) w porównaniu z osobami o ciemniejszym odcieniu skóry (20-30%). Zapadalność na czerniaka wśród nie-latynoskich białych osób jest prawie 30 razy wyższa niż wśród nie-latynoskich czarnych osób lub osób pochodzenia azjatyckiego/z wysp Pacyfiku.421
Lokalizacja i charakterystyka kliniczna
Najczęstszą lokalizacją NMSC są obszary eksponowane na słońce. W badaniach epidemiologicznych najczęstszą topografią dla BCC i SCC był region głowy i szyi (80,4% dla BCC i 76,7% dla SCC), następnie tułów i kończyny dla BCC (16,1% i 3,3%, odpowiednio) oraz kończyny dla SCC (16,5%). Te wyniki są zgodne z danymi dotyczącymi obszarów aktywności, które wiążą się z powtarzaną i przedłużoną ekspozycją na działanie promieniowania UV.1
Większość NMSC występuje na częściach ciała, które są powszechnie narażone na słońce, takich jak uszy, twarz, szyja i przedramiona, co wskazuje, że długotrwała, powtarzająca się ekspozycja na promieniowanie UV jest głównym czynnikiem przyczynowym.22
Badania wykazały również statystycznie istotne związki między topografią SCC a kategorią wiekową, przy czym guzy zlokalizowane w regionie głowy i szyi przeważają u pacjentów powyżej 60 roku życia. Lokalizacja SCC na twarzy jest częściej identyfikowana u starszych osób.1
Ważnym parametrem zarówno dla klasyfikacji, jak i czynnikiem prognostycznym jest rozmiar guza. Badania wykazały, że guzy SCC większe niż 2 cm średnicy mają dwukrotnie większe ryzyko nawrotu i trzykrotnie większe ryzyko przerzutów, będąc jednocześnie najczęstszym czynnikiem ryzyka związanym ze zgonem specyficznym dla choroby. Według danych, zarówno dla BCC, jak i SCC, przeważały zmiany nowotworowe mniejsze niż 2 cm (BCC-81%, SCC-60,2%).1
Wskaźniki śmiertelności i obciążenie chorobą
Mimo że większość NMSC ma dobre rokowanie i niski wskaźnik przerzutów, globalnie powoduje około 5400 zgonów miesięcznie, z czego większość przypisuje się SCC. Stany Zjednoczone zgłaszają 15 000 zgonów rocznie z powodu SCC. Przeżywalność w przypadku przerzutowego SCC wynosi zaledwie 10-20%, a ten typ odpowiada za 75% zgonów spowodowanych przez NMSC.123
W 2019 roku NMSC spowodował 56 054 zgonów na całym świecie. Standaryzowany wiekowo współczynnik umieralności (ASMR) wynosił 0,73/100 000, a standaryzowany wiekowo wskaźnik DALY (Disability-Adjusted Life Years) wynosił 14,67/100 000.5
W 2020 roku NMSC stanowił 78% wszystkich przypadków raka skóry, powodując ponad 63 700 zgonów. Liczba zgłoszonych przypadków NMSC na całym świecie wynosiła prawie 1,2 miliona w porównaniu z 324 635 przypadkami czerniaka.2425
W Wielkiej Brytanii NMSC nie należy do 20 najczęstszych przyczyn zgonów z powodu raka, stanowiąc mniej niż 1% wszystkich zgonów z powodu raka (2018-2019). U mężczyzn w Wielkiej Brytanii NMSC jest 18. najczęstszą przyczyną śmierci z powodu raka, z około 600 zgonami rocznie. Wskaźniki umieralności z powodu NMSC w Wielkiej Brytanii są najwyższe u osób w wieku 90+ lat (2018-2019). Każdego roku około trzech czwartych wszystkich zgonów z powodu NMSC (76%) w Wielkiej Brytanii dotyczy osób w wieku 75 lat i starszych.926
Koszty ekonomiczne
Zwiększająca się zapadalność na NMSC ma istotny wpływ na koszty opieki zdrowotnej. W Stanach Zjednoczonych szacowany roczny koszt leczenia NMSC w latach 2007-2011 wynosił 4,8 miliarda dolarów. Każdego roku w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się prawie 5 milionów osób z nowotworami skóry, przy rocznym koszcie szacowanym na 8,1 miliarda dolarów.2728
Rynek leczenia raka skóry został wyceniony na 7,2 miliarda dolarów w 2021 roku i szacuje się, że do 2031 roku podwoi się do około 14,5 miliarda dolarów.4
Systemy nadzoru i rejestracji NMSC
Jednym z głównych wyzwań w badaniu epidemiologii NMSC jest brak kompleksowych systemów rejestracji. Większość rejestrów nowotworów na świecie nie zbiera danych dotyczących zapadalności na NMSC, ponieważ nowotwory te są trudne do śledzenia. Informacje często nie są zgłaszane, ponieważ NMSC jest zwykle diagnozowany i skutecznie leczony w gabinecie lekarskim i zazwyczaj nie wymaga hospitalizacji.293031
W przeciwieństwie do innych nowotworów, w Stanach Zjednoczonych nie istnieje rejestr raków podstawnokomórkowych i kolczystokomórkowych skóry. W niektórych krajach, w tym w Kanadzie, dane dotyczące NMSC są zbierane tylko przez niektóre prowincje.3229
Brak dokładnych danych rejestracyjnych prowadzi do niedoszacowania rzeczywistego obciążenia rakiem skóry, ponieważ wiele rejestrów zbiera informacje tylko o pierwszym NMSC. Wiele przypadków NMSC nie jest rejestrowanych przez obecne systemy nadzoru, a istniejące systemy nadzoru behawioralnego mogą nie być wystarczające do śledzenia efektów inicjatyw stanowych i lokalnych.3328
Naukowcy uważają, że NMSC jest niedostatecznie raportowany, a rzeczywisty wpływ tej choroby może być jeszcze większy niż szacowany. Profesor Passeron dodaje: „Tak alarmujące, jak są te liczby, mogą być w rzeczywistości niedoszacowane. NMSC jest często niedostatecznie raportowany w rejestrach nowotworów, co utrudnia zrozumienie prawdziwego obciążenia”.24
Prognozy i przyszłe trendy
Przewiduje się, że liczba nowych przypadków, zgonów i DALY przypisywanych NMSC wzrośnie co najmniej 1,5-krotnie w latach 2020-2044. Obciążenie chorobą wynikające z NMSC będzie nadal rosło lub pozostanie stabilne na wysokim poziomie.345
Model BAPC przewiduje, że ASIR przypisywany NMSC nieznacznie wzrośnie dla obu płci w ciągu najbliższych 25 lat. Liczba nowych przypadków, zgonów i DALY wzrośnie w ciągu najbliższych 25 lat z powodu wzrostu populacji i starzenia się społeczeństwa.5
Wyniki pokazują, że liczba nowych przypadków NMSC u mężczyzn wzrośnie z 3 682 933 w 2019 roku do 73 642 458 w 2044 roku. Wyniki wskazują również, że ASIR obu płci wykazuje tendencję wzrostową, a standaryzowany wiekowo wskaźnik DALY wykazuje tendencję spadkową w ciągu najbliższych 25 lat.35
W Wielkiej Brytanii przewiduje się, że wskaźniki zapadalności na NMSC wzrosną o 14% między latami 2023-2025 a 2038-2040. Szacuje się, że do 2038-2040 roku w Wielkiej Brytanii może być ponad 262 000 nowych przypadków NMSC rocznie.9
Prognozuje się, że wskaźniki umieralności z powodu NMSC spadną o 9% w Wielkiej Brytanii między latami 2023-2025 a 2038-2040. Szacuje się, że do 2038-2040 roku w Wielkiej Brytanii może być około 710 zgonów z powodu NMSC rocznie.26
Implikacje dla zdrowia publicznego i strategie profilaktyczne
Rosnąca zapadalność na NMSC na całym świecie podkreśla potrzebę skutecznych strategii profilaktycznych i wczesnego wykrywania. Ponieważ ekspozycja na promieniowanie UV jest głównym czynnikiem ryzyka, kampanie zdrowia publicznego koncentrują się na edukacji dotyczącej ochrony przed słońcem i unikania sztucznych źródeł promieniowania UV, takich jak solaria.1127
Profesor Passeron podkreśla: „Musimy przekazać wiadomość, że nie tylko czerniak może być śmiertelny, ale także NMSC. Kluczowe jest, aby zauważyć, że osoby o skórze bogatej w melaninę również są zagrożone i umierają z powodu raka skóry.” Ponadto dodaje: „Zgodnie z tym, istnieje ciągła potrzeba opracowywania kampanii uświadamiających, które edukują ogół społeczeństwa o ryzykach ekspozycji na słońce i innych istotnych czynnikach ryzyka.” Profesor Passeron podsumowuje: „Raki skóry są możliwe do zapobiegania i leczenia, więc musimy zrobić więcej, aby zapewnić, że zatrzymujemy progresję tej choroby jak najwcześniej, aby ratować życie.”25
Narodowa Kompleksowa Sieć ds. Raka (NCCN) zaleca co najmniej coroczne badania przesiewowe pacjentów zdiagnozowanych z SCC lub BCC. Zalecenie to opiera się na badaniach, które wykazały zwiększone ryzyko dodatkowych NMSC, a także czerniaka u osób, które miały co najmniej 1 NMSC.36
Australijskie wytyczne praktyki sugerują, że badania przesiewowe w kierunku raka skóry powinny być rutynową częścią corocznego badania kontrolnego. Wczesne wykrycie NMSC może zmniejszyć zachorowalność i śmiertelność, a także koszty związane z leczeniem.37
Badania wykazały, że regularne codzienne stosowanie filtra przeciwsłonecznego o SPF 15 lub wyższym zmniejsza ryzyko rozwoju raka kolczystokomórkowego o około 40%, gdy jest stosowany zgodnie z zaleceniami.23
Wnioski
Nowotwory skóry typu non-melanoma stanowią istotny problem zdrowia publicznego o rosnącym znaczeniu epidemiologicznym. Obserwowany globalny wzrost zapadalności na NMSC, szczególnie w populacjach o jasnej karnacji, podkreśla potrzebę lepszego zrozumienia czynników ryzyka oraz wdrożenia skutecznych strategii profilaktycznych.3839
Chociaż śmiertelność związana z NMSC jest stosunkowo niska w porównaniu z innymi nowotworami złośliwymi, rosnąca liczba przypadków powoduje znaczne obciążenie systemów opieki zdrowotnej oraz wpływa na jakość życia pacjentów. Szczególnie niepokojący jest wzrost zapadalności wśród młodszych osób oraz zmieniający się stosunek BCC do SCC, który zbliża się do równowagi 1:1.201
Skuteczna kontrola tego problemu zdrowotnego wymaga dalszego doskonalenia systemów rejestracji i nadzoru nad NMSC, kompleksowych programów edukacyjnych dotyczących czynników ryzyka i ochrony przed słońcem, oraz strategii wczesnego wykrywania i leczenia. Badania epidemiologiczne NMSC pozostają kluczowe dla monitorowania trendów i oceny skuteczności interwencji zdrowia publicznego.4041
Jak wskazują dane z wielu krajów, zrozumienie i przeciwdziałanie aktualnym trendom epidemiologicznym NMSC jest niezbędne dla osiągnięcia wczesnej i adekwatnej kontroli tych powszechnych nowotworów skóry.125
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.