Rak skóry nieczerniakowy
Objawy
Nieczerniakowy rak skóry (NMSC) obejmuje głównie raka podstawnokomórkowego (BCC, 75% przypadków) oraz raka kolczystokomórkowego (SCC, 20-25%). BCC charakteryzuje się powolnym wzrostem, manifestując się jako perłowo-białe, różowe lub czerwone guzki, często z owrzodzeniem i krwawieniem, z ryzykiem przerzutów około 0,1%. SCC natomiast rośnie szybciej, prezentując się jako twarde, łuszczące się guzki z tendencją do krwawienia i bólu, z ryzykiem przerzutów od 0,33% do 3,7%, szczególnie w podgrupach wysokiego ryzyka. Zmiany przednowotworowe, takie jak rogowacenie słoneczne i choroba Bowena (rak in situ), mogą progresować do SCC. Lokalizacje predysponujące to obszary eksponowane na UV: twarz, szyja, uszy, ramiona, dłonie i dolne części nóg, choć zmiany mogą pojawić się także w innych miejscach, np. na paznokciach czy okolicach anogenitalnych.
- Objawy nieczerniakowego raka skóry
- Pierwsza manifestacja kliniczna
- Charakterystyczne objawy BCC
- Charakterystyczne objawy SCC
- Zmiany przednowotworowe
- Progresja nieczerniakowego raka skóry
- Wzrost i rozwój zmian
- Stadia zaawansowania raka
- Czynniki prognostyczne
- Nawroty i przebieg długoterminowy
- Potencjalne komplikacje i przerzuty
- Diagnoza i leczenie
Objawy nieczerniakowego raka skóry
Nieczerniakowy rak skóry (NMSC – non-melanoma skin cancer) to najczęstszy rodzaj nowotworu skóry, obejmujący głównie raka podstawnokomórkowego (BCC – basal cell carcinoma) oraz raka kolczystokomórkowego (SCC – squamous cell carcinoma). Jest to najczęstszy typ nowotworu występujący u ludzi rasy kaukaskiej, przy czym BCC stanowi około 75% przypadków NMSC, natomiast SCC około 20-25%.12
Pierwsza manifestacja kliniczna
Pierwszym objawem nieczerniakowego raka skóry jest zwykle pojawienie się guza lub nietypowej zmiany na skórze, która nie goi się przez kilka tygodni i powoli postępuje przez miesiące lub lata.34 Zmiany te mogą mieć różny wygląd, wielkość, kolor i teksturę. Najczęściej nieczerniakowy rak skóry rozwija się na obszarach ciała regularnie narażonych na promieniowanie słoneczne, takich jak:56
- Głowa, twarz i uszy
- Szyja i ramiona
- Plecy
- Dłonie
- Dolne części nóg
Chociaż NMSC najczęściej występuje na obszarach eksponowanych na słońce, może rozwinąć się również w innych lokalizacjach, takich jak dłonie, podeszwy stóp, paznokcie, a nawet okolice narządów płciowych.67
Charakterystyczne objawy BCC
Rak podstawnokomórkowy (BCC) zwykle objawia się jako mały czerwony lub różowy guzek, chociaż może być również perłowo-biały lub „woskowy” w wyglądzie. Może także wyglądać jak czerwona, łuszcząca się zmiana skórna.3 Guzek rośnie powoli i może stać się pokryty strupem, krwawić lub rozwinąć się w bezbolesne owrzodzenie.8
Charakterystyczne cechy BCC to:910
- Małe, uniesione guzki o różowym, czerwonym, lśniącym lub perłowym wyglądzie (mogą zawierać czarne, brązowe lub niebieskie obszary)
- Różowe wyniosłe zmiany z wgłębieniem w środku (mogą zawierać drobne naczynia krwionośne)
- Twarde, płaskie zmiany przypominające blizny (mogą wyglądać woskowo lub mieć blade lub żółte obszary)
- Otwarte rany, które łatwo krwawią i nie goją się lub pozornie goją się i ponownie otwierają
- Blade białe lub żółte płaskie obszary przypominające blizny
BCC jest zwykle kruchy i może krwawić po goleniu lub po niewielkim urazie. Jeśli masz ranę lub skaleczenie, które goi się dłużej niż tydzień lub dwa, skonsultuj się z lekarzem, ponieważ może to być oznaka raka podstawnokomórkowego skóry.13 BCC bardzo rzadko daje przerzuty do innych części ciała (ryzyko przerzutów wynosi około 0,1%), ale nieleczony może miejscowo naciekać okoliczne tkanki, powodując znaczne zniszczenia.18
Charakterystyczne objawy SCC
Rak kolczystokomórkowy (SCC) najczęściej pojawia się jako twardy, różowy guzek z szorstką, łuszczącą się i pokrytą strupem powierzchnią. Guzek łatwo krwawi i jest często bolesny przy dotyku.314 SCC może szybko rosnąć i rozprzestrzeniać się w ciągu tygodni lub miesięcy.15
Charakterystyczne cechy SCC to:1613
- Szorstkie lub łuszczące się czerwone plamy o nieregularnych granicach
- Wyniosłe guzki z wgłębieniem w środku
- Zmiany przypominające brodawki, które mogą krwawić lub pokrywać się strupem
- Płaskie, szorstkie, czerwone plamy na skórze o nieregularnym kształcie (mogą krwawić i pokrywać się strupem)
- Otwarte rany, które nie goją się lub goją się i nawracają
SCC może wymagać pilniejszej interwencji niż BCC ze względu na większe ryzyko przerzutów. Ryzyko przerzutów w przypadku SCC wynosi od 0,33% do 3,7%, przy czym większość przerzutów występuje w podgrupie wysokiego ryzyka.119 Nieleczony SCC może naciekać głębiej i szerzej, uszkadzając pobliskie struktury, takie jak nos czy ucho, a w rzadkich przypadkach rozprzestrzeniać się do innych części ciała, co może zagrażać życiu.1415
Zmiany przednowotworowe
Istnieją zmiany przednowotworowe, które mogą rozwinąć się w nieczerniakowego raka skóry, jeśli nie są leczone.19 Najczęstszą taką zmianą jest rogowacenie słoneczne (actinic keratosis), które może przekształcić się w SCC.20
Choroba Bowena to bardzo wczesna postać raka skóry, czasami określana jako „rak kolczystokomórkowy in situ”. Rozwija się powoli i łatwo poddaje się leczeniu. Głównym objawem jest czerwona, łuszcząca się zmiana na skórze, która może swędzieć. Najczęściej dotyczy starszych kobiet i często występuje na dolnej części nóg, jednak może pojawić się na dowolnym obszarze skóry.21 Nieleczona choroba Bowena może przekształcić się w inwazyjnego SCC w 2-5% przypadków.22
Progresja nieczerniakowego raka skóry
Wzrost i rozwój zmian
Nieczerniakowy rak skóry charakteryzuje się różnym tempem wzrostu w zależności od typu. BCC zwykle rośnie bardzo powoli, a zmiany mogą rozwijać się przez wiele miesięcy, zanim osiągną wielkość centymetra lub więcej.8 Z kolei SCC może rozwijać się szybciej, postępując w ciągu tygodni lub miesięcy.1518
Zmiany nowotworowe mogą ewoluować i zmieniać swój wygląd z czasem:623
- Nowy wzrost na skórze
- Zmiany w istniejącej zmianie skórnej (kształt, kolor, wielkość)
- Swędzenie, ból, pokrywanie się strupem lub krwawienie zmiany skórnej
- Rana, która nie goi się lub nawraca
Stadia zaawansowania raka
Większość nieczerniakowych raków skóry rzadko jest klasyfikowana według stadiów zaawansowania, szczególnie w przypadku BCC, które bardzo rzadko dają przerzuty. Jednak w niektórych przypadkach, zwłaszcza przy SCC, może być stosowana następująca klasyfikacja:2526
- Stadium 0 (carcinoma in situ): Nieprawidłowe komórki znajdują się w warstwie komórek podstawnych lub płaskonabłonkowych naskórka.
- Stadium 1: Nowotwór się uformował, a guz jest mniejszy niż 2 centymetry w najszerszym punkcie lub ma jedną cechę wysokiego ryzyka.
- Stadium 2: Guz jest większy niż 2 centymetry w najszerszym punkcie lub ma dowolną wielkość z większą liczbą cech wysokiego ryzyka.
- Stadium 3: Guz rozprzestrzenił się na szczękę, oczodół, bok czaszki lub jeden węzeł chłonny o wielkości nie większej niż 3 centymetry.
- Stadium 4: Guz ma dowolną wielkość i rozprzestrzenił się do innych części ciała i/lub węzłów chłonnych.
Czynniki prognostyczne
Rokowanie dla osób z nieczerniakowym rakiem skóry jest zazwyczaj bardzo dobre, szczególnie gdy nowotwór zostanie wcześnie wykryty i leczony. Jednak istnieją pewne cechy raka, które wiążą się ze zwiększonym ryzykiem nawrotu lub przerzutów:2829
W przypadku SCC, złe czynniki prognostyczne obejmują:22
- Immunosupresję
- Zmiany powstające w bliznach
- Lokalizację na uchu, wardze, błonach śluzowych, okolicach anogenitalnych, głowie i szyi
- Wielkość zmiany powyżej 2 cm
- Słabo zróżnicowaną histologię
- Inwazję poza tkankę podskórną
- Zajęcie okołonerwowe
BCC zwykle nie daje przerzutów, ale nieleczony może powodować znaczne zniszczenia miejscowe. SCC ma większą skłonność do rozrostu i przerzutów, ale ogólnie ryzyko jest nadal stosunkowo niskie.30
Nawroty i przebieg długoterminowy
Osoby, które przebyły nieczerniakowego raka skóry, mają zwiększone ryzyko rozwoju kolejnego raka skóry w przyszłości:31
- 95% nawrotów SCC występuje w ciągu 5 lat, przy czym 70-80% tych nawrotów pojawia się w ciągu pierwszych 2 lat.32
- W ciągu pierwszych pięciu lat po diagnozie nieczerniakowego raka skóry, u 30-50% pacjentów rozwinie się kolejny nieczerniakowy rak skóry.29
- Osoby z nieczerniakowym rakiem skóry mają również zwiększone ryzyko rozwoju czerniaka.29
Ryzyko nawrotu jest zwiększone, jeśli poprzedni nowotwór był duży i wysokiego stopnia złośliwości (ciężki).31 Niekompletne usunięcie nowotworu niesie ze sobą do 50% ryzyko nawrotu, dlatego zmiany z marginesami histologicznymi mniejszymi niż 1 mm muszą być rozważone do dalszej terapii.22
Potencjalne komplikacje i przerzuty
Chociaż większość nieczerniakowych raków skóry nie rozprzestrzenia się do innych części ciała, nieleczone mogą prowadzić do znacznych miejscowych uszkodzeń i komplikacji:3334
- Miejscowa inwazja: Nowotwór może naciekać głębsze warstwy tkanek, włączając mięśnie, kości i chrząstkę. W przypadku raka na twarzy może to prowadzić do uszkodzenia nosa lub ucha.814
- Owrzodzenie: Zaawansowany rak może powodować owrzodzenia skóry.34
- Krwawienie: Zmiany nowotworowe mogą krwawić samoistnie lub po niewielkim urazie.34
- Ból i dyskomfort: Zaawansowane zmiany mogą powodować ból lub dyskomfort, szczególnie w przypadku SCC.35
W przypadku przerzutów, które są rzadkie ale możliwe zwłaszcza przy SCC, nowotwór może rozprzestrzenić się do:33
- Pobliskich węzłów chłonnych
- Płuc
- Kości
BCC bardzo rzadko daje przerzuty i w większości przypadków nie wymaga dalszych badań poza oceną miejscową. Natomiast w przypadku SCC istnieje większe ryzyko przerzutów, co może objawiać się powiększeniem węzłów chłonnych.1936
Diagnoza i leczenie
Wczesne rozpoznanie nieczerniakowego raka skóry jest kluczowe dla pomyślnego leczenia. Jeśli zauważysz jakiekolwiek zmiany na skórze, które utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie, skonsultuj się z lekarzem.2137
Diagnoza zwykle obejmuje badanie kliniczne skóry oraz biopsję podejrzanej zmiany w celu potwierdzenia obecności komórek nowotworowych.2822
Leczenie zależy od typu, wielkości, lokalizacji i zaawansowania nowotworu, ale może obejmować:38
- Chirurgiczne usunięcie – najczęstsza metoda leczenia, z marginesami od 2 do 10 mm w zależności od charakterystyki zmiany
- Radioterapia – wykorzystywana w przypadku przeciwwskazań do operacji lub jako leczenie uzupełniające
- Terapia fotodynamiczna – łączenie leków światłoczułych z naświetlaniem
- Terapia miejscowa – kremy zawierające leki przeciwnowotworowe
Ogólnie rokowanie dla nieczerniakowego raka skóry jest bardzo dobre, a większość pacjentów zostaje całkowicie wyleczona. Co najmniej 9 na 10 przypadków nieczerniakowego raka skóry jest skutecznie leczonych.3931 Niemniej jednak, ważne jest regularne kontrolowanie swojej skóry i uczestniczenie w wizytach kontrolnych u lekarza po zakończeniu leczenia.1540
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.