Anafilaksja
Diagnostyka i diagnoza
Anafilaksja to ostra, wielonarządowa reakcja alergiczna rozwijająca się w ciągu minut do kilku godzin po ekspozycji na alergen, zagrażająca życiu poprzez ryzyko niedrożności dróg oddechowych i zapaści naczyniowej. Rozpoznanie jest przede wszystkim kliniczne, oparte na trzech kryteriach diagnostycznych: 1) ostry początek z zajęciem skóry i objawami niewydolności oddechowej lub hipotensji, 2) wystąpienie dwóch lub więcej objawów (skórnych, oddechowych, krążeniowych, żołądkowo-jelitowych) po ekspozycji na alergen, 3) szybki spadek ciśnienia krwi o ≥30% u dorosłych lub wartości niskie dla wieku u dzieci. Objawy obejmują pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy, duszność, stridor, hipotonię, tachykardię, bóle brzucha i wymioty. Badania laboratoryjne, takie jak pomiar tryptazy (wzrost w 1-2 godziny, utrzymujący się do 6 godzin), histaminy i jej metabolitów, mają ograniczoną czułość i służą głównie potwierdzeniu diagnozy w niejednoznacznych przypadkach.
Definicja i charakterystyka anafilaksji
Anafilaksja to ostra, potencjalnie zagrażająca życiu, systemowa reakcja alergiczna, która rozwija się szybko (w ciągu minut do kilku godzin) po ekspozycji na czynnik wyzwalający (alergen). Charakteryzuje się wielonarządowym zajęciem organizmu, które może prowadzić do niedrożności dróg oddechowych lub zapaści naczyniowej i w konsekwencji do śmierci, jeśli nie zostanie szybko i właściwie leczona.123
Reakcja anafilaktyczna stanowi stan nagły w medycynie, który wymaga natychmiastowej interwencji i szybkiego podania adrenaliny. Jest ona przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym, opartym na typowych objawach systemowych, często z wywiadem ostrej ekspozycji na czynnik wywołujący.45
Diagnostyka kliniczna anafilaksji
Rozpoznanie anafilaksji jest przede wszystkim kliniczne i opiera się na obecności charakterystycznych objawów pojawiających się w krótkim czasie po ekspozycji na potencjalny czynnik wyzwalający. Badania laboratoryjne nie są zwykle konieczne w ostrej fazie i rzadko pomagają w ustaleniu natychmiastowego rozpoznania.67
Kryteria diagnostyczne
Według powszechnie przyjętych kryteriów diagnostycznych, anafilaksja jest wysoce prawdopodobna, gdy spełnione jest którekolwiek z poniższych trzech kryteriów:89
- Kryterium 1: Ostry początek choroby (minuty do kilku godzin) z zajęciem skóry, tkanki śluzowej lub obu (np. uogólniona pokrzywka, świąd lub zaczerwienienie, obrzęk warg, języka lub języczka) ORAZ co najmniej jedno z poniższych:
- Niewydolność oddechowa (np. duszność, świszczący oddech–skurcz oskrzeli, stridor, zmniejszony szczytowy przepływ wydechowy, hipoksemia)
- Obniżone ciśnienie krwi lub związane z nim objawy dysfunkcji narządów końcowych (np. hipotonia [zapaść], omdlenie, nietrzymanie moczu)1011
- Kryterium 2: Dwa lub więcej z poniższych objawów, które występują szybko (minuty do kilku godzin) po narażeniu na prawdopodobny alergen dla danego pacjenta:
- Zajęcie skóry, tkanki śluzowej lub obu (np. uogólniona pokrzywka, świąd lub zaczerwienienie, obrzęk warg, języka lub języczka)
- Niewydolność oddechowa (np. duszność, świszczący oddech-skurcz oskrzeli, stridor, zmniejszony szczytowy przepływ wydechowy, hipoksemia)
- Obniżone ciśnienie krwi lub związane z nim objawy (np. hipotonia [zapaść], omdlenie, nietrzymanie moczu)
- Utrzymujące się objawy żołądkowo-jelitowe (np. skurcze brzucha, wymioty)1213
- Kryterium 3: Obniżone ciśnienie krwi występujące szybko (minuty do kilku godzin) po narażeniu na znany alergen dla danego pacjenta:
Te kryteria diagnostyczne mają wysoką czułość (95%) i wartość predykcyjną ujemną (96,4%), ale umiarkowaną swoistość (71%) i wartość predykcyjną dodatnią (63,7%).16
Objawy kliniczne
Objawy anafilaksji mogą obejmować różne układy narządów i różnić się między pacjentami oraz między poszczególnymi epizodami u tego samego pacjenta. Kluczowe objawy diagnostyczne obejmują:1718
- Skóra i błony śluzowe: pokrzywka, rumień, świąd, obrzęk naczynioruchowy (warg, języka, języczka), zaczerwienienie
- Układ oddechowy: obrzęk dróg oddechowych, stridor wdechowy, chrypka, duszność, świszczący oddech, rozedma klatki piersiowej, użycie dodatkowych mięśni oddechowych, sinica, zatrzymanie oddechu
- Układ krążenia: blada, wilgotna skóra, hipotensja, tachykardia, bradykardia, zatrzymanie akcji serca
- Układ nerwowy: dezorientacja, splątanie
- Układ pokarmowy: bóle brzucha, wymioty, biegunka1920
Warto zauważyć, że zmiany skórne, choć najczęstsze (występują w około 90% przypadków), mogą być nieobecne lub niezauważone w około 10% przypadków anafilaksji.2122
Trudności diagnostyczne
Diagnoza anafilaksji bywa wyzwaniem z kilku powodów:2324
- Brak uniwersalnie zaakceptowanej definicji klinicznej
- Duża zmienność objawów klinicznych
- Nieobecność typowych objawów skórnych w niektórych przypadkach
- Nakładanie się objawów z innymi stanami klinicznymi
- Trudności w uzyskaniu pełnego wywiadu medycznego w sytuacjach nagłych2526
Stany, które mogą naśladować anafilaksję i należy je uwzględnić w diagnostyce różnicowej, to m.in.: ciężki atak astmy, zawał mięśnia sercowego, atak paniki, zatrucie pokarmowe, ośrodkowe przyczyny zapaści naczyniowej, stany spowodowane nadmiernym wyrzutem histaminy (np. mastocytoza), wstrząs o innej etiologii, omdlenie wazowagalne czy zaburzenia związane z zaczerwienieniem.2728
Badania laboratoryjne w diagnostyce anafilaksji
Choć rozpoznanie anafilaksji jest głównie kliniczne, badania laboratoryjne mogą pomóc w potwierdzeniu diagnozy, zwłaszcza w niejednoznacznych przypadkach.2930
Tryptaza w surowicy
Najczęściej stosowanym markerem laboratoryjnym w diagnostyce anafilaksji jest tryptaza w surowicy:3132
- Tryptaza jest enzymem uwalnianym podczas degranulacji komórek tucznych
- Jej poziom wzrasta w surowicy w ciągu 1-2 godzin od wystąpienia anafilaksji i może pozostać podwyższony do 3-6 godzin
- Zaleca się pobranie próbki krwi jak najszybciej po wystąpieniu reakcji, najlepiej w ciągu pierwszych 3 godzin
- Dla zwiększenia czułości i swoistości zaleca się seryjne pomiary: podczas reakcji, 1-2 godziny później i po ustąpieniu objawów (wartość bazowa)3334
Należy pamiętać, że prawidłowy poziom tryptazy nie wyklucza anafilaksji – szczególnie w przypadku reakcji na pokarmy, gdy tryptaza może pozostawać w granicach normy.3536
Inne markery laboratoryjne
Inne badania laboratoryjne, które mogą być pomocne w diagnostyce anafilaksji, obejmują:3738
- Histamina w osoczu – jej poziom wzrasta już w ciągu 10 minut i pozostaje podwyższony do około 60 minut po wystąpieniu objawów
- Metabolity histaminy w moczu (N-metylohistamina i kwas N-metyloimidazolowy) – mogą być wykrywane do 24 godzin po reakcji
- Metabolity prostaglandyny D2 (PGD2) i leukotrienu C4 (LTC4) – można je mierzyć w moczu, a w niektórych przypadkach w surowicy lub osoczu3940
Podobnie jak w przypadku tryptazy, te badania mają ograniczoną czułość i swoistość, a ich dostępność w warunkach klinicznych jest często ograniczona.41
Diagnostyka przyczynowa anafilaksji
Po ustabilizowaniu stanu pacjenta, ważne jest ustalenie przyczyny anafilaksji, aby zapobiec przyszłym reakcjom.4243
Wywiad kliniczny
Dokładny wywiad kliniczny jest najważniejszym narzędziem w ustaleniu przyczyny anafilaksji i powinien obejmować:4445
- Szczegółowy opis objawów i ich chronologii
- Informacje o potencjalnych alergenach, na które pacjent był narażony przed wystąpieniem reakcji
- Czas między ekspozycją a pojawieniem się objawów
- Okoliczności reakcji (np. wysiłek fizyczny, spożycie alkoholu, przyjmowanie leków)
- Wcześniejsze reakcje alergiczne
- Choroby współistniejące (szczególnie astma, choroby układu krążenia, mastocytoza)4647
Testy alergiczne
Po ustabilizowaniu stanu pacjenta i co najmniej 3-4 tygodnie po wystąpieniu anafilaksji można przeprowadzić testy alergiczne w celu identyfikacji czynnika wyzwalającego:4849
- Testy skórne (punktowe, śródskórne) – zwykle wykonywane przez alergologa, mogą pomóc w identyfikacji alergenów pokarmowych, jadu owadów, leków, lateksu
- Testy in vitro na obecność swoistych przeciwciał IgE w surowicy – przydatne w przypadku braku możliwości wykonania testów skórnych lub jako uzupełnienie diagnostyki
- Diagnostyka molekularna (component-resolved diagnosis, CRD) – pozwala na identyfikację uczulenia na konkretne komponenty alergenowe
- Test aktywacji bazofilów (BAT) – może być pomocny w niektórych przypadkach
- Test aktywacji komórek tucznych (MAT) – nowa metoda pomocna w potwierdzeniu aktywacji komórek tucznych przez konkretny czynnik wyzwalający5051
W niektórych przypadkach, pod ścisłym nadzorem medycznym, można rozważyć prowokację alergenową (np. pokarmową lub lekową), która jest złotym standardem w diagnostyce alergii.5253
Anafilaksja idiopatyczna
W niektórych przypadkach, pomimo dokładnej diagnostyki, nie udaje się zidentyfikować przyczyny anafilaksji – taki stan określa się jako anafilaksję idiopatyczną.5455
Diagnoza anafilaksji idiopatycznej powinna być stawiana dopiero po wyczerpującym dochodzeniu alergologicznym, które obejmuje:5657
- Przegląd wszystkich dokumentacji medycznych, w tym historii hospitalizacji i wizyt na SOR
- Rozszerzone testy alergiczne na liczne potencjalne alergeny
- Wykluczenie innych stanów, które mogą przypominać anafilaksję (np. mastocytoza)
- W niektórych przypadkach badania na niekonwencjonalne alergeny (np. dodatki do żywności, przyprawy)5859
Szczególne postacie anafilaksji
Anafilaksja indukowana wysiłkiem
Anafilaksja indukowana wysiłkiem (EIA) to rzadka postać anafilaksji, która występuje w związku z aktywnością fizyczną. Diagnoza opiera się na:60
- Szczegółowym wywiadzie dotyczącym korelacji między wysiłkiem a objawami
- Testach alergicznych w celu identyfikacji potencjalnych kofaktorów (np. pokarmy, leki)
- W niektórych przypadkach przeprowadza się próbę wysiłkową pod nadzorem medycznym6162
Anafilaksja u dzieci
Diagnoza anafilaksji u dzieci, szczególnie u niemowląt, może być utrudniona ze względu na inny profil objawów:6364
- U niemowląt i małych dzieci najczęstsze objawy to zmiany skórne (98%), objawy oddechowe (59%) i żołądkowo-jelitowe (56%)
- Objawy sercowo-naczyniowe są rzadziej zgłaszane
- Trudności w komunikacji stanowią dodatkowe wyzwanie diagnostyczne
- Pokarm jest najczęstszą przyczyną anafilaksji u małych dzieci6566
Postępowanie w przypadku podejrzenia anafilaksji
Anafilaksja stanowi stan zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego rozpoznania i leczenia.6768
Natychmiastowe postępowanie
W przypadku podejrzenia anafilaksji należy:6970
- Ocenić drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie i stan świadomości pacjenta
- Podać niezwłocznie adrenalinę (epinefrynę) domięśniowo w przednio-boczną część uda w dawce 0,01 mg/kg roztworu 1:1000 (maksymalna pojedyncza dawka 0,5 mg)
- Usunąć ekspozycję na znany lub podejrzewany czynnik wyzwalający, jeśli to możliwe
- Wezwać pomoc medyczną i transportować pacjenta do szpitala
- Monitorować parametry życiowe7172
Nie należy opóźniać podania adrenaliny – jest to lek pierwszego wyboru w anafilaksji i nie ma bezwzględnych przeciwwskazań do jego zastosowania, nawet jeśli diagnoza jest niepewna.7374
Dalsza diagnostyka i obserwacja
Po ustabilizowaniu stanu pacjenta:7576
- Pacjent powinien być obserwowany w placówce medycznej przez co najmniej 6-12 godzin
- Dłuższy okres obserwacji (24 godziny) zaleca się dla pacjentów, którzy:
- W trakcie obserwacji można pobrać próbki krwi na tryptazę i inne badania
- Pacjent powinien otrzymać skierowanie do alergologa/immunologa klinicznego w celu dalszej diagnostyki7980
Dalsze postępowanie po przebytej anafilaksji
Po przebyciu anafilaksji każdy pacjent powinien:8182
- Otrzymać skierowanie do specjalisty alergologa w celu:
- Otrzymać receptę na autostrzykawkę z adrenaliną (np. EpiPen) i być przeszkolonym w jej użyciu
- Otrzymać pisemny plan postępowania w nagłych przypadkach
- Nosić identyfikator medyczny informujący o ryzyku anafilaksji8586
Regularne wizyty kontrolne (co najmniej raz w roku) są zalecane w celu oceny skuteczności stosowanych środków zapobiegawczych i aktualizacji planu postępowania.87
Podsumowanie
Anafilaksja jest stanem zagrożenia życia, który wymaga szybkiego rozpoznania i natychmiastowego leczenia. Rozpoznanie opiera się głównie na kryteriach klinicznych, a badania laboratoryjne (np. tryptaza) mogą jedynie wspierać diagnozę kliniczną, gdyż nie są swoiste dla anafilaksji.8889
Adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu anafilaksji i nie ma bezwzględnych przeciwwskazań do jej stosowania. Potencjalne czynniki ryzyka zagrażających życiu reakcji alergicznych obejmują astmę, alergię na orzeszki ziemne i/lub orzechy drzewne oraz opóźnione podanie adrenaliny.90
Po leczeniu ostrej fazy anafilaksji pacjent powinien pozostawać pod obserwacją do całkowitego ustąpienia objawów. Wszyscy pacjenci muszą zostać pouczeni o unikaniu czynników wyzwalających, rozpoznawaniu objawów anafilaksji i właściwym leczeniu reakcji alergicznych.9192
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.