zmysł węchu
Zmysł węchu to jeden z pięciu podstawowych zmysłów człowieka, odpowiedzialny za wykrywanie i rozpoznawanie zapachów. Funkcjonowanie tego zmysłu opiera się na działaniu receptorów węchowych (komórek receptorowych) znajdujących się w nabłonku węchowym w górnej części jamy nosowej.
Proces percepcji zapachów rozpoczyna się, gdy cząsteczki zapachowe (odoranty) dostają się do jamy nosowej i rozpuszczają w warstwie śluzu pokrywającej nabłonek węchowy. Następnie wiążą się one ze specyficznymi receptorami na rzęskach neuronów węchowych, generując impulsy nerwowe, które są przekazywane przez nerw węchowy (I nerw czaszkowy) do opuszki węchowej, a stamtąd do ośrodków węchowych w mózgu, głównie do układu limbicznego i kory mózgowej.
W diagnostyce klinicznej zaburzenia węchu (dysosmia) mogą być ważnym objawem neurologicznym sugerującym różne schorzenia. Całkowita utrata węchu (anosmia) może występować w przebiegu infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych (w tym COVID-19), urazów głowy, chorób neurodegeneracyjnych (np. choroba Parkinsona, choroba Alzheimera), w wyniku ekspozycji na toksyny lub jako skutek uboczny niektórych leków. Zaburzenia węchu często wyprzedzają inne objawy neurologiczne, co czyni je cennym markerem diagnostycznym.
Badanie zmysłu węchu (olfaktometria) obejmuje testy identyfikacji zapachów, testy progowe wykrywania zapachu oraz testy rozróżniania zapachów. W praktyce klinicznej najczęściej stosuje się standaryzowane zestawy testowe, takie jak University of Pennsylvania Smell Identification Test (UPSIT) czy Sniffin’ Sticks Test.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Utrata lub zmiana węchu – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Utrata lub zmiana funkcji węchowej (anosmia) w kontekście zakażenia SARS-CoV-2 może prowadzić do długotrwałej dysfunkcji, z około 5,6% pacjentów rozwijających przetrwałą anosmię oraz 4,4% z utrwalonym zaburzeniem smaku. Około jedna trzecia pacjentów doświadcza utraty węchu trwającej ponad 6 miesięcy, co stanowi istotny element zespołu long COVID. Czynniki negatywnie wpływające na rokowanie to m.in. płeć żeńska (iloraz szans 0,52 dla węchu i 0,31 dla smaku), większa początkowa ciężkość dysfunkcji, obecność przekrwienia błony śluzowej nosa (iloraz szans 0,42), starszy wiek, dłuższy czas trwania utraty węchu (>4 miesiące), palenie tytoniu, choroby współistniejące, niski status socjoekonomiczny oraz ciężki przebieg COVID-19. Interesująco, anosmia koreluje z łagodniejszym przebiegiem COVID-19, a jej brak u hospitalizowanych pacjentów wiąże się z większym ryzykiem ciężkiego przebiegu (iloraz szans 0,527 i 0,283 dla hospitalizowanych i ciężko chorych, odpowiednio).
alergia, anosmia, choroba Alzheimera, choroba dziedziczna, choroba genetyczna, choroba nerek, choroba neurodegeneracyjna, choroba nowotworowa, choroba płuc, choroby współistniejące, COVID-19, dysfunkcja węchowa, funkcja węchowa, hospitalizacja pacjenta, long COVID, niewydolność serca, palenie tytoniu, przekrwienie błony śluzowej nosa, SARS-CoV-2, schorzenie neurologiczne, zaburzenia funkcji poznawczych, zmysł węchu - Leksykon chorób i schorzeń
Utrata lub zmiana węchu – Epidemiologia
Zaburzenia węchu stanowią istotny problem zdrowotny, dotykający około 23% populacji powyżej 40. roku życia w USA, z częstością wzrastającą do 39% u osób powyżej 80. roku życia. Epidemiologia wskazuje na kluczowe czynniki ryzyka, takie jak wiek, płeć męska, pochodzenie etniczne oraz niski status społeczno-ekonomiczny. Pandemia COVID-19 znacząco zwiększyła częstość występowania dysfunkcji węchu – metaanalizy wykazały, że 47% zakażonych doświadcza zaburzeń węchu lub smaku, z 3% pacjentów cierpiących na anosmię lub ciężką hiposmię. Utrata węchu w przebiegu COVID-19 charakteryzuje się nagłym początkiem i może utrzymywać się nawet do 6 miesięcy, a u około 5% pacjentów obserwuje się długotrwałe zaburzenia sensoryczne, w tym parosmię utrzymującą się do 2,5 roku po zakażeniu. Różnice w częstości występowania utraty węchu obserwuje się w zależności od wariantu SARS-CoV-2, z mniejszą częstością w wariancie Omikron (6-7% ryzyka w porównaniu do wczesnych etapów pandemii). Utrata węchu jest również powiązana z chorobami neurodegeneracyjnymi (np. choroba Parkinsona, Alzheimer, stwardnienie rozsiane) oraz urazami głowy, co podkreśla jej znaczenie jako potencjalnego wczesnego markera tych schorzeń.
anosmia, choroba Alzheimera, choroba neurodegeneracyjna, choroba Parkinsona, COVID-19, demencja, dysfunkcja węchowa, hiposmia, kora oczodołowo-czołowa, nabłonek węchowy, niewydolność serca, parosmia, płeć, SARS-CoV-2, stwardnienie rozsiane, trening węchowy, upośledzenie węchu, uraz czaszkowo-mózgowy, uraz głowy, utrata węchu, utrata węchu i smaku, zaburzenie węchu, zmysł węchu