Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Omeprazol

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania omeprazolu

Omeprazol, jako inhibitor pompy protonowej (IPP), jest substancją powszechnie stosowaną w leczeniu chorób związanych z nadmiernym wydzielaniem kwasu solnego w żołądku. Pomimo swojej skuteczności i względnego bezpieczeństwa, lek wymaga zachowania odpowiednich środków ostrożności oraz zwrócenia uwagi na szereg specjalnych ostrzeżeń, które mogą mieć istotne znaczenie kliniczne. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące najważniejszych aspektów bezpiecznego stosowania omeprazolu.¹

Ryzyko maskowania zmian nowotworowych

W przypadku występowania niepokojących objawów takich jak istotne niezamierzone zmniejszenie masy ciała, nawracające wymioty, utrudnienie połykania, wymioty krwiste lub obecność smolistych stolców, a także przy podejrzeniu lub obecności owrzodzenia żołądka, należy koniecznie wykluczyć obecność zmian nowotworowych. Jest to szczególnie ważne, ponieważ leczenie omeprazolem może łagodzić objawy i tym samym opóźnić właściwe rozpoznanie choroby nowotworowej.²³

Interakcje z atazanawirem

Nie zaleca się jednoczesnego podawania atazanawiru oraz inhibitorów pompy protonowej ze względu na możliwe interakcje. W przypadku gdy łączne stosowanie atazanawiru oraz inhibitora pompy protonowej jest uznane za konieczne, zaleca się dokładną kontrolę kliniczną (np. ocena miana wirusa) w połączeniu ze zwiększeniem dawki atazanawiru do 400 mg z dawką rytonawiru 100 mg. Jednocześnie nie należy stosować dawki omeprazolu większej niż 20 mg.⁴⁵

Wpływ na wchłanianie witaminy B12

Omeprazol, podobnie jak wszystkie leki hamujące żołądkowe wydzielanie kwasu solnego, może zmniejszać wchłanianie witaminy B12 (cyjanokobalaminy) ze względu na hipo- lub achlorhydrię. Ten aspekt należy brać pod uwagę u pacjentów ze zmniejszonymi rezerwami ustrojowymi lub z czynnikami ryzyka sprzyjającymi zmniejszeniu wchłaniania witaminy B12 podczas długotrwałego leczenia.⁶⁷

Interakcje lekowe związane z hamowaniem CYP2C19

Omeprazol jest inhibitorem izoenzymu CYP2C19. Podczas rozpoczynania oraz kończenia leczenia omeprazolem należy wziąć pod uwagę możliwość interakcji z lekami metabolizowanymi przez ten izoenzym. Szczególną uwagę należy zwrócić na interakcję obserwowaną pomiędzy klopidogrelem i omeprazolem. Pomimo że znaczenie kliniczne tej interakcji nie zostało jednoznacznie określone, nie zaleca się równoczesnego stosowania omeprazolu oraz klopidogrelu.⁸⁹

Ryzyko hipomagnezemii

U pacjentów leczonych inhibitorami pompy protonowej (PPI), jak omeprazol, przez co najmniej trzy miesiące oraz u większości pacjentów przyjmujących PPI przez rok, odnotowano przypadki występowania ciężkiej hipomagnezemii. Mogą występować ciężkie objawy hipomagnezemii, takie jak zmęczenie, tężyczka, majaczenie, drgawki, zawroty głowy oraz arytmie komorowe, jednakże mogą one rozpocząć się niepostrzeżenie i pozostać niezauważone. U pacjentów najbardziej dotkniętych chorobą, hipomagnezemia zmniejszyła się po uzupełnieniu niedoborów magnezu i odstawieniu inhibitorów pompy protonowej.¹⁰¹¹

U pacjentów, u których przewiduje się długotrwałe leczenie lub przyjmujących inhibitory pompy protonowej łącznie z digoksyną lub innymi lekami mogącymi wywoływać hipomagnezemię (np. diuretyki), należy rozważyć pomiar stężenia magnezu we krwi przed rozpoczęciem leczenia inhibitorami pompy protonowej oraz okresowe pomiary w trakcie leczenia.¹²¹³

Ciężkie skórne działania niepożądane

W związku z leczeniem omeprazolem zgłaszano przypadki ciężkich skórnych działań niepożądanych (ang. Severe cutaneous adverse reactions, SCAR), w tym zespół Stevensa-Johnsona (SJS), toksyczną rozpływną martwicę naskórka (TEN), reakcję polekową z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS) oraz ostrą uogólnioną osutkę krostkową (AGEP). Te reakcje mogą zagrażać życiu lub prowadzić do zgonu, choć zgłaszane są bardzo rzadko lub rzadko.¹⁴¹⁵

Ryzyko złamań kości

Inhibitory pompy protonowej, szczególnie stosowane w dużych dawkach oraz w długotrwałej terapii (powyżej jednego roku), mogą nieznacznie zwiększać ryzyko wystąpienia złamań kości biodrowej, kości nadgarstka i kręgosłupa, szczególnie u osób w podeszłym wieku lub u pacjentów z innymi rozpoznanymi czynnikami ryzyka. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że inhibitory pompy protonowej mogą zwiększać ogólne ryzyko złamań o 10 do 40%. Może to być również spowodowane innymi czynnikami ryzyka.¹⁶¹⁷

Pacjenci z ryzykiem wystąpienia osteoporozy powinni otrzymać opiekę medyczną zgodną z obecnymi wytycznymi klinicznymi oraz powinni przyjmować odpowiednią dawkę witaminy D oraz wapnia.¹⁸¹⁹

Podostra postać skórna tocznia rumieniowatego (SCLE)

Stosowanie inhibitorów pompy protonowej jest związane ze sporadycznym występowaniem podostrej postaci skórnej tocznia rumieniowatego (ang. Subacute cutaneous lupus erythematosus, SCLE). Jeśli pojawią się zmiany skórne, zwłaszcza w miejscach narażonych na działanie promieni słonecznych, z jednoczesnym bólem stawów, pacjent powinien niezwłocznie poszukać pomocy medycznej, a lekarz powinien rozważyć możliwość przerwania stosowania omeprazolu.²⁰²¹

Wystąpienie SCLE w wyniku wcześniejszego leczenia inhibitorem pompy protonowej może zwiększyć ryzyko SCLE w wyniku leczenia innymi inhibitorami pompy protonowej.²²²³

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych – chromogranina A

Zwiększenie stężenia chromograniny A (CgA) może zakłócać badania wykrywające obecność guzów neuroendokrynnych. Aby tego uniknąć, należy przerwać leczenie omeprazolem na co najmniej 5 dni przed pomiarem stężenia CgA. Jeżeli po pomiarze wstępnym wartości stężenia CgA i gastryny nadal wykraczają poza zakres referencyjny, pomiary należy powtórzyć po 14 dniach od zaprzestania leczenia inhibitorami pompy protonowej.²⁴²⁵

Zaburzenia czynności nerek – ostre zapalenie cewkowo-śródmiąższowe nerek

U pacjentów przyjmujących omeprazol zaobserwowano ostre zapalenie cewkowo-śródmiąższowe nerek (TIN, ang. tubulointerstitial nephritis), mogące wystąpić w dowolnym momencie w trakcie terapii omeprazolem. Ostre zapalenie cewkowo-śródmiąższowe nerek może prowadzić do niewydolności nerek.²⁶²⁷

Jeśli u pacjenta podejrzewa się TIN, należy przerwać stosowanie omeprazolu i niezwłocznie rozpocząć odpowiednie leczenie.²⁸²⁹

Ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego

Stosowanie leków z grupy inhibitorów pompy protonowej może prowadzić do niewielkiego zwiększenia ryzyka występowania zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami, takimi jak Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych również możliwość wystąpienia zakażenia Clostridium difficile.³⁰³¹

Kontrola podczas długotrwałego leczenia

Podobnie jak w przypadku wszystkich długotrwałych terapii, szczególnie stosowanych przez okres dłuższy niż 1 rok, pacjenci powinni pozostawać pod regularną kontrolą lekarską.³²³³

Substancje pomocnicze – ostrzeżenia

Preparaty z omeprazolem zawierają najczęściej sacharozę oraz sód. Pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy, nie powinni przyjmować produktu leczniczego zawierającego sacharozę.³⁴³⁵

Większość preparatów zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na kapsułkę, co oznacza, że lek uznaje się za „wolny od sodu”.³⁶³⁷

Stosowanie u dzieci z chorobami przewlekłymi

U niektórych dzieci z chorobami przewlekłymi może być konieczne stosowanie leczenia długoterminowego omeprazolem, lecz nie jest ono zalecane.³⁸³⁹

Szczególne zalecenia przy stosowaniu omeprazolu dostępnego bez recepty

Pacjenci z długotrwale występującymi, nawracającymi objawami niestrawności lub zgagą powinni zgłaszać się do lekarza w regularnych odstępach czasu. Szczególnie pacjenci w wieku powyżej 55 lat przyjmujący jakiekolwiek wydawane bez recepty leki na niestrawność lub zgagę powinni poinformować o tym farmaceutę lub lekarza.⁴⁰⁴¹

Pacjent powinien skonsultować się z lekarzem, jeżeli:⁴²

• Miał wcześniej owrzodzenie żołądka lub zabieg chirurgiczny w obrębie przewodu pokarmowego⁴³
• Przyjmuje w sposób ciągły leki na niestrawność lub zgagę przez 4 tygodnie lub dłużej⁴⁴
• Ma żółtaczkę lub ciężką chorobę wątroby⁴⁵
• Jest w wieku ponad 55 lat i występują u niego/niej nowe objawy lub objawy, które w ostatnim czasie uległy zmianie⁴⁶

⁴⁷

Pacjenci nie powinni przyjmować omeprazolu zapobiegawczo.⁴⁸⁴⁹

Specjalne ostrzeżenia przy jednoczesnym stosowaniu diklofenaku i omeprazolu

W przypadku produktów zawierających kombinację diklofenaku i omeprazolu (np. DicloDuo Combi), należy uwzględnić dodatkowe środki ostrożności związane z diklofenakiem, który jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ).⁵⁰

U wszystkich pacjentów stosujących tę kombinację, działania niepożądane można ograniczyć do minimum, stosując najmniejszą skuteczną dawkę przez najkrótszy czas niezbędny do zwalczenia objawów.⁵¹

Podobnie jak w przypadku innych NLPZ, po podaniu diklofenaku, mogą wystąpić reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne lub anafilaktoidalne, bez wcześniejszej ekspozycji na produkt leczniczy. Reakcje nadwrażliwości mogą także rozwinąć się w zespół Kounisa, ciężką reakcję alergiczną, która może prowadzić do zawału mięśnia sercowego.⁵²

Należy unikać jednoczesnego stosowania produktu leczniczego zawierającego diklofenak i omeprazol jednocześnie z NLPZ, w tym z selektywnymi inhibitorami cyklooksygenazy COX-2, ze względu na brak dowodów na synergiczne korzyści oraz ryzyko sumowania działań niepożądanych.⁵³

Szczególne grupy pacjentów przy stosowaniu diklofenaku z omeprazolem

Osoby w podeszłym wieku

Zaleca się zachowanie ostrożności w przypadku wskazań medycznych. U osób w podeszłym wieku częściej występują działania niepożądane wywołane przez NLPZ, zwłaszcza krwawienie z przewodu pokarmowego i perforacja, które mogą zakończyć się zgonem. U osłabionych pacjentów w podeszłym wieku, a także u osób z małą masą ciała zaleca się stosowanie najmniejszej skutecznej dawki.⁵⁴

Pacjenci z zaburzeniami układu oddechowego

U pacjentów z astmą oskrzelową, sezonowym alergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa, obrzękiem błony śluzowej nosa (np. z powodu polipów nosa), przewlekłą obturacyjną chorobą płuc lub przewlekłymi zakażeniami dróg oddechowych (zwłaszcza jeśli występują u nich objawy przypominające alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa), częściej niż u innych pacjentów występują działania niepożądane związane ze stosowaniem NLPZ, takie jak zaostrzenie objawów astmy (tzw. nietolerancja na leki przeciwbólowe lub astma aspirynowa), obrzęk naczynioruchowy (obrzęk Quinckego) lub pokrzywka. Dlatego u tych pacjentów należy zachować szczególną ostrożność (gotowość do pilnej interwencji medycznej). Dotyczy to również pacjentów z uczuleniem (np. reakcjami skórnymi, świądem lub pokrzywką) na inne substancje.⁵⁵

Pacjenci z zaburzeniami układu krążenia, nerek i wątroby

U pacjentów z istotnymi czynnikami ryzyka chorób układu krążenia (np. z nadciśnieniem tętniczym, hiperlipidemią, cukrzycą i u osób palących tytoń) leczenie diklofenakiem należy stosować jedynie po dokładnym rozważeniu zasadności takiego leczenia.⁵⁶

Ponieważ zagrożenia dotyczące układu krążenia podczas leczenia diklofenakiem mogą zwiększać się wraz z dawką i czasem ekspozycji, należy stosować najmniejszą skuteczną dawkę dobową przez możliwie jak najkrótszy czas. Należy okresowo ponownie oceniać zapotrzebowanie pacjenta na leczenie objawowe oraz odpowiedź na takie leczenie.⁵⁷

Podsumowanie głównych zagrożeń związanych ze stosowaniem omeprazolu

Stosowanie omeprazolu wiąże się z pewnym ryzykiem występowania działań niepożądanych, które należy uwzględnić w terapii. Do najważniejszych zagrożeń należą:⁵⁸

• Hipomagnezemia – może prowadzić do poważnych objawów takich jak zmęczenie, tężyczka, majaczenie, drgawki, zawroty głowy oraz arytmie komorowe⁵⁹
• Ciężkie skórne działania niepożądane (SCAR) – w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna rozpływna martwica naskórka, zespół DRESS oraz ostra uogólniona osutka krostkowa⁶⁰
• Zwiększone ryzyko złamań – szczególnie u osób w podeszłym wieku i podczas długotrwałego stosowania⁶¹
• Podostra postać skórna tocznia rumieniowatego (SCLE) – szczególnie w miejscach narażonych na działanie promieni słonecznych⁶²
• Ostre zapalenie cewkowo-śródmiąższowe nerek (TIN) – mogące prowadzić do niewydolności nerek⁶³
• Zwiększone ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego – bakteriami takimi jak Salmonella, Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych również Clostridium difficile⁶⁴
• Zmniejszenie wchłaniania witaminy B12 – ze względu na hipo- lub achlorhydrię⁶⁵
• Interakcje z innymi lekami – szczególnie z klopidogrelem i atazanawirem⁶⁶

⁶⁷