Działania niepożądane
Makrogol

Działania niepożądane substancji makrogol

Makrogol (glikol polietylenowy, PEG) to substancja często wykorzystywana w farmakoterapii, głównie jako środek przeczyszczający w leczeniu zaparć oraz w przygotowaniu jelita do badań diagnostycznych. Choć makrogol jest uznawany za względnie bezpieczny, jego stosowanie może wiązać się z pewnymi działaniami niepożądanymi, które występują z różną częstotliwością i nasileniem.¹

Działania niepożądane ze strony układu pokarmowego

Najczęściej obserwowane działania niepożądane makrogolu dotyczą układu pokarmowego. Pacjenci poddawani oczyszczaniu jelit mieszaninami makrogoli i elektrolitów często odczuwają dyskomfort w jamie brzusznej w postaci skurczów, wzdęcia, nudności i podrażnienie odbytu. Te działania niepożądane są zwykle łagodne i szybko ustępują, jeśli tempo podawania produktu leczniczego jest zwolnione lub przyjmowanie produktu na pewien czas przerwane.²

Biegunka jest spodziewanym efektem zabiegu przygotowywania jelit i może prowadzić do bolesności w okolicy odbytu.^{3 4 5}

W przypadku stosowania produktów zawierających makrogol jako środek przeczyszczający, działania niepożądane mogą pojawić się w następstwie zwiększenia objętości zawartości przewodu pokarmowego oraz nasilenia motoryki jelit. Łagodna biegunka zwykle reaguje na zmniejszenie dawki.⁶

Reakcje nadwrażliwości

Rzadko zgłaszano reakcje nadwrażliwości podczas stosowania makrogolu. Mogą one obejmować:⁷

• Świąd
• Wysypka
• Obrzęk naczynioruchowy
• Pokrzywka
• Duszność
• Wstrząs anafilaktyczny

⁸

Reakcje te mogą być szczególnie niebezpieczne w przypadku wystąpienia ciężkich objawów, takich jak wstrząs anafilaktyczny czy obrzęk naczynioruchowy, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.⁹

Zaburzenia gospodarki elektrolitowej

Stosowanie makrogolu, zwłaszcza w przypadku jego użycia do oczyszczania jelit, może prowadzić do zaburzeń gospodarki elektrolitowej. Szczególnie narażeni są pacjenci w podeszłym wieku.^{10 11}

Zaburzenia te mogą obejmować:^{12 13}

• Hiponatremia (zmniejszone stężenie sodu we krwi)
• Hipokaliemia (zmniejszone stężenie potasu we krwi)
• Hiperkaliemia (zwiększone stężenie potasu we krwi)
• Hipokalcemia (zmniejszone stężenie wapnia we krwi)
• Hipofosfatemia (zmniejszone stężenie fosforanów we krwi)
• Zmiany stężenia chlorków we krwi
• Spadek zawartości dwutlenku węgla we krwi

¹⁴

Odwodnienie jest kolejnym istotnym ryzykiem, szczególnie związanym z biegunką i wymiotami występującymi podczas przygotowania jelit do badań.¹⁵

Inne działania niepożądane

Podczas stosowania produktów zawierających makrogol obserwowano również:^{16 17}

• Ból głowy
• Zawroty głowy
• Stan przedomdleniowy
• Zawroty głowy pochodzenia błędnikowego
• Zaburzenia rytmu serca
• Przemijający wzrost ciśnienia krwi
• Złe samopoczucie
• Dreszcze
• Astenia (osłabienie)

^{18 19}

W bardzo rzadkich przypadkach (dwa udokumentowane przypadki w piśmiennictwie) wymioty wywołane przyjęciem roztworu przeczyszczającego zawierającego makrogol spowodowały pęknięcie błony śluzowej przełyku (zespół Mallory’ego-Weissa) i w konsekwencji krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego.^{20 21}

Działania niepożądane u dzieci

Profil działań niepożądanych u dzieci jest podobny do obserwowanego u dorosłych. Podczas badań klinicznych z udziałem dzieci w wieku od 6 miesięcy do 15 lat działania niepożądane były przeważnie łagodne i przemijające; dotyczyły głównie układu pokarmowego:²²

• Ból brzucha (często)
• Biegunka (często) – może spowodować bolesność w okolicy odbytu
• Wymioty (niezbyt często)
• Wzdęcia (niezbyt często)
• Nudności (niezbyt często)

²³

Podobnie jak u dorosłych, u dzieci mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, w tym:²⁴

• Wstrząs anafilaktyczny
• Obrzęk naczynioruchowy
• Pokrzywka
• Wysypka
• Rumień

²⁵

Tabela działań niepożądanych makrogolu

Poniższa tabela przedstawia działania niepożądane substancji makrogol według klasyfikacji układów i narządów oraz częstości ich występowania, zgodnie z danymi z badań klinicznych oraz obserwacji postmarketingowych:

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Ryzyko zaburzeń elektrolitowych

Jednym z najbardziej istotnych zagrożeń związanych ze stosowaniem makrogolu, szczególnie w kontekście przygotowania jelita do badań diagnostycznych, są zaburzenia elektrolitowe. Zaburzenia te mogą być szczególnie niebezpieczne u pacjentów w podeszłym wieku, z chorobami współistniejącymi oraz u osób stosujących pewne grupy leków.²⁶

Hiponatremia (obniżenie stężenia sodu we krwi) może manifestować się nudnościami, wymiotami, bólami głowy, a w ciężkich przypadkach może prowadzić do drgawek i śpiączki. Szczególnie narażeni na to powikłanie są pacjenci z niewydolnością nerek, niewydolnością serca, marskością wątroby oraz osoby starsze.²⁷

Hipokaliemia (obniżenie stężenia potasu we krwi) może powodować zaburzenia rytmu serca, które są szczególnie niebezpieczne u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi lub u osób przyjmujących leki antyarytmiczne, glikozydy nasercowe lub diuretyki.²⁸

Odwodnienie wywołane intensywną biegunką może prowadzić do spadku ciśnienia tętniczego, tachykardii, a w skrajnych przypadkach do zapaści krążeniowej. Jest to szczególnie niebezpieczne u osób starszych oraz pacjentów z niewydolnością serca lub nerek.²⁹

Ryzyko reakcji alergicznych

Reakcje nadwrażliwości związane ze stosowaniem makrogolu, choć rzadkie, mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Szczególnie niebezpieczne są wstrząs anafilaktyczny i obrzęk naczynioruchowy, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.³⁰

Wstrząs anafilaktyczny charakteryzuje się gwałtownym spadkiem ciśnienia tętniczego, trudnościami w oddychaniu, obrzękiem krtani, pokrzywką i zawrotami głowy. Bez natychmiastowego leczenia może prowadzić do zgonu.³¹

Obrzęk naczynioruchowy objawia się obrzękiem twarzy, warg, języka i gardła, co może prowadzić do niedrożności dróg oddechowych i uduszenia.³²

Powikłania ze strony przewodu pokarmowego

Intensywne wymioty związane z przyjmowaniem makrogolu mogą w rzadkich przypadkach prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zespół Mallory’ego-Weissa – pęknięcie błony śluzowej przełyku, które może powodować krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego.³³

Ponadto, intensywna biegunka może prowadzić do podrażnienia odbytu, a nawet wywoływać nietrzymanie stolca, co jest szczególnie uciążliwe dla pacjentów.³⁴

Działania niepożądane makrogolu eter laurylowego

W przypadku żelu stomatologicznego Dentinox N, który zawiera makrogolu eter laurylowy (32 mg w 10 g żelu), działania niepożądane są rzadkie i głównie związane z zawartością lidokainy niż samego makrogolu. Mogą pojawić się reakcje alergiczne, które jednak występują stosunkowo rzadko.³⁵

Środki ostrożności i minimalizacja ryzyka

Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem makrogolu, należy stosować następujące środki ostrożności:

1. Dokładna ocena stanu pacjenta przed zleceniem produktów zawierających makrogol, ze szczególnym uwzględnieniem chorób współistniejących, stosowanych leków i historii reakcji alergicznych.
2. Monitorowanie parametrów życiowych i stanu nawodnienia pacjentów poddawanych intensywnemu oczyszczaniu jelit, szczególnie osób starszych i z chorobami współistniejącymi.
3. W przypadku wystąpienia intensywnej biegunki lub wymiotów, należy rozważyć zwolnienie tempa podawania leku lub jego czasowe przerwanie.³⁶
4. W razie przedłużającej się biegunki, może być konieczne uzupełnienie płynów i elektrolitów.
5. Natychmiastowe przerwanie podawania leku i wdrożenie odpowiedniego leczenia w przypadku wystąpienia objawów reakcji alergicznej.
6. Dostosowanie dawki makrogolu w przypadku pacjentów z łagodną biegunką – biegunka zwykle ustępuje po zmniejszeniu dawki.³⁷

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaburzeniami funkcji nerek, niewydolnością serca, marskością wątroby, zaburzeniami elektrolitowymi, a także u osób w podeszłym wieku.³⁸