Właściwości farmakodynamiczne
Zolaxa 20 mg

Właściwości farmakodynamiczne olanzapiny

Olanzapina stanowi substancję czynną produktu leczniczego Zolaxa i należy do grupy leków przeciwpsychotycznych, klasyfikowanych jako diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny (kod ATC: N05A H03). Wykazuje złożony profil farmakodynamiczny, działając jako lek przeciwpsychotyczny, przeciwmaniakalny oraz stabilizujący nastrój, co wynika z jego wpływu na liczne układy receptorowe w organizmie.¹

Profil receptorowy i powinowactwo

Badania przedkliniczne wykazały, że olanzapina charakteryzuje się wysokim powinowactwem (Ki; <100 nM) do wielu klas receptorów, w tym:²

• Receptory serotoninowe: 5HT_2A/2C, 5HT₃, 5HT₆
• Receptory dopaminowe: D₁, D₂, D₃, D₄, D₅
• Cholinergiczne receptory muskarynowe: M₁-M₅
• Receptory α₁-adrenergiczne
• Receptory histaminowe H₁

Badania behawioralne przeprowadzone na modelach zwierzęcych potwierdziły antagonistyczne działanie olanzapiny wobec receptorów serotoninowych, dopaminowych i cholinergicznych, co pozostaje w zgodzie z profilem wiązania do receptorów obserwowanym w badaniach in vitro.³

Szczególnie istotny jest fakt, że olanzapina wykazuje większe powinowactwo do receptorów serotoninowych 5HT₂ niż do receptorów dopaminowych D₂, co zostało potwierdzone zarówno w badaniach in vitro, jak i w modelu in vivo.⁴ Taka charakterystyka farmakologiczna może przekładać się na mniejsze ryzyko występowania objawów pozapiramidowych w porównaniu z klasycznymi lekami przeciwpsychotycznymi.

Badania elektrofizjologiczne i wpływ na układ nerwowy

Badania elektrofizjologiczne dowiodły selektywnego działania olanzapiny na neurony dopaminergiczne. Lek wybiórczo zmniejsza pobudzającą czynność neuronów dopaminergicznych układu mezolimbicznego (A10), jednocześnie wywierając niewielki wpływ na drogi w prążkowiu (A9), które są zaangażowane w kontrolę czynności motorycznych.⁵ Ta selektywność działania ma istotne znaczenie kliniczne, gdyż pozwala na uzyskanie efektu przeciwpsychotycznego przy ograniczonym ryzyku wystąpienia działań niepożądanych związanych z aktywnością motoryczną.

W badaniach przedklinicznych wykazano, że olanzapina osłabia warunkowy odruch unikania (test aktywności przeciwpsychotycznej) już w dawkach mniejszych niż te, które wywołują katalepsję – zjawisko wskazujące na występowanie działań niepożądanych związanych z aktywnością motoryczną.⁶ Warto również podkreślić, że w odróżnieniu od innych leków przeciwpsychotycznych, olanzapina zwiększa odpowiedź w teście „anksjolitycznym”, co sugeruje dodatkowe działanie przeciwlękowe.⁷

Badania obrazowe i receptor-specyficzne

Zaawansowane badania obrazowe potwierdziły specyficzny profil receptorowy olanzapiny. W badaniu metodą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) przeprowadzonym u zdrowych ochotników po doustnym podaniu pojedynczej dawki olanzapiny (10 mg) stwierdzono większe wysycenie receptorów 5HT_2A niż receptorów dopaminergicznych D₂.⁸

Dodatkowo, badania obrazowe metodą tomografii emisyjnej pojedynczego fotonu (SPECT) przeprowadzone u osób chorych na schizofrenię wykazały interesującą zależność: pacjenci odpowiadający na leczenie olanzapiną charakteryzowali się mniejszym wysyceniem zlokalizowanych w prążkowiu receptorów D₂ w porównaniu z pacjentami odpowiadającymi na leczenie rysperydonem oraz innymi lekami przeciwpsychotycznymi. Poziom wysycenia receptorów D₂ u pacjentów leczonych olanzapiną był porównywalny do tego obserwowanego u pacjentów odpowiadających na leczenie klozapiną.⁹ Wyniki te korelują z klinicznym profilem olanzapiny, który charakteryzuje się skutecznością przeciwpsychotyczną przy relatywnie niskim ryzyku wywoływania objawów pozapiramidowych.

Skuteczność kliniczna olanzapiny

Skuteczność w leczeniu schizofrenii

Efektywność terapeutyczna olanzapiny w leczeniu schizofrenii została potwierdzona w szeregu badań klinicznych. W dwóch na dwa badania kontrolowane placebo oraz w dwóch na trzy badania porównawcze z innym lekiem, obejmujących łącznie 2900 pacjentów ze schizofrenią, wykazano, że leczenie olanzapiną wiązało się z istotnie statystycznie większą poprawą zarówno objawów pozytywnych, jak i negatywnych choroby.¹⁰

Szczególnie istotne wyniki uzyskano w międzynarodowym badaniu porównawczym z zastosowaniem podwójnie ślepej próby, które objęło 1481 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii, zaburzeń schizoafektywnych i zaburzeń pokrewnych, z towarzyszącymi objawami depresyjnymi o różnym nasileniu (średnie wartości 16,6 w Skali Depresji Montgomery-Asberg). Analiza prospektywna zmiany poziomu nastroju w stosunku do nastroju początkowego wykazała statystycznie znaczącą poprawę (p = 0,001) na korzyść olanzapiny (-6,0) w porównaniu z haloperydolem (-3,1).¹¹ Wyniki te wskazują na dodatkowy potencjał olanzapiny w łagodzeniu objawów depresyjnych współwystępujących ze schizofrenią.

Skuteczność w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej

Olanzapina wykazuje również istotną skuteczność w leczeniu zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. W badaniach klinicznych u pacjentów z rozpoznaniem epizodu manii lub epizodu mieszanego w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej, olanzapina wykazała wyższą skuteczność w porównaniu z placebo i walproinianem sodu w redukcji objawów manii już po trzech tygodniach terapii.¹²

W badaniach porównawczych z haloperydolem, olanzapina wykazywała porównywalną skuteczność, mierzoną odsetkiem pacjentów z remisją objawów manii i depresji po 6 i 12 tygodniach leczenia.¹³

Szczególnie interesujące są wyniki badań dotyczących terapii skojarzonej olanzapiną. U pacjentów leczonych litem lub walproinianem przez co najmniej 2 tygodnie, dodanie olanzapiny w dawce 10 mg (podawanej jednocześnie z litem lub walproinianem) skutkowało większą redukcją objawów manii niż w przypadku monoterapii litem lub walproinianem ocenianą po 6 tygodniach leczenia.¹⁴

Skuteczność w zapobieganiu nawrotom

Olanzapina wykazuje również istotną skuteczność w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej. W 12-miesięcznym badaniu dotyczącym zapobiegania nawrotom u pacjentów z rozpoznaniem epizodu manii, u których osiągnięto remisję po olanzapinie i których następnie zrandomizowano do grup otrzymujących placebo lub olanzapinę, wykazano statystycznie istotną przewagę olanzapiny nad placebo w głównym punkcie końcowym badania, jakim był nawrót choroby dwubiegunowej.¹⁵ Dodatkowo wykazano statystycznie istotną przewagę olanzapiny nad placebo w zapobieganiu nawrotom zarówno manii, jak i depresji.¹⁶

W innym 12-miesięcznym badaniu dotyczącym zapobiegania nawrotom u pacjentów z rozpoznaniem epizodu manii, u których osiągnięto remisję po terapii skojarzonej olanzapiną i litem, a następnie zrandomizowano do grupy leczonej olanzapiną lub litem w monoterapii, nie wykazano statystycznie istotnej niższości olanzapiny w porównaniu z litem w głównym punkcie końcowym badania, jakim był nawrót choroby afektywnej dwubiegunowej (olanzapina 30,0%, lit 38,3%; p = 0,055).¹⁷

W dłuższej perspektywie czasowej, w 18-miesięcznym badaniu u pacjentów z epizodem manii lub mieszanym, u których osiągnięto stabilizację po leczeniu skojarzonym olanzapiną i lekiem stabilizującym nastrój (lit lub walproinian), nie stwierdzono statystycznie istotnej przewagi długotrwałego stosowania olanzapiny z litem albo olanzapiny z walproinianem nad stosowaniem litu lub walproinianu w monoterapii w zakresie opóźniania nawrotów choroby afektywnej dwubiegunowej, zdefiniowanych zgodnie z kryteriami objawowymi (diagnostycznymi).¹⁸

Stosowanie olanzapiny u dzieci i młodzieży

Dane dotyczące skuteczności olanzapiny u młodzieży (w wieku od 13 do 17 lat) są ograniczone do krótkotrwałych badań klinicznych w schizofrenii (6 tygodni) i manii związanej z chorobą afektywną dwubiegunową (3 tygodnie), które objęły mniej niż 200 pacjentów w wieku młodzieńczym.¹⁹ W badaniach tych olanzapinę stosowano w zmiennej dawce początkowej od 2,5 mg do 20 mg na dobę.²⁰

Podczas leczenia olanzapiną u młodzieży zaobserwowano istotnie większy przyrost masy ciała niż u dorosłych pacjentów.²¹ Również wielkość zmian parametrów metabolicznych była znacząca – stwierdzono większe zmiany stężenia cholesterolu całkowitego na czczo, cholesterolu LDL, triglicerydów i prolaktyny u młodzieży w porównaniu z populacją dorosłych.²²

Należy podkreślić, że brakuje danych z kontrolowanych badań dotyczących utrzymywania się tego wpływu oraz bezpieczeństwa długotrwałego stosowania olanzapiny u młodzieży.²³ Informacje dotyczące bezpieczeństwa długotrwałego stosowania są ograniczone głównie do danych z otwartych, niekontrolowanych badań klinicznych,²⁴ co stanowi istotne ograniczenie w ocenie korzyści i ryzyka związanego z długotrwałym stosowaniem olanzapiny w tej grupie wiekowej.

Znaczenie kliniczne profilu farmakodynamicznego olanzapiny

Olanzapina, będąca substancją czynną produktu Zolaxa, charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania wynikającym z jej wpływu na liczne układy receptorowe. Jej wysoka skuteczność w leczeniu schizofrenii oraz choroby afektywnej dwubiegunowej jest związana ze specyficznym profilem farmakodynamicznym, szczególnie z większym powinowactwem do receptorów serotoninowych 5HT₂ niż do receptorów dopaminowych D₂. Taki profil receptorowy umożliwia osiągnięcie efektu przeciwpsychotycznego przy relatywnie niskim ryzyku wystąpienia objawów pozapiramidowych.

Badania kliniczne potwierdziły skuteczność olanzapiny zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej z lekami stabilizującymi nastrój. Szczególnie istotna jest udowodniona skuteczność w leczeniu objawów pozytywnych i negatywnych schizofrenii oraz w redukcji objawów manii w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Olanzapina wykazuje również skuteczność w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej, co zostało potwierdzone w długoterminowych badaniach klinicznych.

Należy jednak pamiętać o ograniczeniach dotyczących stosowania olanzapiny u dzieci i młodzieży, szczególnie ze względu na zwiększone ryzyko przyrostu masy ciała oraz zmian parametrów metabolicznych w tej grupie wiekowej.