Działania niepożądane deksametazonu – profil bezpieczeństwa leku

Częstość występowania działań niepożądanych deksametazonu jest ściśle skorelowana z jego względną mocą farmakologiczną, zastosowaną dawką, porą podania oraz czasem trwania terapii. Należy podkreślić, że podczas krótkotrwałego leczenia, zgodnego z zalecanym dawkowaniem i połączonego z dokładną obserwacją pacjentów, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest stosunkowo niskie¹.

Profil działań niepożądanych w zależności od czasu terapii

Podczas krótkotrwałej terapii deksametazonem (dni/tygodnie) najczęściej obserwuje się przyrost masy ciała, zaburzenia psychologiczne, nietolerancję glukozy oraz przejściową niedoczynność kory nadnerczy. Z kolei długotrwałe leczenie deksametazonem (miesiące/lata) zazwyczaj prowadzi do otyłości brzusznej, zwiększonej wrażliwości skórnej, atrofii mięśniowej, osteoporozy, zahamowania wzrostu oraz długotrwałej niewydolności nadnerczy².

Szczególna charakterystyka wybranych działań niepożądanych

Niedoczynność kory nadnerczy wywołana terapią glikokortykosteroidami może utrzymywać się przez wiele miesięcy, a w niektórych przypadkach nawet ponad rok od zakończenia leczenia, przy czym czas trwania tego powikłania zależy od dawki i czasu trwania terapii³.

Zaburzenia psychiczne wywoływane przez deksametazon występują w różnych formach, przy czym najczęstszą z nich jest euforia. Mogą również wystąpić depresja, reakcje psychotyczne oraz skłonności samobójcze. Powyższe zaburzenia mogą mieć poważny charakter i zazwyczaj pojawiają się w ciągu kilku dni lub tygodni od rozpoczęcia terapii. Występują częściej przy stosowaniu wyższych dawek leku. Większość z tych zaburzeń ustępuje po zmniejszeniu dawki lub zakończeniu leczenia⁴.

Maskowanie objawów infekcji – leczenie deksametazonem może ukrywać objawy istniejącego lub rozwijającego się zakażenia, co utrudnia prawidłową diagnostykę i może prowadzić do zwiększonego ryzyka wystąpienia zakażenia⁵.

Powikłania w obrębie przewodu pokarmowego – kortykosteroidy mogą zwiększać ryzyko perforacji jelita grubego w przebiegu ciężkiego wrzodziejącego zapalenia jelita grubego zagrożonego perforacją. Należy podkreślić, że objawy podrażnienia otrzewnej po perforacji żołądkowo-jelitowej mogą nie wystąpić u pacjentów otrzymujących duże dawki glikokortykosteroidów⁶.

Powikłania sercowo-naczyniowe – może dojść do zaostrzenia ciężkiej niewydolności serca oraz nieuregulowanego nadciśnienia tętniczego. Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu kortykosteroidów u pacjentów po niedawno przebytym zawale mięśnia sercowego, ze względu na doniesienia o przypadkach pęknięcia serca⁷.

Działania niepożądane u szczególnych grup pacjentów

Dzieci i młodzież – kortykosteroidy powodują zależne od dawki zahamowanie wzrostu u niemowląt, dzieci oraz młodzieży, ponieważ mogą powodować przedwczesne zamykanie nasad kości, które może mieć charakter nieodwracalny⁸.

Osoby w podeszłym wieku – działania niepożądane związane z systemowym stosowaniem kortykosteroidów mogą mieć szczególnie poważne konsekwencje u pacjentów geriatrycznych, zwłaszcza u osób z osteoporozą, nadciśnieniem tętniczym, hipokaliemią, cukrzycą, zwiększoną podatnością na infekcje oraz atrofią skóry⁹.

Szczegółowa charakterystyka działań niepożądanych deksametazonu

Szczególne grupy ryzyka dla działań niepożądanych deksametazonu

Populacja pediatryczna

U dzieci i młodzieży terapia kortykosteroidami, w tym deksametazonem, wiąże się ze szczególnym ryzykiem zahamowania wzrostu. Jest to efekt zależny od dawki, a mechanizm działania polega na przyspieszonym zamykaniu nasad kości długich. Co istotne, zaburzenie to może mieć charakter nieodwracalny, dlatego stosowanie deksametazonu u pacjentów pediatrycznych wymaga szczególnej rozwagi i regularnego monitorowania parametrów wzrostowych¹⁰.

Osoby w podeszłym wieku

Pacjenci geriatryczni stanowią grupę szczególnie narażoną na ciężkie działania niepożądane związane z terapią deksametazonem. W tej populacji chorych następstwa działań niepożądanych mogą być znacznie poważniejsze, zwłaszcza u osób obciążonych dodatkowymi czynnikami ryzyka, takimi jak:¹¹:

• Osteoporoza – osoby starsze są już wyjściowo obciążone wyższym ryzykiem osteoporozy, a kortykosteroidy nasilają ten proces
• Nadciśnienie tętnicze – deksametazon może powodować zaostrzenie tego schorzenia
• Hipokaliemia – częściej występująca u osób starszych, a potęgowana przez kortykosteroidy
• Cukrzyca – deksametazon zaburza gospodarkę węglowodanową
• Zwiększona podatność na infekcje – z powodu immunosupresyjnego działania leku
• Atrofia skóry – nasilana przez kortykosteroidy

Zespół odstawienia steroidów jako istotne powikłanie leczenia

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem terapii deksametazonem jest zespół odstawienia steroidów, który może wystąpić przy zbyt szybkim zmniejszaniu dawki leku po długotrwałym stosowaniu. Może to prowadzić do poważnych konsekwencji, w tym:¹²

• Ostrej niedoczynności nadnerczy – stan zagrażający życiu
• Niedociśnienia tętniczego – mogącego prowadzić do wstrząsu
• Zgonu – w najcięższych przypadkach

Klinicznie zespół odstawienia steroidów manifestuje się następującymi objawami:

• Gorączka
• Bóle mięśniowe
• Bóle stawowe
• Nieżyt nosa
• Zapalenie spojówek
• Bolesne i swędzące guzki skórne
• Utrata masy ciała

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po wprowadzeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania leku. Personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych¹³:

• Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można również zgłaszać bezpośrednio podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie leku do obrotu¹⁴.