Zatorowość płucna
Diagnostyka i diagnoza
Zatorowość płucna (ZP) stanowi stan zagrożenia życia, wywołany zatkaniem tętnicy płucnej lub jej odgałęzień przez materiał zatorowy, najczęściej skrzeplinę. Diagnostyka ZP opiera się na ocenie prawdopodobieństwa klinicznego (np. skala Wellsa, zmodyfikowana skala genewska, kryteria PERC), badaniach laboratoryjnych (oznaczenie D-dimeru o czułości ~95% i swoistości ~50%, gazometria, markery sercowe) oraz badaniach obrazowych. Standardem jest tomografia komputerowa angiograficzna płuc (CTPA) o czułości 83% i swoistości 96%, z ujemną wartością predykcyjną 97%. Alternatywnie stosuje się scyntygrafię wentylacyjno-perfuzyjną (V/Q) z czułością 85% i swoistością 93%, ultrasonografię kompresyjną kończyn dolnych (czułość 90%, swoistość 95%) oraz echokardiografię do oceny przeciążenia prawej komory. Angiografia płucna, choć złotym standardem, jest rzadko wykonywana ze względu na inwazyjność. Diagnostyka powinna być prowadzona według algorytmów uwzględniających prawdopodobieństwo kliniczne, wyniki D-dimeru i badania obrazowe, z uwzględnieniem specyfiki pacjentów w podeszłym wieku, kobiet w ciąży oraz przypadków subsegmentalnej ZP.
- Diagnostyka zatorowości płucnej
- Badania obrazowe w diagnostyce zatorowości płucnej
- Tomografia komputerowa
- Scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna
- Angiografia płucna
- Badanie ultrasonograficzne żył głębokich
- Echokardiografia
- Rezonans magnetyczny
- Algorytmy diagnostyczne zatorowości płucnej
- Pacjenci z niskim prawdopodobieństwem klinicznym
- Pacjenci z wysokim prawdopodobieństwem klinicznym
- Pacjenci niestabilni hemodynamicznie
- Wyzwania diagnostyczne i szczególne sytuacje kliniczne
- Pacjenci w podeszłym wieku
- Kobiety w ciąży
- Zatorowość płucna subsegmentalna
- Ocena rozpoznań różnicowych
- Podsumowanie diagnostyki zatorowości płucnej
Diagnostyka zatorowości płucnej
Zatorowość płucna (ZP) jest stanem zagrożenia życia, spowodowanym zablokowaniem tętnicy płucnej lub jej odgałęzień przez materiał zatorowy, najczęściej skrzeplinę. Ze względu na niespecyficzność objawów, które mogą przypominać inne schorzenia układu sercowo-naczyniowego czy oddechowego, diagnostyka ZP stanowi poważne wyzwanie kliniczne. Około 33% osób z zatorowością płucną umiera przed postawieniem diagnozy i rozpoczęciem leczenia, dlatego szybka i trafna diagnostyka ma kluczowe znaczenie 12.
Diagnoza zatorowości płucnej powinna opierać się na kombinacji oceny klinicznej, badań laboratoryjnych i obrazowych. Lekarz podczas diagnozowania ZP musi równoważyć korzyści z dokładnej diagnostyki z ryzykiem związanym z nadmiernym badaniem i potencjalnym nadrozpoznawaniem 34.
Ocena kliniczna i stratyfikacja ryzyka
Punktem wyjścia do diagnozy zatorowości płucnej jest ocena prawdopodobieństwa klinicznego na podstawie objawów, czynników ryzyka i badania przedmiotowego. Lekarz powinien wykonać badanie fizykalne, które może ujawnić objawy zakrzepicy żył głębokich kończyn dolnych (obrzęk, bolesność, zaczerwienienie i ucieplenie) 5.
Do oceny prawdopodobieństwa klinicznego zatorowości płucnej stosowane są walidowane skale punktowe, takie jak:
- Skala Wellsa – najczęściej stosowana w praktyce klinicznej, klasyfikuje pacjentów jako grupę niskiego, pośredniego lub wysokiego ryzyka ZP 67
- Zmodyfikowana skala genewska – alternatywne narzędzie do oceny prawdopodobieństwa klinicznego ZP 8
- Kryteria PERC (Pulmonary Embolism Rule-out Criteria) – służą do wykluczenia ZP u pacjentów z niskim prawdopodobieństwem klinicznym 910
Według badań, ocena prawdopodobieństwa klinicznego w każdej z tych skal pozwala na określenie częstości występowania zatorowości płucnej na około 10% w grupie niskiego ryzyka, 30% w grupie pośredniego ryzyka i 65-75% w grupie wysokiego ryzyka 8.
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne stanowią ważny element diagnostyki zatorowości płucnej, choć same w sobie nie wystarczają do postawienia diagnozy 5.
- Oznaczenie D-dimeru – ma wysoką czułość (około 95%), ale niską swoistość (około 50%) dla zatorowości płucnej. Ujemny wynik D-dimeru w połączeniu z niskim prawdopodobieństwem klinicznym pozwala z dużym prawdopodobieństwem wykluczyć ZP (negatywna wartość predykcyjna około 99%). Kombinacja niejednoznacznego wyniku badania perfuzji płuc i prawidłowego wyniku umiarkowanie czułego testu D-dimeru ma negatywną wartość predykcyjną około 97% 1110.
- Gazometria krwi tętniczej – obniżone stężenie tlenu i zwiększone stężenie dwutlenku węgla może sugerować ZP, choć ma niską swoistość i czułość w diagnostyce ZP 512.
- Troponina i BNP – podniesione poziomy tych markerów mogą wskazywać na przeciążenie prawej komory serca w przebiegu ZP, co jest niekorzystnym czynnikiem rokowniczym 13.
- Badania w kierunku trombofilii – mogą być wykonane później w celu ustalenia przyczyny ZP 5.
Warto podkreślić, że standardowe badania laboratoryjne, takie jak morfologia czy podstawowe badania biochemiczne, są niespecyficzne w diagnostyce ZP i służą głównie do wykluczenia innych przyczyn objawów 14.
Badania obrazowe w diagnostyce zatorowości płucnej
Tomografia komputerowa
Angiografia płucna tomografii komputerowej (CTPA) jest obecnie standardowym badaniem obrazowym pierwszego wyboru w diagnostyce zatorowości płucnej 1516. Badanie polega na wykonaniu skanów TK z podaniem środka kontrastowego, co pozwala na uwidocznienie naczyń płucnych i wykrycie ewentualnych ubytków wypełnienia w tętnicach płucnych 17.
CTPA ma wysoką czułość (83%) i swoistość (96%) w wykrywaniu zatorowości płucnej. Badanie PIOPED II wykazało, że CTPA ma dodatnią wartość predykcyjną 86% i ujemną wartość predykcyjną 97% 186.
CTPA jest szczególnie skuteczna w wykrywaniu zatorów w głównych, płatowych i segmentowych tętnicach płucnych. Jej czułość jest niższa (około 30%) w przypadku zatorów w naczyniach subsegmentowych 19.
Zaletą CTPA jest jej szeroka dostępność, szybkość wykonania oraz możliwość identyfikacji alternatywnych rozpoznań. Wadą jest ekspozycja na promieniowanie jonizujące oraz konieczność podania jodowego środka kontrastowego, co może być przeciwwskazane u pacjentów z niewydolnością nerek czy alergią na jod 18.
Scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna
Scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna (V/Q) jest alternatywną metodą obrazowania w przypadku, gdy CTPA jest przeciwwskazana (np. u kobiet w ciąży, pacjentów z niewydolnością nerek lub alergią na jodowy środek kontrastowy) 1720.
Badanie polega na podaniu dożylnie radioaktywnego znacznika (technet-99m znakowany makroagregatem albuminy) w celu oceny perfuzji płucnej oraz na inhalacji radioznacznika (ksenon-133, krypton-81m lub technet-99m znakowane aerozole) w celu oceny wentylacji. Następnie przy użyciu gamma-kamery uzyskuje się obrazy płuc i naczyń płucnych. Niezgodność między wentylacją a perfuzją (obszary o prawidłowej wentylacji, ale upośledzonej perfuzji) sugeruje zatorowość płucną 20.
W badaniu PIOPED II czułość i swoistość scyntygrafii V/Q wynosiły odpowiednio 85% i 93% przy zastosowaniu kryteriów PIOPED, co jest zbliżone do dokładności diagnostycznej CTPA 18.
Interpretacja wyniku scyntygrafii V/Q obejmuje klasyfikację jako badanie o wysokim, pośrednim lub niskim prawdopodobieństwie ZP. Wynik scyntygrafii o wysokim prawdopodobieństwie w połączeniu z umiarkowanym lub wysokim prawdopodobieństwem klinicznym ma wartość diagnostyczną (częstość występowania ZP około 90%) 21.
Angiografia płucna
Angiografia płucna tradycyjnie była uważana za złoty standard w diagnostyce zatorowości płucnej, jednak obecnie jest rzadko wykonywana ze względu na inwazyjność, wysokie koszty i potencjalne ryzyko powikłań 2122.
Badanie polega na wprowadzeniu cewnika do dużego naczynia żylnego (najczęściej w pachwinie) i przeprowadzeniu go przez serce do tętnic płucnych. Następnie podaje się środek kontrastowy i wykonuje zdjęcia rentgenowskie, które pozwalają uwidocznić naczynia płucne i ewentualne ubytki wypełnienia 17.
Angiografia płucna jest nadal stosowana w wybranych przypadkach, szczególnie gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne lub gdy planowane jest leczenie endowaskularne 23.
Warto zaznaczyć, że pomimo bycia złotym standardem, angiografia płucna nie jest bezbłędna. U pacjenta z prawidłowym wynikiem angiografii płucnej wciąż istnieje 2,2% ryzyko (95% CI, 0,3 do 8,0%) wystąpienia żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w rocznej obserwacji 22.
Badanie ultrasonograficzne żył głębokich
Ultrasonografia kompresyjna kończyn dolnych jest często stosowana w diagnostyce zatorowości płucnej, szczególnie gdy istnieje podejrzenie współistniejącej zakrzepicy żył głębokich (ZŻG) 24.
Badanie ma wysoką czułość (90%) i swoistość (95%) w wykrywaniu objawowej proksymalnej ZŻG 6.
Wykrycie ZŻG u pacjenta z objawami sugerującymi zatorowość płucną pośrednio potwierdza diagnozę ZP i może uzasadniać rozpoczęcie leczenia przeciwzakrzepowego. Jednakże brak ZŻG nie wyklucza ZP, ponieważ tylko u około 30-50% pacjentów z ZP stwierdza się ZŻG w badaniu ultrasonograficznym 2526.
Echokardiografia
Echokardiografia nie jest stosowana bezpośrednio do diagnostyki zatorowości płucnej, ale może być przydatna w ocenie funkcji prawej komory serca i wykrywaniu pośrednich objawów ZP 27.
Badanie może wykazać pośrednie objawy ZP, takie jak poszerzenie prawej komory, paradoksalny ruch przegrody międzykomorowej, niedomykalność zastawki trójdzielnej czy podwyższone ciśnienie w tętnicy płucnej 23.
Echokardiografia wykazuje pośrednie objawy zatorowości płucnej u około 80% pacjentów z masywną zatorowością. Może być szczególnie przydatna u pacjentów niestabilnych hemodynamicznie, u których podejrzewa się ZP, ale nie można wykonać innych badań obrazowych 28.
Ponadto, echokardiografia może bezpośrednio uwidocznić skrzepliny w prawym sercu lub wykazać nowe przeciążenie prawego serca, szczególnie u pacjentów niestabilnych hemodynamicznie z podejrzeniem ZP 6.
Rezonans magnetyczny
Rezonans magnetyczny (MRI) jest rzadziej stosowaną metodą obrazowania w diagnostyce zatorowości płucnej 5.
Badanie PIOPED III oceniało skuteczność angiografii MR w diagnostyce ZP, jednak wykazało, że metoda ta ma ograniczoną przydatność ze względu na dużą liczbę technicznie nieadekwatnych wyników. MRI powinno być rozważane tylko w ośrodkach z dużym doświadczeniem i tylko u pacjentów z przeciwwskazaniami do standardowych badań 1829.
Niemniej jednak, nowsze badania wskazują, że nieinwazyjna angiografia MR bez kontrastu ma wysoką czułość i swoistość w diagnostyce ZP, szczególnie w przypadku proksymalnych tętnic płucnych. Czułość, swoistość i dokładność nieinwazyjnego MRA w wykrywaniu ZP wynosiły odpowiednio 84%, 100% i 90% 30.
MRI może być alternatywą dla kobiet w ciąży lub pacjentów, u których nie można zastosować jodowych środków kontrastowych 17.
Algorytmy diagnostyczne zatorowości płucnej
W diagnostyce zatorowości płucnej stosuje się zwalidowane algorytmy, które uwzględniają ocenę prawdopodobieństwa klinicznego, wyniki badania D-dimeru oraz badania obrazowe 31.
Pacjenci z niskim prawdopodobieństwem klinicznym
U pacjentów z niskim prawdopodobieństwem klinicznym (skala Wellsa ≤4 punktów) należy najpierw rozważyć zastosowanie kryteriów PERC. Jeśli pacjent spełnia wszystkie kryteria PERC (negatywny wynik), prawdopodobieństwo ZP jest bardzo niskie (<2%) i nie są konieczne dalsze badania 3233.
Jeśli pacjent nie spełnia kryteriów PERC lub ma pośrednie prawdopodobieństwo klinicznego ZP, należy wykonać badanie D-dimeru. Ujemny wynik D-dimeru (z zastosowaniem testu o wysokiej czułości) pozwala wykluczyć ZP bez konieczności dalszych badań 7.
W przypadku dodatniego wyniku D-dimeru lub gdy pacjent ma wysokie prawdopodobieństwo kliniczne ZP, należy wykonać badanie obrazowe, najczęściej CTPA 34.
Pacjenci z wysokim prawdopodobieństwem klinicznym
U pacjentów z wysokim prawdopodobieństwem klinicznym (skala Wellsa >4 punktów) nie zaleca się wykonywania badania D-dimeru, ponieważ nawet ujemny wynik nie wyklucza ZP z wystarczającą pewnością. W tej grupie pacjentów należy od razu wykonać badanie obrazowe, najczęściej CTPA 731.
Jeśli CTPA potwierdzi obecność ZP, należy rozpocząć leczenie przeciwzakrzepowe. Jeśli CTPA nie wykaże ZP, ale podejrzenie kliniczne pozostaje wysokie, należy rozważyć wykonanie dodatkowych badań, takich jak ultrasonografia żył głębokich, scyntygrafia V/Q lub angiografia płucna 35.
Pacjenci niestabilni hemodynamicznie
U pacjentów niestabilnych hemodynamicznie z podejrzeniem ZP należy natychmiast rozpocząć działania diagnostyczne i terapeutyczne. W tej grupie pacjentów można wykonać przyłóżkowe badanie echokardiograficzne, które może wykazać objawy przeciążenia prawej komory i pośrednio potwierdzić diagnozę ZP 35.
W przypadku bardzo wysokiego podejrzenia ZP i dostępności metody, można rozważyć wykonanie CTPA. Jeśli pacjent jest zbyt niestabilny do transportu na badanie obrazowe, a objawy kliniczne i echokardiograficzne sugerują ZP, można rozważyć empiryczne leczenie trombolityczne 36.
Wyzwania diagnostyczne i szczególne sytuacje kliniczne
Diagnostyka zatorowości płucnej może być szczególnie trudna w określonych sytuacjach klinicznych 37.
Pacjenci w podeszłym wieku
U pacjentów w podeszłym wieku objawy ZP mogą być niespecyficzne i łatwo je przypisać innym schorzeniom. Ponadto, z wiekiem wzrasta stężenie D-dimeru we krwi, co zmniejsza specyficzność tego badania. W ocenie poziomu D-dimeru u osób starszych można stosować wartości odcięcia dostosowane do wieku (wiek x 10 μg/L dla pacjentów >50 roku życia) 2638.
Kobiety w ciąży
Diagnostyka ZP u kobiet w ciąży jest trudna ze względu na obawy związane z ekspozycją płodu na promieniowanie jonizujące. CTPA wiąże się z mniejszą ekspozycją płodu na promieniowanie niż scyntygrafia V/Q, ale z większą ekspozycją piersi matki. Wybór metody obrazowania powinien być indywidualny i uwzględniać ryzyko dla matki i płodu 39.
W niektórych przypadkach można rozważyć wykonanie MRI, które nie wiąże się z ekspozycją na promieniowanie jonizujące 4.
Zatorowość płucna subsegmentalna
Zatorowość płucna subsegmentalna (SSPE) dotyczy zatorów w 4. podziale tętnic płucnych i bardziej dystalnych odgałęzieniach. Objawy, skale ryzyka klinicznego i biomarkery są mniej czułe w diagnostyce SSPE w porównaniu z bardziej centralną zatorowością płucną 40.
Obecnie wytyczne sugerują, że u pacjentów z izolowaną SSPE, którzy mają niskie ryzyko nawrotu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej i nie mają proksymalnej ZŻG, można zastosować obserwację kliniczną zamiast leczenia przeciwzakrzepowego 33.
Ocena rozpoznań różnicowych
W diagnostyce zatorowości płucnej ważne jest wykluczenie innych schorzeń, które mogą dawać podobne objawy, takich jak zawał serca, zapalenie płuc, zaostrzenie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, odma opłucnowa czy rozwarstwienie aorty 34.
Dodatkowe badania, takie jak EKG, RTG klatki piersiowej czy markery sercowe, mogą pomóc w różnicowaniu ZP od innych schorzeń 24.
Podsumowanie diagnostyki zatorowości płucnej
Diagnostyka zatorowości płucnej powinna być prowadzona metodycznie, z uwzględnieniem oceny prawdopodobieństwa klinicznego, badań laboratoryjnych i odpowiednio dobranych badań obrazowych 41.
Kluczowe elementy skutecznej diagnostyki ZP obejmują:
- Dokładną ocenę objawów klinicznych i czynników ryzyka ZP 41
- Zastosowanie zwalidowanych skal oceny prawdopodobieństwa klinicznego (skala Wellsa, skala genewska) 6
- Racjonalne wykorzystanie badania D-dimeru, z uwzględnieniem jego ograniczeń 38
- Odpowiedni dobór badań obrazowych w zależności od stanu klinicznego pacjenta i dostępności metod 18
- Interpretację wyników badań w kontekście klinicznym – zgodność wyników badań obrazowych z oceną kliniczną zwiększa ich wartość diagnostyczną 41
- Rozpoczęcie leczenia przeciwzakrzepowego u pacjentów z wysokim podejrzeniem ZP, jeszcze przed ostatecznym potwierdzeniem diagnozy, jeśli istnieje opóźnienie w wykonaniu badań diagnostycznych 14
Należy pamiętać, że żadna pojedyncza metoda diagnostyczna nie ma 100% czułości i swoistości w wykrywaniu zatorowości płucnej. Dlatego diagnoza powinna opierać się na kombinacji oceny klinicznej i wyników badań, a w przypadku wątpliwości należy rozważyć wykonanie dodatkowych badań 819.
Szybka i trafna diagnoza zatorowości płucnej umożliwia wczesne rozpoczęcie leczenia, co znacznie zmniejsza ryzyko zgonu związanego z tym schorzeniem. Śmiertelność w nieleczonej ZP wynosi około 30%, podczas gdy przy odpowiednim leczeniu spada do 2-8% 20.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.