Zatorowość płucna
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zatorowość płucna (ZP) jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów sercowo-naczyniowych, z 30-dniową śmiertelnością sięgającą 30% w przypadku braku leczenia. Kluczowa dla postępowania jest dokładna stratyfikacja ryzyka, oparta na narzędziach takich jak Pulmonary Embolism Severity Index (PESI), uproszczony PESI (sPESI) oraz kryteria Hestia, które umożliwiają identyfikację pacjentów niskiego ryzyka kwalifikujących się do leczenia ambulatoryjnego. PESI, uwzględniający 11 zmiennych klinicznych, klasyfikuje pacjentów do pięciu klas ryzyka, z 30-dniową śmiertelnością od 1,1% (klasy I-II) do 24,5% (klasy III-V). Uproszczony sPESI z wynikiem zero wskazuje na niskie ryzyko z 30-dniową śmiertelnością około 1,1%. Kryteria Hestia potwierdzają bezpieczeństwo leczenia domowego, z 90-dniową śmiertelnością około 1%. Dodatkowo, indeks wstrząsu (HR/SBP), biomarkery takie jak NT-proBNP (>500 ng/L) oraz ocena dysfunkcji prawej komory serca stanowią istotne elementy prognostyczne. Pacjenci z ZP dzielą się na wysokiego ryzyka (4%, 30-dniowa śmiertelność 16-19%), pośredniego ryzyka (ryzyko 5-15%) oraz niskiego ryzyka (około 40%, 30-dniowa śmiertelność ~1%).
- Prognostyka zatorowości płucnej
- Indeks Ciężkości Zatorowości Płucnej (PESI)
- Uproszczony Indeks Ciężkości Zatorowości Płucnej (sPESI)
- Kryteria Hestia
- Indeks wstrząsu i biomarkery
- Dysfunkcja prawej komory
- Stratyfikacja ryzyka w zatorowości płucnej
- Klasyfikacja pacjentów z ZP na podstawie ryzyka śmiertelności
- Czynniki prognostyczne i wskaźniki ryzyka
- Skala TELOS i inne modele prognostyczne
- Nowe podejścia do oceny prognostycznej zatorowości płucnej
- Implikacje praktyczne i podsumowanie
Prognostyka zatorowości płucnej
Zatorowość płucna (ZP) stanowi trzecią najczęstszą przyczynę zgonów z powodów sercowo-naczyniowych na świecie, po chorobie niedokrwiennej serca i udarze mózgu. Charakteryzuje się szerokim spektrum objawów klinicznych i przebiegów choroby. Statystyki wskazują, że krótkoterminowa śmiertelność w przypadku nieleczonej ZP może sięgać nawet 30%.12 Właściwa ocena prognostyczna stanowi podstawę postępowania w ZP, ponieważ determinuje wybór zarówno strategii diagnostycznych, jak i terapeutycznych.3
W ostatnich dekadach poczyniono znaczące wysiłki, aby bezpiecznie wyselekcjonować pacjentów do wczesnego wypisu lub leczenia domowego. Jednak odpowiednia stratyfikacja ryzyka, szczególnie u pacjentów z grupy pośredniego ryzyka, pozostaje wyzwaniem. Obok zalecanych w wytycznych klinicznych narzędzi prognostycznych, takich jak Pulmonary Embolism Severity Index (PESI), uproszczony PESI (sPESI) i/lub kryteria Hestia, kluczowe znaczenie dla stratyfikacji ryzyka i wyboru odpowiedniego postępowania ma podejście wielomodalne oparte również na biomarkerach i obrazowaniu serca.4
Indeks Ciężkości Zatorowości Płucnej (PESI)
Najlepiej zwalidowanymi modelami prognostycznymi w ostrej zatorowości płucnej są Pulmonary Embolism Severity Index (PESI) i jego uproszczona wersja (sPESI).5 PESI jest skalą obejmującą 11 zmiennych klinicznych i stratyfikuje pacjentów do pięciu klas ciężkości.67 Algorytm PESI zawiera 11 rutynowo dostępnych zmiennych klinicznych, które klasyfikują pacjentów do jednej z pięciu klas (I-V), gdzie 30-dniowa śmiertelność waha się od 1,1% do 24,5%. Pacjenci w klasach I i II są uznawani za grupę niskiego ryzyka, a ci w klasach III-V za grupę wysokiego ryzyka.8
Wskaźnik PESI może być użyteczny w przewidywaniu rokowania u pacjentów z zatorowością płucną. Badania wykazały, że klasa PESI jest istotnie skorelowana z 30-dniową śmiertelnością, śmiertelnością szpitalną i śmiertelnością ogólną. Śmiertelność 30-dniowa wynosi około 11,1%, śmiertelność w trakcie hospitalizacji około 15,6%, a całkowita śmiertelność około 30,0%.9
Klasyfikacja grup ryzyka przy użyciu PESI może przewidywać nie tylko 30-dniową śmiertelność, ale także śmiertelność podczas hospitalizacji i całkowitą śmiertelność, co wskazuje, że jest to względnie dokładny wskaźnik prognostyczno-predykcyjny.10 Wyniki te zostały prospektywnie zwalidowane z podobnymi rezultatami. Inni autorzy stwierdzili, że skala PESI może przewidywać śmiertelność i wskaźniki ponownych przyjęć.11
Uproszczony Indeks Ciężkości Zatorowości Płucnej (sPESI)
Uproszczony PESI (sPESI) został opublikowany w 2010 roku w celu uproszczenia wymaganych informacji i wyników. Ryzyko PESI I lub II wskazuje na populację niskiego ryzyka (podobnie jak sPESI równy zero), z 30-dniową śmiertelnością poniżej 3%.12 Autorzy stwierdzili, że 30-dniowa śmiertelność z wszystkich przyczyn w grupie niskiego ryzyka wynosiła 1,1% w porównaniu do 8,9% w grupie wysokiego ryzyka, co nie różni się statystycznie istotnie od wyników uzyskanych przy użyciu skali PESI.13
Kryteria Hestia
Kryteria Hestia zostały zaprojektowane w celu identyfikacji pacjentów z ZP niskiego ryzyka, którzy kwalifikują się do leczenia ambulatoryjnego.14 Stanowią one alternatywne podejście do identyfikacji pacjentów niskiego ryzyka i wyboru tych, którzy mogą być bezpiecznie leczeni w domu.15
Wstępna ocena kryteriów Hestia 3 miesiące po wypisie wykazała, że wśród wszystkich wypisanych pacjentów, wskaźnik nawrotowej żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej wynosił 2%, wystąpienie krwawienia wewnątrzczaszkowego 0,7%, a śmiertelność ze wszystkich przyczyn 1%.16 W badaniu prospektywnym, 90-dniowa śmiertelność wyniosła 1% dla pacjentów z ostrą ZP bez kryteriów Hestia do hospitalizacji, którzy byli leczeni ambulatoryjnie.17
Randomizowane badanie porównujące skalę sPESI z kryteriami Hestia w określaniu odpowiedniości do ambulatoryjnego leczenia ZP wykazało podobne wyniki między obiema metodami. Sugeruje to, że jakościowe miary odpowiedniości zawarte w kryteriach Hestia mają istotne znaczenie kliniczne.18
Indeks wstrząsu i biomarkery
Indeks wstrząsu (SI) zawiera informacje o częstości akcji serca (HR) i skurczowym ciśnieniu tętniczym (SBP) pacjenta (indeks wstrząsu = HR/SBP) w celu oceny stanu hemodynamicznego. Wykazano, że indeks wstrząsu jest niezależnym predyktorem 30-dniowej śmiertelności i lepiej różnicuje pacjentów niskiego ryzyka niż samo SBP.19
Biomarkery są tradycyjnie wykorzystywane jako część stratyfikacji ryzyka u pacjentów z ZP. Obecne wytyczne zalecają stosowanie NT-proBNP do identyfikacji pacjentów normotensyjnych z przewidywanym łagodnym przebiegiem choroby.20 Podwyższone poziomy peptydów natriuretycznych w osoczu (peptyd natriuretyczny typu B i N-końcowy pro-peptyd natriuretyczny typu B) wiązały się z wyższą śmiertelnością u pacjentów z zatorowością płucną. W jednym badaniu poziomy N-końcowego pro-peptydu natriuretycznego typu B większe niż 500 ng/L były niezależnie związane z centralną zatorowością płucną i były możliwym predyktorem zgonu z powodu zatorowości płucnej.21
Dysfunkcja prawej komory
Dysfunkcja prawej komory (RV) wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zgonu.22 Wieloośrodkowe prospektywne badanie kohortowe obejmujące 490 normotensyjnych pacjentów z ZP leczonych zgodnie z aktualnymi wytycznymi ESC zaproponowało optymalną definicję dysfunkcji RV do oceny prognostycznej.23
Istnieje kilka markerów stosowanych do stratyfikacji ryzyka, które są również niezależnymi predyktorami niekorzystnych wyników. Należą do nich hipotensja, wstrząs kardiogenny, omdlenie, dowody dysfunkcji prawego serca i podwyższone enzymy sercowe. Niektóre zmiany w EKG, w tym S1Q3T3, również korelują z gorszym rokowaniem krótkoterminowym.24
Stratyfikacja ryzyka w zatorowości płucnej
Klasyfikacja pacjentów z ZP na podstawie ryzyka śmiertelności
Identyfikacja wysokiego ryzyka śmiertelności u pacjentów powinna być pierwszym krokiem w stratyfikacji ryzyka ZP.25 W zależności od ryzyka pacjentów z ZP można podzielić na trzy główne kategorie:
- Pacjenci wysokiego ryzyka – stanowią około 4% pacjentów z ZP, z udokumentowaną krótkoterminową śmiertelnością wynoszącą 16% do 19%.26 30-dniowa śmiertelność w ZP wysokiego ryzyka wynosi około 65%.27
- Pacjenci pośredniego ryzyka – stanowią wysoce heterogeniczną grupę pacjentów, z ryzykiem 30-dniowej śmiertelności wahającym się między 5% a 15%.28 30-dniowa śmiertelność w ZP pośredniego ryzyka wynosi około 5% do 25%.29
- Pacjenci niskiego ryzyka – stanowią około 40% przypadków ostrej ZP.30 30-dniowa śmiertelność w ZP niskiego ryzyka wynosi około 1%.31
Częstość występowania nawrotowej żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE), poważnego krwawienia lub zgonu u pacjentów zakwalifikowanych do leczenia domowego według strategii Hestia lub sPESI i leczonych w domu była tak niska, jak odpowiednio 1,3% i 1,1%.32
Czynniki prognostyczne i wskaźniki ryzyka
Czynniki rokownicze obejmują wstrząs i dysfunkcję prawej komory, zakrzepicę prawej komory i zakrzepicę żył głębokich.33 Mniej niż 5 do 10% objawowych ZP jest śmiertelnych w ciągu pierwszej godziny od wystąpienia objawów.34
Występowanie objawów i oznak ostrej ZP zależy od ciężkości choroby, płci, wieku i wskaźnika masy ciała (BMI).35 Częstość występowania duszności, omdleń i tachykardii zwiększa się wraz z ryzykiem ZP we wszystkich podgrupach. Obecność objawowej zakrzepicy żył głębokich (DVT) wiązała się z niższą śmiertelnością szpitalną, podczas gdy obecność zapalenia płuc w momencie prezentacji była związana z wyższą śmiertelnością szpitalną, niezależnie od wieku, płci i wyniku ryzyka śmiertelności ESC.36
Skala TELOS i inne modele prognostyczne
Skala TELOS została opracowana na podstawie prospektywnej kohorty 496 pacjentów i obejmuje dysfunkcję RV, troponinę i podwyższenie poziomu mleczanów w osoczu jako predyktory zgonu lub załamania hemodynamicznego w ciągu 7 dni.37
Oprócz minimalizacji krótkoterminowej śmiertelności, postępowanie w ZP powinno koncentrować się na długoterminowym rokowaniu i zmniejszeniu ryzyka nawrotu VTE. Charakter ZP (wywołany np. przez przejściowy czynnik ryzyka, taki jak poważna operacja) lub nieprowokowany również wpływa na rokowanie, ponieważ pacjenci z nieprowokowaną ZP są bardziej narażeni na nawrót i stanowią heterogeniczną podgrupę pacjentów, w której potrzebna jest dalsza stratyfikacja ryzyka.38
Obiecującym kierunkiem są modele predykcyjne oparte na uczeniu maszynowym. W niedawnym badaniu wykazano skuteczność modeli uczenia maszynowego w wyprzedzającym identyfikowaniu pacjentów z wysokim ryzykiem wystąpienia ZP przed jej wystąpieniem. Model ten nie tylko poprawia przyszłą predykcję ZP, ale także ułatwia wczesne wykrywanie poprzedzające potwierdzający proces diagnostyczny, w konsekwencji zmniejszając niepotrzebne badania CTPA.39
Nowe podejścia do oceny prognostycznej zatorowości płucnej
Narodowa Skala Wczesnego Ostrzegania (NEWS2)
Narodowa Skala Wczesnego Ostrzegania 2 (NEWS2) została oceniona pod kątem jej zdolności do przewidywania rokowania zatorowości płucnej w oddziale ratunkowym. Badania wykazały, że NEWS2 dokładniej przewiduje 1-tygodniową śmiertelność niż NEWS i skala qSOFA u pacjentów z ZP. NEWS2 wydaje się być bardziej skuteczna niż NEWS i skala qSOFA i może być stosowana do przewidywania ciężkości, 1-tygodniowej śmiertelności, przyjęcia na OIT i długości hospitalizacji pacjentów z ZP.40
Skala Bova
Najbardziej znana z tych skal, znana jako skala Bova, ma na celu identyfikację pacjentów z ZP pośredniego ryzyka (hemodynamicznie stabilnych), którzy mogą odnieść korzyści z bardziej inwazyjnych i ryzykownych interwencji niż sama antykoagulacja.41 Niestety, wskaźnik dekompensacji klinicznej w przypadku ZP pośredniego ryzyka szacuje się na poziomie do 5%; jednak do tej pory nie ma zwalidowanego modelu predykcyjnego pozwalającego zidentyfikować subpopulację pacjentów z ZP pośredniego ryzyka najbardziej narażonych na dekompensację kliniczną lub zgon.42
Rokowanie długoterminowe
Rokowanie pacjentów z ZP zależy od dwóch czynników: podstawowego stanu chorobowego oraz odpowiedniej diagnostyki i leczenia. Po zakończeniu antykoagulacji ryzyko śmiertelnej zatorowości płucnej wynosi 0,5% rocznie.43 Śmiertelność z powodu nieleczonej ZP wynosi około 26%, podczas gdy leczenie przeciwzakrzepowe zmniejsza śmiertelność do mniej niż 5%.44
Ryzyko nawrotu zatorowości płucnej wynika z nawrotu proksymalnej zakrzepicy żylnej; około 17% pacjentów z nawrotową zatorowością płucną ma proksymalną zakrzepicę żył głębokich. U niewielkiej części pacjentów zatorowość płucna nie ustępuje, co prowadzi do przewlekłego zakrzepowo-zatorowego nadciśnienia płucnego.45
W badaniu PIOPED jednoroczna śmiertelność wyniosła 24%. Zgony wystąpiły z powodu chorób serca, nawrotowej zatorowości płucnej, zakażeń i nowotworów.46 Po 5 dniach leczenia przeciwzakrzepowego 36% ubytków w skanach płuc jest rozwiązanych; po 2 tygodniach 52% jest rozwiązanych; a po 3 miesiącach 73% jest rozwiązanych. Większość pacjentów leczonych lekami przeciwzakrzepowymi nie rozwija długoterminowych następstw w czasie obserwacji.47
Implikacje praktyczne i podsumowanie
Zatorowość płucna pozostaje wyzwaniem klinicznym ze względu na wysoką śmiertelność, wysoką niepełnosprawność oraz wysokie wskaźniki przeoczeń i błędnych diagnoz. Dokładna ocena prognostyczna ma kluczowe znaczenie dla podejmowania decyzji medycznych dotyczących leczenia pacjentów z ZP.4849
Obecne modele prognostyczne, takie jak PESI, sPESI i kryteria Hestia, zapewniają solidne narzędzia do stratyfikacji ryzyka i identyfikacji pacjentów niskiego ryzyka, którzy mogą być bezpiecznie leczeni ambulatoryjnie. Jednakże nadal istnieje potrzeba lepszych narzędzi do oceny ryzyka dekompensacji klinicznej u pacjentów z grupy pośredniego ryzyka.5051
Świadomość, że objawy i oznaki ostrej ZP zależą od ciężkości choroby, płci, wieku i BMI, może przyczynić się do jej szybkiej diagnozy i leczenia.52 Nowsze modele, takie jak skala TELOS i NEWS2, wydają się atrakcyjne dla normotensyjnych pacjentów z ZP wysokiego ryzyka, ale wymagają zewnętrznej walidacji, a następnie oceny w badaniach wpływu.53
Podstawą leczenia ZP pozostaje wsparcie hemodynamiczne w razie potrzeby, ogólnoustrojowa antykoagulacja oraz ogólnoustrojowa tromboliza, jeśli jest wskazana na podstawie ciężkości.54 Właściwe zastosowanie narzędzi prognostycznych może pomóc w optymalizacji wczesnej diagnozy i strategii leczenia, aby poprawić wyniki u pacjentów z ZP.55
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.