Zatorowość płucna
Zapobieganie i profilaktyka
Zatorowość płucna (PE) jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów sercowo-naczyniowych, powstającą najczęściej w wyniku migracji skrzepliny z żył głębokich kończyn dolnych do naczyń płucnych. Rocznie umiera z jej powodu około 100 000 osób, a nawet 600 000 Amerykanów doświadcza DVT lub PE. Kluczowa jest profilaktyka, oparta na identyfikacji pacjentów z grupy ryzyka, do której należą m.in. unieruchomienie, wiek >60 lat, otyłość, choroby nowotworowe, ciąża, stosowanie estrogenów, zabiegi chirurgiczne oraz palenie tytoniu. Ocena ryzyka odbywa się za pomocą narzędzi takich jak skala Capriniego czy algorytm QThrombosis, co umożliwia dobór odpowiedniej profilaktyki mechanicznej (pończochy uciskowe 15-30 mmHg, przerywany ucisk pneumatyczny, wczesna mobilizacja, elewacja kończyn) oraz farmakologicznej (LDUH 5000 j.m. co 8-12 h, LMWH, fondaparynuks 2,5 mg/d, DOACs, warfaryna, aspiryna). Filtry do żyły głównej dolnej stosuje się wyłącznie w wyjątkowych przypadkach z przeciwwskazaniami do leczenia przeciwkrzepliwego.
Profilaktyka Zatorowości Płucnej
Zatorowość płucna (PE) stanowi poważne, zagrażające życiu schorzenie, które powstaje najczęściej w wyniku przemieszczenia się skrzepliny z żył głębokich (najczęściej kończyn dolnych) do naczyń płucnych. Jest to trzecia co do częstości przyczyna zgonów z powodów sercowo-naczyniowych na świecie po udarze mózgu i zawale serca. Szacuje się, że rocznie z powodu zatorowości płucnej i jej powikłań umiera około 100 000 osób, a nawet 600 000 Amerykanów doświadcza zakrzepicy żył głębokich (DVT) lub zatorowości płucnej.1 Kluczowe znaczenie ma zatem skuteczna profilaktyka, której głównym celem jest zapobieganie powstawaniu zakrzepów w żyłach głębokich.23
Czynniki ryzyka zatorowości płucnej
Przed wprowadzeniem odpowiednich działań profilaktycznych niezbędna jest identyfikacja osób znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka wystąpienia zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej. Do głównych czynników ryzyka należą:45
- Unieruchomienie (po zabiegach operacyjnych, długotrwałe pozostawanie w łóżku)
- Długotrwałe podróże (powyżej 4-6 godzin)
- Wiek powyżej 60 lat
- Otyłość
- Przebyte epizody zakrzepicy żylnej lub zatorowości płucnej
- Choroby nowotworowe
- Ciąża i okres połogu
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych zawierających estrogeny lub hormonalnej terapii zastępczej
- Zabiegi chirurgiczne, szczególnie ortopedyczne i onkologiczne
- Urazy, szczególnie kończyn dolnych i miednicy
- Palenie tytoniu
Ocena ryzyka zakrzepowo-zatorowego
Kluczowym elementem profilaktyki jest właściwa ocena ryzyka wystąpienia powikłań zakrzepowo-zatorowych. W praktyce klinicznej stosowane są różne skale oceny ryzyka, z których najbardziej rozpowszechniona jest skala Capriniego.9 Pozwala ona na stratyfikację pacjentów do grup bardzo niskiego, niskiego, umiarkowanego i wysokiego ryzyka zakrzepicy, co umożliwia dobór odpowiedniej metody profilaktyki.10 Inne narzędzie to algorytm QThrombosis, który pozwala na ocenę absolutnego ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w perspektywie 1 roku i 5 lat.11
Stratyfikacja ryzyka jest szczególnie istotna u pacjentów hospitalizowanych, zwłaszcza tych przechodzących zabiegi operacyjne. Ocena ta powinna być przeprowadzona u każdego pacjenta przyjmowanego do szpitala, ponieważ ryzyko wystąpienia DVT u hospitalizowanych pacjentów wynosi około 50%, co znacząco zwiększa ryzyko zatorowości płucnej.1213
Metody profilaktyki zatorowości płucnej
Profilaktyka zatorowości płucnej opiera się na dwóch głównych strategiach: zapobieganiu zastojowi żylnemu (metody mechaniczne) oraz zmniejszaniu krzepliwości krwi (profilaktyka farmakologiczna).3 Wybór odpowiedniej metody zależy od indywidualnej oceny ryzyka zakrzepicy u pacjenta oraz ryzyka krwawienia.14
Profilaktyka mechaniczna
Metody mechaniczne są szczególnie przydatne u pacjentów z przeciwwskazaniami do profilaktyki farmakologicznej lub jako uzupełnienie leczenia przeciwkrzepliwego u pacjentów z wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych.15 Do najczęściej stosowanych metod należą:
- Pończochy uciskowe stopniowane (compression stockings) – wywierają kontrolowany ucisk na kończyny dolne, co poprawia przepływ krwi i zmniejsza jej zastój. Zalecane są pończochy zapewniające ucisk 15-30 mmHg na poziomie kostki.16 Są szczególnie przydatne podczas długotrwałych podróży oraz u pacjentów leżących.217
- Przerywany ucisk pneumatyczny (intermittent pneumatic compression, IPC) – wykorzystuje mankiety napełniane powietrzem, które cyklicznie uciskają kończyny dolne, poprawiając przepływ krwi. Jest szczególnie zalecany po zabiegach operacyjnych i u pacjentów unieruchomionych.1819
- Wczesne uruchamianie – mobilizacja pacjenta tak szybko, jak to możliwe po zabiegu operacyjnym lub w czasie choroby ograniczającej ruchomość.2021
- Elewacja kończyn dolnych – uniesienie nóg o 4-6 cali (10-15 cm) podczas odpoczynku może poprawiać odpływ krwi żylnej.17
Profilaktyka farmakologiczna
Profilaktyka farmakologiczna jest zalecana u pacjentów z umiarkowanym i wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych, u których nie występują przeciwwskazania do stosowania leków przeciwkrzepliwych.14 Do najczęściej stosowanych leków należą:
- Heparyna niefrakcjonowana w małych dawkach (low-dose unfractionated heparin, LDUH) – stosowana najczęściej w dawce 5000 j.m. podskórnie co 8-12 godzin.22
- Heparyny drobnocząsteczkowe (low molecular weight heparin, LMWH) – np. enoksaparyna (Lovenox), dalteparyna, tinzaparyna – wykazują co najmniej taką samą skuteczność jak heparyna niefrakcjonowana przy mniejszym ryzyku krwawień i łatwiejszym dawkowaniu (zwykle raz na dobę).232425
- Fondaparynuks – selektywny inhibitor czynnika Xa, stosowany w dawce 2,5 mg podskórnie raz na dobę, szczególnie u pacjentów po zabiegach ortopedycznych.26
- Doustne antykoagulanty – warfaryna oraz bezpośrednie doustne antykoagulanty (DOACs), takie jak rywaroksaban, apiksaban, dabigatran, edoksaban. DOACs są coraz częściej stosowane w profilaktyce ze względu na wygodę stosowania i brak konieczności monitorowania parametrów krzepnięcia.2728
- Kwas acetylosalicylowy (aspiryna) – może być rozważany u wybranych pacjentów z niskim ryzykiem DVT, ale jego skuteczność jest niższa niż leków przeciwkrzepliwych. Badanie Pulmonary Embolism Prevention Trial (PEP) wykazało, że aspiryna w małej dawce zmniejsza ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u pacjentów po złamaniu biodra oraz endoprotezoplastyce biodra i kolana.2918
Filtry przeciwzakrzepowe
Filtry do żyły głównej dolnej (inferior vena cava filters, IVCF) są czasami stosowane u pacjentów z wysokim ryzykiem zatorowości płucnej, u których występują przeciwwskazania do stosowania leków przeciwkrzepliwych lub u których doszło do nawrotowej zatorowości płucnej mimo prawidłowego leczenia przeciwkrzepliwego.3031 Filtry te nie zapobiegają powstawaniu zakrzepów, ale mogą zmniejszyć ryzyko zatorowości płucnej przez wychwytywanie skrzeplin przemieszczających się z kończyn dolnych.32 Należy jednak pamiętać, że zgodnie z wytycznymi ACCP z 2012 roku, filtry nie powinny być stosowane jako pierwotna metoda profilaktyki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.3133
Profilaktyka w różnych grupach pacjentów
Profilaktyka u pacjentów chirurgicznych
Pacjenci poddawani zabiegom chirurgicznym są w grupie podwyższonego ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych z powodu unieruchomienia, urazu tkanek i stanu nadkrzepliwości związanego z operacją.34 Zalecenia dotyczące profilaktyki obejmują:
- Wczesne uruchamianie pacjenta – w miarę możliwości jak najszybciej po zabiegu operacyjnym.2119
- Stosowanie profilaktyki farmakologicznej – u pacjentów z umiarkowanym i wysokim ryzykiem zaleca się stosowanie heparyn drobnocząsteczkowych, heparyny niefrakcjonowanej lub fondaparynuksu.35
- Stosowanie metod mechanicznych – pończochy uciskowe, przerywany ucisk pneumatyczny, szczególnie u pacjentów z przeciwwskazaniami do profilaktyki farmakologicznej.36
- U pacjentów po dużych zabiegach ortopedycznych (endoprotezoplastyka stawu biodrowego lub kolanowego) zaleca się przedłużoną profilaktykę przeciwzakrzepową przez 35 dni po operacji.27
- U pacjentów onkologicznych poddawanych dużym zabiegom chirurgicznym w obrębie jamy brzusznej lub miednicy zaleca się przedłużoną profilaktykę farmakologiczną przez 4 tygodnie z użyciem heparyn drobnocząsteczkowych.3738
Badania wykazały, że stosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej po dużych zabiegach chirurgicznych może zmniejszyć częstość występowania zakrzepicy żył głębokich o 2/3 i zapobiec zgonom z powodu zatorowości płucnej u 1 na 200 pacjentów poddawanych dużym operacjom.39 W przypadku pacjentów poddawanych zabiegom neurochirurgicznym, ze względu na obawy o krwawienie wewnątrzczaszkowe, często stosuje się metody fizyczne (przerwany ucisk pneumatyczny i pończochy uciskowe), ale heparyny drobnocząsteczkowe stanowią akceptowalną alternatywę.27
Profilaktyka u pacjentów internistycznych
Pacjenci hospitalizowani z przyczyn internistycznych również znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych, szczególnie jeśli występuje u nich unieruchomienie, ostra niewydolność oddechowa, niewydolność serca, aktywna choroba nowotworowa lub zakażenia.15 Zalecenia obejmują:
- Ocenę ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u wszystkich hospitalizowanych pacjentów.36
- Stosowanie profilaktyki farmakologicznej (heparyna niefrakcjonowana, heparyny drobnocząsteczkowe, fondaparynuks) u pacjentów z umiarkowanym i wysokim ryzykiem, o ile nie występują przeciwwskazania.4041
- Stosowanie metod mechanicznych u pacjentów z przeciwwskazaniami do profilaktyki farmakologicznej.42
- Wczesne uruchamianie pacjentów, gdy tylko jest to możliwe.43
U pacjentów hospitalizowanych z aktywną chorobą nowotworową i ostrą chorobą internistyczną lub ograniczoną ruchomością zaleca się stosowanie farmakologicznej profilaktyki przeciwzakrzepowej, o ile nie występują przeciwwskazania takie jak aktywne krwawienie.40
Profilaktyka podczas podróży
Długotrwałe podróże, szczególnie lotnicze, wiążą się ze zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, choć ryzyko bezwzględne jest niewielkie.44 Zalecenia dotyczące profilaktyki obejmują:4546
- Regularne poruszanie się podczas podróży – wstawanie i chodzenie co godzinę.1647
- Wykonywanie ćwiczeń mięśni łydek podczas siedzenia – zginanie i prostowanie stóp, krążenia stawami skokowymi.45
- Wybór miejsca przy przejściu, które umożliwia łatwiejsze wstawanie i poruszanie się.16
- Stosowanie pończoch uciskowych, szczególnie u osób z podwyższonym ryzykiem zakrzepicy.1648
- Odpowiednie nawodnienie – picie dużej ilości wody, unikanie alkoholu i nadmiaru kofeiny.4549
- Noszenie luźnej, wygodnej odzieży.4950
Dla podróżujących na długich dystansach (powyżej 4-6 godzin) ze znacznie zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (np. po niedawnym zabiegu chirurgicznym, z historią DVT/PE, w okresie poporodowym, z aktywną chorobą nowotworową) wytyczne American Society of Hematology sugerują stosowanie pończoch uciskowych lub profilaktycznych dawek heparyn drobnocząsteczkowych.1651
Profilaktyka w wybranych sytuacjach klinicznych
Profilaktyka u kobiet w ciąży i w okresie poporodowym
Ciąża i okres poporodowy wiążą się ze zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej ze względu na zmiany w układzie krzepnięcia i ucisk mechaniczny macicy na naczynia żylne.21 Kobiety z wysokim ryzykiem rozwoju zakrzepicy (np. z przebytą zakrzepicą, trombofilią, otyłością) mogą wymagać profilaktyki przeciwzakrzepowej z użyciem heparyn drobnocząsteczkowych w czasie ciąży i po porodzie.6
Profilaktyka u pacjentów z nowotworami
Choroba nowotworowa jest istotnym czynnikiem ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych. U pacjentów z aktywną chorobą nowotworową poddawanych zabiegom operacyjnym zaleca się stosowanie profilaktyki farmakologicznej z użyciem heparyny niefrakcjonowanej lub heparyn drobnocząsteczkowych, o ile nie występują przeciwwskazania związane z wysokim ryzykiem krwawienia.35 U pacjentów onkologicznych poddawanych dużym zabiegom chirurgicznym w obrębie jamy brzusznej lub miednicy zaleca się przedłużoną profilaktykę farmakologiczną przez 4 tygodnie.3852
Profilaktyka u pacjentów po urazach rdzenia kręgowego
Pacjenci po urazach rdzenia kręgowego znajdują się w grupie wysokiego ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych ze względu na unieruchomienie i towarzyszące często inne urazy. U tych pacjentów zaleca się stosowanie kompleksowej profilaktyki łączącej przerwany ucisk pneumatyczny, pończochy uciskowe i heparyny drobnocząsteczkowe.4153 W przypadku pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem można rozważyć czasowe założenie filtra do żyły głównej dolnej.41
Zmiana stylu życia w profilaktyce zatorowości płucnej
Poza metodami farmakologicznymi i mechanicznymi, istotną rolę w profilaktyce zatorowości płucnej odgrywają zmiany stylu życia:22054
- Regularna aktywność fizyczna – zaleca się co najmniej 30 minut umiarkowanej aktywności fizycznej dziennie, co poprawia przepływ krwi i zmniejsza ryzyko tworzenia się zakrzepów.755
- Utrzymywanie prawidłowej masy ciała – otyłość zwiększa ucisk na żyły kończyn dolnych, co może prowadzić do zastoju krwi i tworzenia się zakrzepów.256
- Zaprzestanie palenia tytoniu – toksyczne substancje zawarte w papierosach uszkadzają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko zakrzepicy.577
- Odpowiednie nawodnienie – picie wystarczającej ilości płynów zapobiega zagęszczeniu krwi i poprawia jej przepływ.5645
- Unikanie długotrwałego unieruchomienia – podczas pracy siedzącej zaleca się wstawanie i krótkie spacery co 2 godziny.56
- Konsultacja z lekarzem przed stosowaniem hormonalnej terapii zastępczej lub antykoncepcji hormonalnej, szczególnie u kobiet palących lub z nadwagą.576
Postępowanie w profilaktyce wtórnej
U pacjentów, którzy przebyli epizod zakrzepicy żył głębokich lub zatorowości płucnej, istotne jest zapobieganie nawrotom. Profilaktyka wtórna obejmuje:2043
- Leczenie przeciwkrzepliwe – kontynuowane przez co najmniej 3 miesiące, a w przypadku nieprowokowanej zakrzepicy lub utrzymującego się czynnika ryzyka – nawet bezterminowo.85859
- Regularne wizyty kontrolne u lekarza w celu dostosowania dawek leków przeciwkrzepliwych.43
- Stosowanie pończoch uciskowych – w celu zapobiegania przewlekłej niewydolności żylnej po zakrzepicy.43
- Modyfikacja stylu życia – regularna aktywność fizyczna, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, zaprzestanie palenia tytoniu.8
Decyzja o długości trwania leczenia przeciwkrzepliwego powinna być zindywidualizowana, uwzględniając ryzyko nawrotu zakrzepicy oraz ryzyko krwawienia. U pacjentów z przejściowym czynnikiem ryzyka (np. unieruchomienie, zabieg operacyjny) zazwyczaj wystarczające jest 3-6 miesięcy leczenia przeciwkrzepliwego. Natomiast u pacjentów z nieprowokowaną zakrzepicą lub utrzymującym się czynnikiem ryzyka (np. aktywna choroba nowotworowa, trombofilia) może być konieczne bezterminowe leczenie przeciwkrzepliwe.6061
Edukacja i świadomość pacjentów
Kluczowym elementem skutecznej profilaktyki zatorowości płucnej jest edukacja pacjentów na temat czynników ryzyka, objawów oraz metod zapobiegania. Badania wykazują, że wielu pacjentów nie jest świadomych ryzyka związanego z żylną chorobą zakrzepowo-zatorową – około 46% ankietowanych pacjentów hospitalizowanych zgłosiło, że ich lekarz nie omówił z nimi ryzyka zakrzepicy związanego z hospitalizacją.62
Edukacja powinna obejmować:6336
- Informowanie pacjentów o czynnikach ryzyka zakrzepicy
- Nauczanie pacjentów rozpoznawania wczesnych objawów zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej
- Instrukcje dotyczące wykonywania ćwiczeń kończyn dolnych podczas długotrwałego unieruchomienia
- Wskazówki dotyczące prawidłowego stosowania pończoch uciskowych
- Informacje o znaczeniu regularnej aktywności fizycznej, utrzymywania prawidłowej masy ciała i zaprzestania palenia tytoniu
- Instrukcje dotyczące prawidłowego stosowania leków przeciwkrzepliwych (jeśli są zalecane)
Implementacja profilaktyki w szpitalach
Mimo istnienia jasnych wytycznych dotyczących profilaktyki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, nadal obserwuje się niedostateczne stosowanie profilaktyki u pacjentów hospitalizowanych. Szacuje się, że tylko 40-50% pacjentów internistycznych i 60-75% pacjentów chirurgicznych otrzymuje odpowiednią profilaktykę przeciwzakrzepową.13 W celu poprawy tej sytuacji zaleca się:1234
- Wdrożenie protokołów oceny ryzyka zakrzepicy u wszystkich pacjentów przyjmowanych do szpitala
- Wykorzystanie systemów elektronicznych wspierających podejmowanie decyzji klinicznych
- Regularne szkolenia personelu medycznego w zakresie profilaktyki powikłań zakrzepowo-zatorowych
- Monitorowanie wskaźników stosowania profilaktyki przeciwzakrzepowej
- Współpracę interdyscyplinarną między klinicystami, chirurgami, personelem pielęgniarskim i farmaceutami
Każdy szpital powinien mieć opracowaną formalną strategię zwiększającą stosowanie odpowiedniej profilaktyki przeciwzakrzepowej.12 Takie podejście może znacząco zmniejszyć częstość występowania żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej nabytej w szpitalu.36
Podsumowanie i rekomendacje
Zatorowość płucna stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia, ale jest w dużej mierze możliwa do zapobieżenia. Skuteczna profilaktyka obejmuje:47964
- Identyfikację pacjentów z grupy ryzyka za pomocą walidowanych narzędzi oceny
- Dobór odpowiedniej metody profilaktyki (mechanicznej, farmakologicznej lub obu) w zależności od indywidualnego ryzyka zakrzepicy i krwawienia
- Wczesne uruchamianie pacjentów po zabiegach operacyjnych i podczas chorób wymagających unieruchomienia
- Stosowanie profilaktyki farmakologicznej u pacjentów z umiarkowanym i wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych
- Stosowanie metod mechanicznych (pończochy uciskowe, przerywany ucisk pneumatyczny) jako uzupełnienie profilaktyki farmakologicznej lub alternatywę u pacjentów z przeciwwskazaniami do stosowania leków przeciwkrzepliwych
- Modyfikację stylu życia, obejmującą regularną aktywność fizyczną, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, zaprzestanie palenia tytoniu i odpowiednie nawodnienie
- Edukację pacjentów na temat czynników ryzyka i metod zapobiegania zakrzepicy
Prawidłowo stosowana profilaktyka może zmniejszyć częstość występowania żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej o około 70%.36 Biorąc pod uwagę, że zatorowość płucna jest główną przyczyną możliwych do uniknięcia zgonów szpitalnych, wdrożenie skutecznych strategii profilaktycznych powinno być priorytetem dla wszystkich placówek opieki zdrowotnej.139
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.