Zatorowość płucna
Objawy
Zatorowość płucna (PE) to stan zagrażający życiu, spowodowany zatkaniem tętnicy płucnej lub jej odgałęzień przez materiał zatorowy, najczęściej skrzeplinę z żył głębokich kończyn dolnych lub miednicy. Objawy kliniczne zależą od wielkości i lokalizacji zatoru oraz współistniejących chorób, obejmując nagłą duszność, ból w klatce piersiowej, kaszel (czasem z krwiopluciem), tachykardię i tachypnoe. W przypadku dużych zatorów obserwuje się hipoksemię, niestabilność hemodynamiczną, omdlenia oraz objawy przeciążenia prawej komory serca. Zator siodełkowy stanowi szczególnie groźną postać, mogącą prowadzić do wstrząsu obturacyjnego i nagłej śmierci. Śmiertelność w zatorowości płucnej wynosi około 65% w przypadku zatorów wysokiego ryzyka (z niestabilnością hemodynamiczną), 5-25% dla zatorów pośredniego ryzyka oraz około 1% dla niskiego ryzyka w ciągu 30 dni od wystąpienia zdarzenia.
- Zatorowość płucna – definicja
- Objawy zatorowości płucnej
- Zmienność objawów w zależności od rozmiaru zatoru
- Przebieg i rozwój choroby
- Objawy w kontekscie procesu zdrowienia
- Rokowanie i czas zdrowienia
- Utrzymujące się objawy
- Leczenie przeciwkrzepliwe
- Objawy nawrotu zatorowości płucnej
- Kiedy szukać pomocy medycznej
Zatorowość płucna – definicja
Zatorowość płucna (ang. Pulmonary embolism, PE) to stan chorobowy polegający na zablokowaniu tętnicy płucnej lub jej odgałęzień przez materiał zatorowy, najczęściej skrzeplinę, która powstaje w żyłach głębokich kończyn dolnych lub miednicy, a następnie przemieszcza się z krwią do płuc. Stan ten stanowi zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, gdyż prowadzi do ograniczenia przepływu krwi przez płuca, zaburzając wymianę gazową i hemodynamikę krążenia płucnego.12
Objawy zatorowości płucnej
Objawy zatorowości płucnej mogą znacznie się różnić w zależności od rozmiaru skrzepliny, lokalizacji zatoru, stopnia zablokowania przepływu krwi oraz współistniejących chorób serca lub płuc. Mogą pojawić się nagle (w ciągu sekund lub minut) lub rozwijać się stopniowo (w ciągu dni lub tygodni).34
Najczęstsze objawy
Do najczęstszych objawów zatorowości płucnej należą:567
- Duszność – najczęstszy objaw, pojawiający się nagle, występujący nawet w spoczynku, a nasilający się podczas wysiłku fizycznego
- Ból w klatce piersiowej – często ostry, kłujący, nasilający się przy głębokim oddychaniu, kaszlu, pochylaniu się lub zmianie pozycji ciała
- Kaszel – niekiedy z odkrztuszaniem krwi lub plwociny podbarwionej krwią
- Przyspieszona akcja serca (tachykardia) lub nieregularne bicie serca
- Przyspieszony oddech (tachypnoe)
Mniej powszechne objawy
Rzadziej występujące objawy zatorowości płucnej obejmują:1011
- Omdlenie lub utrata przytomności (syncope) – spowodowane nagłym spadkiem ciśnienia krwi lub tętna
- Zawroty głowy lub uczucie oszołomienia
- Niepokój lub uczucie lęku, przeczucie nadchodzącej katastrofy
- Nadmierna potliwość
- Gorączka – zwykle niewysoka
- Ból lub obrzęk nogi – najczęściej w okolicy łydki (znak zakrzepicy żył głębokich)
- Sinica (sine zabarwienie skóry, warg lub paznokci)
Zmienność objawów w zależności od rozmiaru zatoru
Mały zator płucny
W przypadku małego zatoru płucnego, objawy mogą być subtelne, a nawet może przebiegać bezobjawowo. Gdy objawy występują, są zazwyczaj łagodne i mogą przypominać inne schorzenia.1516
- Łagodna duszność, szczególnie podczas wysiłku
- Okresowe bóle w klatce piersiowej o charakterze opłucnowym
- Brak lub minimalne objawy ogólnoustrojowe
- Rzadko występuje hipoksemia
Małe zatory płucne zazwyczaj lokalizują się w obwodowych częściach płuc, gdzie brak krążenia obocznego może prowadzić do zawału płuca i małych wysięków opłucnowych, które są bolesne, ale zwykle nie powodują znaczącej hipoksji, duszności czy niestabilności hemodynamicznej.19
Duży zator płucny
Duży zator płucny lub liczne zatory mogą powodować poważne, zagrażające życiu objawy:2021
- Nagła, silna duszność – główny objaw
- Ból w centrum klatki piersiowej (za mostkiem)
- Znaczna hipoksemia
- Niestabilność hemodynamiczna – obniżone ciśnienie krwi, wstrząs
- Przyspieszone tętno i oddech
- Omdlenie lub utrata przytomności
- Objawy obciążenia prawej komory serca
Duże zatory, które zwykle lokalizują się centralnie, częściej powodują duszność, hipoksję, niskie ciśnienie krwi, przyspieszoną akcję serca i omdlenia, ale paradoksalnie mogą być mniej bolesne z powodu istnienia krążenia obocznego.24
Zator typu „saddle” (siodełkowy)
Szczególnie groźnym typem zatoru jest tzw. zator siodełkowy (saddle embolism), umiejscowiony na rozwidleniu tętnicy płucnej, który może prowadzić do:25
- Zasłabnięcia lub omdlenia
- Odkrztuszania krwi
- Sinych paznokci lub warg
- Silnego lęku lub poczucia zagrożenia
- Wstrząsu obturacyjnego
- Nagłej śmierci
Przebieg i rozwój choroby
Fazy choroby
Zatorowość płucna może przebiegać w różnych postaciach:2829
- Ostra – objawy pojawiają się nagle
- Podostra – rozwija się powoli w okresie od 2 do 12 tygodni, ma subtelniejsze objawy, co utrudnia diagnozę, ale niesie wyższe ryzyko śmierci niż ostra PE
- Przewlekła – objawy narastają stopniowo, prowadząc do niewydolności serca
W literaturze medycznej zator płucny bywa też klasyfikowany jako:31
- Masywny – z niestabilnością hemodynamiczną
- Submasywny – z cechami przeciążenia prawej komory, ale stabilny hemodynamicznie
- Niemasywny – bez powyższych objawów
Progresja choroby
W przypadku nieleczonej zatorowości płucnej choroba może postępować następująco:3334
- Tętno i częstość oddechów zwiększają się, gdy organizm próbuje zrekompensować zmniejszony transfer tlenu
- Pojawia się lęk, osłabienie i zawroty głowy związane z niedotlenieniem narządów
- Przy dużych zatorach wzrasta ciśnienie w prawej komorze serca, co prowadzi do przeciążenia mięśnia sercowego
- W najcięższych przypadkach może nastąpić wstrząs, zatrzymanie krążenia i nagła śmierć
Śmiertelność w zatorowości płucnej różni się w zależności od ciężkości stanu:37
- Dla zatorów wysokiego ryzyka (z niestabilnością hemodynamiczną) – około 65% w ciągu 30 dni
- Dla zatorów pośredniego ryzyka – około 5-25% w ciągu 30 dni
- Dla zatorów niskiego ryzyka – około 1% w ciągu 30 dni
Około 25% pacjentów z zatorowością płucną umiera nagle, a diagnoza stawiana jest dopiero pośmiertnie.3940
Powikłania
Nieleczona zatorowość płucna może prowadzić do poważnych powikłań:4142
- Zawał płuca (pulmonary infarction) – obumarcie tkanki płucnej na skutek braku dopływu krwi
- Przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne (CTEPH) – rzadkie, ale poważne powikłanie, gdzie skrzepliny i tkanka bliznowata zwężają lub blokują tętnice płucne
- Niewydolność prawej komory serca (cor pulmonale) – osłabienie i powiększenie prawej komory na skutek długotrwałego zwiększonego oporu w krążeniu płucnym
- Zespół pozatorowy – długotrwałe objawy (duszność, ból w klatce piersiowej) utrzymujące się po przebytym zatorze
Objawy w kontekscie procesu zdrowienia
Rokowanie i czas zdrowienia
Rokowanie w zatorowości płucnej zależy głównie od:4647
- Szybkości rozpoznania i wdrożenia leczenia
- Wielkości i lokalizacji zatoru
- Wieku i stanu ogólnego pacjenta
- Współistniejących chorób
Większość pacjentów z prawidłowo leczoną zatorowością płucną przeżywa i wraca do zdrowia. Czas powrotu do pełnej sprawności może wynosić od kilku tygodni do kilku miesięcy.4950
Typowy przebieg zdrowienia:5152
- Poprawa objawów zwykle rozpoczyna się w ciągu kilku dni od rozpoczęcia leczenia przeciwkrzepliwego
- Normalna aktywność fizyczna może być wznowiona stopniowo po kilku dniach
- Ból i obrzęk poprawiają się w podobnym czasie
- Pełne ustąpienie skrzepliny zazwyczaj następuje w ciągu 3-4 tygodni od rozpoczęcia leczenia
Utrzymujące się objawy
U niektórych pacjentów objawy mogą utrzymywać się przez dłuższy czas:5455
- Duszność, szczególnie podczas wysiłku
- Łagodny ból lub ucisk w okolicy płuc dotkniętych zatorem
- Ból pojawiający się podczas aktywności fizycznej lub przy głębokim oddychaniu
- Szybsze męczenie się
Badanie z 2019 roku wykazało, że 6 miesięcy po przebytym zatorze płucnym, 47% pacjentów nadal zgłaszało utrzymującą się duszność, a 25,3% pacjentów raportowało pewien stopień upośledzenia lub trudności w funkcjonowaniu.58
Leczenie przeciwkrzepliwe
Podstawę leczenia zatorowości płucnej stanowią leki przeciwkrzepliwe (antykoagulanty), które:5960
- Zapobiegają powiększaniu się istniejących skrzeplin
- Zmniejszają ryzyko tworzenia się nowych skrzeplin
- Dają organizmowi czas na rozpuszczenie istniejącego zatoru
Leczenie przeciwkrzepliwe zwykle trwa minimum 3 miesiące, jednak w niektórych przypadkach może być konieczne dłuższe stosowanie – nawet do końca życia, szczególnie u pacjentów z wysokim ryzykiem nawrotu zatoru.6263
Objawy nawrotu zatorowości płucnej
Objawy sugerujące nawrót zatorowości płucnej wymagają natychmiastowej pomocy medycznej:6465
- Nagła duszność
- Omdlenie
- Ból w klatce piersiowej, szczególnie nasilający się przy oddychaniu
- Ból lub obrzęk nogi, zwłaszcza jeśli występuje asymetria
- Kaszel z odkrztuszaniem krwi
- Przyspieszona akcja serca
Około 30% pacjentów po przebytej zatorowości płucnej jest narażonych na nawrót choroby, dlatego ważne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia i przestrzeganie zaleceń dotyczących profilaktyki przeciwzakrzepowej.67
Kiedy szukać pomocy medycznej
Zatorowość płucna jest stanem nagłym, wymagającym natychmiastowej pomocy medycznej. Należy niezwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe lub udać się do najbliższego szpitala, jeśli wystąpią:6869
- Nagła duszność
- Silny ból w klatce piersiowej
- Omdlenie lub utrata przytomności
- Kaszel z odkrztuszaniem krwi
Szybka diagnoza i leczenie zatorowości płucnej znacząco zwiększają szanse na przeżycie i pełny powrót do zdrowia. Im wcześniej zostanie wdrożone leczenie, tym mniejsze ryzyko poważnych powikłań i śmierci.7273
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.