Zapalenie osierdzia
Leczenie
Leczenie zapalenia osierdzia opiera się przede wszystkim na stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) takich jak ibuprofen (600-800 mg p.o. 3x/d), kwas acetylosalicylowy (750-1000 mg 3x/d) czy indometacyna (25-50 mg 3x/d), uzupełnionych kolchicyną (dawka nasycająca 2-3 mg p.o., następnie 0,5-1 mg/d, dostosowana do masy ciała) przez minimum 3 miesiące. Terapia ta zmniejsza ryzyko nawrotów o około 50% i skraca czas trwania objawów. W przypadku przeciwwskazań lub nieskuteczności NLPZ i kolchicyny, wskazane jest zastosowanie glikokortykosteroidów (prednizon 0,2-0,5 mg/kg/dobę) z uwzględnieniem ryzyka nawrotów i konieczności wykluczenia infekcji bakteryjnej lub gruźliczej. W nawracających lub opornych postaciach stosuje się długotrwałą terapię NLPZ i kolchicyną (minimum 6 miesięcy) oraz leki blokujące IL-1 (rilonacept, anakinra, goflikicept) i inne immunosupresyjne, np. azatioprynę czy dożylne immunoglobuliny.
- Zapalenie osierdzia – leczenie
- Leczenie farmakologiczne pierwszego rzutu
- Leczenie drugiego rzutu
- Leczenie nawracającego zapalenia osierdzia
- Leczenie specyficznych przyczyn zapalenia osierdzia
- Leczenie zabiegowe i chirurgiczne
- Inne metody leczenia
- Odpoczynek i ograniczenie aktywności fizycznej
- Leczenie przebiegające z wysiękiem osierdziowym
- Leczenie zaciskającego zapalenia osierdzia
- Monitorowanie leczenia
- Rokowanie i powikłania
- Podsumowanie leczenia zapalenia osierdzia
Zapalenie osierdzia – leczenie
Leczenie zapalenia osierdzia zależy od przyczyny oraz nasilenia objawów. W łagodnych przypadkach choroba może ustąpić samoistnie, jednak w cięższych postaciach wymagane jest wdrożenie odpowiedniego leczenia farmakologicznego, a w rzadkich przypadkach – interwencji chirurgicznej.12
Leczenie farmakologiczne pierwszego rzutu
Podstawą leczenia ostrego zapalenia osierdzia są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz kolchicyna:34
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – stanowią podstawę terapii w celu zmniejszenia bólu i stanu zapalnego. Najczęściej stosowane są:
- Ibuprofen – w dawce 600-800 mg doustnie, trzy razy dziennie35
- Kwas acetylosalicylowy (aspiryna) – 750-1000 mg trzy razy dziennie, szczególnie zalecany u pacjentów po zawale mięśnia sercowego lub wymagających terapii przeciwpłytkowej63
- Indometacyna – 25-50 mg trzy razy dziennie (ale wiąże się z mniej korzystnym profilem działań niepożądanych)5
- Kolchicyna – zalecana jako uzupełnienie leczenia NLPZ:
Badania kliniczne (m.in. badanie COPE) wykazały, że dołączenie kolchicyny do standardowej terapii NLPZ zmniejsza o około 50% ryzyko nawrotów zapalenia osierdzia oraz skraca czas trwania objawów.911 Pacjenci powinni otrzymywać leki gastroprotekcyjne (inhibitory pompy protonowej) w trakcie leczenia NLPZ i kolchicyną.812
Leczenie drugiego rzutu
W przypadku niepowodzenia leczenia pierwszego rzutu lub przeciwwskazań do stosowania NLPZ i kolchicyny, można zastosować glikokortykosteroidy:74
- Glikokortykosteroidy (np. prednizon):
Należy zwrócić uwagę, że glikokortykosteroidy zwiększają ryzyko nawrotów zapalenia osierdzia i mogą przedłużać chorobę, dlatego nie powinny być stosowane jako leczenie pierwszego rzutu.1415 Przed włączeniem glikokortykosteroidów konieczne jest wykluczenie tła infekcyjnego, szczególnie zakażenia bakteryjnego lub gruźliczego.8
Leczenie nawracającego zapalenia osierdzia
Nawracające zapalenie osierdzia może wystąpić u 20-30% pacjentów po pierwszym epizodzie.16 W przypadku opornych na leczenie lub nawracających postaci zapalenia osierdzia stosuje się:1417
- Kontynuację leczenia NLPZ i kolchicyną – przez dłuższy okres (minimum 6 miesięcy w przypadku nawracającego zapalenia osierdzia)14
- Leki hamujące interleukinę-1 (IL-1):
- Rilonacept (Arcalyst) – pierwszy lek zatwierdzony przez FDA specyficznie do leczenia nawracającego zapalenia osierdzia i zmniejszenia ryzyka nawrotów u dorosłych i dzieci od 12. roku życia1819
- Anakinra – antagonista receptora IL-1, stosowany jako iniekcje jeden lub dwa razy dziennie2011
- Goflikicept – białko fuzyjne wiążące obie izoformy IL-111
- Inne leki immunosupresyjne:
Leki blokujące IL-1 są szczególnie skuteczne w leczeniu nawracającego zapalenia osierdzia zależnego od glikokortykosteroidów, przerywając cykl autozapalny będący przyczyną nawrotów.2111
Leczenie specyficznych przyczyn zapalenia osierdzia
W przypadku zapalenia osierdzia o znanej etiologii, leczenie ukierunkowane jest na przyczynę:2223
- Zapalenie bakteryjne – antybiotykoterapia dostosowana do czynnika etiologicznego przez co najmniej 4 tygodnie624
- Zapalenie grzybicze – leki przeciwgrzybicze2425
- Zapalenie gruźlicze – terapia przeciwgruźlicza; w przypadku wysięku gruźliczego można rozważyć doosierdziowe podanie urokinazy w celu zmniejszenia ryzyka zwężenia6
- Zapalenie osierdzia po zawale mięśnia sercowego – kwas acetylosalicylowy jako lek pierwszego wyboru622
- Zapalenie osierdzia w przebiegu chorób autoimmunologicznych – leczenie choroby podstawowej2627
- Zapalenie osierdzia mocnicowe – intensyfikacja dializoterapii6
Leczenie zabiegowe i chirurgiczne
Perikardiocenteza
Zabieg nakłucia i drenażu płynu osierdziowego jest wskazany w następujących sytuacjach:2829
- Tamponada serca (stan zagrożenia życia)286
- Duży wysięk osierdziowy nieodpowiadający na leczenie farmakologiczne6
- Wysięk osierdziowy o podejrzewanym tle bakteryjnym lub nowotworowym6
Perikardiocenteza wykonywana jest przy użyciu igły lub cewnika wprowadzanego do worka osierdziowego pod kontrolą echokardiografii lub fluoroskopii.22 Cewnik może być pozostawiony na 1-2 dni lub dłużej, w celu zapewnienia adekwatnego drenażu płynu osierdziowego.22
Okienko osierdziowe
W przypadku nawracających wysięków osierdziowych lub gdy perikardiocenteza nie jest wystarczająca, można wykonać zabieg utworzenia okienka osierdziowego (pericardial window):2924
- Polega na wycięciu fragmentu osierdzia, co umożliwia odpływ płynu do jamy opłucnowej lub otrzewnowej24
- Jest metodą małoinwazyjną, alternatywną dla pełnej perikardiektomii30
Perikardiektomia
Zabieg chirurgicznego usunięcia osierdzia jest wskazany w następujących przypadkach:2829
- Zaciskające zapalenie osierdzia – jest to definitywne leczenie tej postaci choroby1931
- Nawracające, oporne na leczenie farmakologiczne zapalenie osierdzia2514
Perikardiektomia polega na usunięciu całości lub znacznej części osierdzia.31 W zaciskającym zapaleniu osierdzia pozwala na ustąpienie objawów zastoju i poprawę funkcji serca, gdy osierdzie staje się sztywne i ogranicza napełnianie komór.19 Śmiertelność okołooperacyjna wynosi 5-15%.19 Po zabiegu 80-90% pacjentów osiąga I lub II klasę czynnościową wg NYHA.19
Inne metody leczenia
Odpoczynek i ograniczenie aktywności fizycznej
Ważnym elementem leczenia zapalenia osierdzia jest odpoczynek i ograniczenie aktywności fizycznej:98
- Zaleca się ograniczenie intensywnego wysiłku fizycznego do czasu ustąpienia objawów i normalizacji markerów zapalnych (CRP)8
- U sportowców wyczynowych zaleca się unikanie rywalizacji sportowej przez co najmniej 3 miesiące po ustąpieniu objawów1532
Leczenie przebiegające z wysiękiem osierdziowym
W przypadku wysięku osierdziowego postępowanie zależy od jego etiologii, wielkości i objawów klinicznych:6
- Małe bezobjawowe wysięki mogą być leczone zachowawczo33
- Umiarkowane lub duże wysięki powodujące objawy kliniczne wymagają drenażu6
- W przypadku tamponady serca konieczna jest natychmiastowa perikardiocenteza14
Leczenie zaciskającego zapalenia osierdzia
W przypadku zaciskającego zapalenia osierdzia (constrictive pericarditis) postępowanie może obejmować:1931
- Leczenie farmakologiczne:
- Leczenie chirurgiczne – perikardiektomia jest jedyną metodą definitywnego leczenia przewlekłego zaciskającego zapalenia osierdzia1931
W przypadku przemijającego zaciskającego zapalenia osierdzia można rozważyć próbę leczenia zachowawczego (NLPZ i/lub steroidy) przez 2-3 miesiące przed decyzją o zabiegu operacyjnym.19
Monitorowanie leczenia
W trakcie leczenia zapalenia osierdzia należy regularnie monitorować:346
- Odpowiedź na leczenie przeciwzapalne – zaleca się ocenę po tygodniu34
- Stężenie białka C-reaktywnego (CRP) w surowicy – służy do określenia czasu trwania leczenia i oceny odpowiedzi na terapię34
- Objawy kliniczne – ustępowanie bólu w klatce piersiowej, gorączki i innych objawów6
Leczenie powinno być kontynuowane do ustąpienia objawów i normalizacji markerów zapalnych (głównie CRP), a następnie stopniowo zmniejszane.15 W przypadku nawracającego zapalenia osierdzia konieczna jest dłuższa terapia i ścisłe monitorowanie w celu zapobiegania kolejnym nawrotom.35
Rokowanie i powikłania
Rokowanie w zapaleniu osierdzia zależy od etiologii, nasilenia objawów i odpowiedzi na leczenie:28
- Ostre idiopatyczne/wirusowe zapalenie osierdzia:
- Nawracające zapalenie osierdzia:
- Potencjalne powikłania:
Długoterminowe rokowanie jest zazwyczaj dobre, szczególnie przy wczesnym rozpoznaniu i właściwym leczeniu.2 Całkowita regeneracja po operacji może trwać kilka tygodni lub miesięcy.29
Podsumowanie leczenia zapalenia osierdzia
Leczenie zapalenia osierdzia powinno być dostosowane do przyczyny, nasilenia objawów i przebiegu choroby. W większości przypadków ostrego zapalenia osierdzia wystarczającą terapią jest połączenie NLPZ z kolchicyną oraz odpoczynek. W przypadkach opornych lub nawracających, konieczne może być zastosowanie glikokortykosteroidów, leków hamujących IL-1 lub innych leków immunosupresyjnych. Leczenie zabiegowe i chirurgiczne zarezerwowane jest dla specyficznych powikłań, takich jak tamponada serca czy zaciskające zapalenie osierdzia.3414
Dzięki właściwemu leczeniu i regularnemu monitorowaniu, większość pacjentów z zapaleniem osierdzia osiąga pełną remisję bez długotrwałych powikłań. Kluczowym elementem powodzenia terapii jest wczesne rozpoznanie, właściwe leczenie pierwszego epizodu oraz skuteczna profilaktyka nawrotów.238
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.