Zapalenie osierdzia
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zapalenie osierdzia charakteryzuje się zróżnicowanym rokowaniem zależnym od etiologii, nasilenia objawów oraz zastosowanego leczenia. Ostre zapalenie osierdzia, zwłaszcza o etiologii wirusowej lub idiopatycznej, ma dobre rokowanie u 70-90% pacjentów, z powrotem do zdrowia w ciągu 2-3 miesięcy przy szybkim wdrożeniu terapii. Czynniki ryzyka powikłań obejmują wysoką gorączkę, podostry przebieg, duży wysięk osierdziowy, tamponadę serca oraz brak odpowiedzi na NLPZ w ciągu 7 dni. Ryzyko rozwoju zaciskającego zapalenia osierdzia wynosi 1% dla idiopatycznego/wirusowego, 2-5% dla autoimmunologicznego/nowotworowego oraz 20-30% dla bakteryjnego, zwłaszcza gruźliczego i ropnego. Nawracające zapalenie osierdzia (RP) dotyczy 15-30% pacjentów nieleczonych kolchicyną, która redukuje nawroty o połowę. Model stratyfikacji ryzyka opracowany przez Cleveland Clinic uwzględnia m.in. zależność od steroidów, liczbę nawrotów, wzmocnienie gadolinem, wiek, etiologię, płeć, frakcję wyrzutową i częstość akcji serca, osiągając indeks C = 0,800, co pozwala na precyzyjną klasyfikację pacjentów na grupy ryzyka.
- Zapalenie osierdzia (Pericarditis) – Rokowanie (prognoza choroby)
- Ogólne rokowanie w ostrym zapaleniu osierdzia
- Czynniki prognostyczne i stratyfikacja ryzyka
- Rokowanie w zależności od etiologii
- Rokowanie w nawracającym zapaleniu osierdzia
- Model stratyfikacji ryzyka w nawracającym zapaleniu osierdzia
- Powikłania wpływające na rokowanie
- Podsumowanie rokowania
- Kolejne rozdziały
Zapalenie osierdzia (Pericarditis) – Rokowanie (prognoza choroby)
Zapalenie osierdzia to schorzenie, którego rokowanie może znacząco różnić się w zależności od etiologii, nasilenia objawów oraz zastosowanego leczenia. Przewidywanie długoterminowych wyników klinicznych ma kluczowe znaczenie dla optymalizacji postępowania terapeutycznego.12
Ogólne rokowanie w ostrym zapaleniu osierdzia
Ostre zapalenie osierdzia jest chorobą samoograniczającą się, niepowodującą istotnych powikłań lub nawrotów u 70-90% pacjentów. Większość chorych z ostrym zapaleniem osierdzia (szczególnie ci z domniemanym wirusowym lub idiopatycznym zapaleniem osierdzia) ma dobre rokowanie długoterminowe. Wyniki leczenia są dobre, jeśli zapalenie osierdzia jest leczone natychmiast. Większość pacjentów wraca do zdrowia w ciągu 2-3 miesięcy.12
Czynniki prognostyczne i stratyfikacja ryzyka
Zidentyfikowano predyktory związane ze zwiększonym ryzykiem powikłań podczas obserwacji, takie jak tamponada, nawroty i zaciskanie. Główne czynniki ryzyka związane z niekorzystnym rokowaniem w ostrym zapaleniu osierdzia obejmują:1
- Wysoka gorączka
- Podostry przebieg choroby
- Obecność dużego wysięku osierdziowego
- Tamponada serca
- Brak odpowiedzi na niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) w ciągu siedmiu dni
Rokowanie w zależności od etiologii
Ryzyko rozwoju zaciskającego zapalenia osierdzia można sklasyfikować jako:1
- Niskie (1%) – dla idiopatycznego i domniemanego wirusowego zapalenia osierdzia
- Pośrednie (2-5%) – dla etiologii autoimmunologicznej, immunologicznej i nowotworowej
- Wysokie (20-30%) – dla etiologii bakteryjnych, zwłaszcza w przypadku gruźlicy i ropnego zapalenia osierdzia
Tamponada serca rzadko występuje u pacjentów z ostrym idiopatycznym zapaleniem osierdzia i jest częstsza u pacjentów z określoną etiologią, taką jak nowotwór, gruźlica lub ropne zapalenie osierdzia.1
Rokowanie w nawracającym zapaleniu osierdzia
Nawracające zapalenie osierdzia (recurrent pericarditis, RP) jest złożonym schorzeniem związanym ze znaczną chorobowością. Około 15-30% pacjentów z idiopatycznym ostrym zapaleniem osierdzia, którzy nie są leczeni kolchicyną, rozwinie nawracającą lub nieustającą chorobę. Kolchicyna może zmniejszyć częstość nawrotów o połowę.12
Ogólnie rokowanie jest dobre. Współczynniki powikłań są związane z etiologią, a nie z liczbą nawrotów. Jednakże jakość życia może być poważnie obniżona u pacjentów z powtarzającymi się nawrotami, z podostrym lub nieustającym zapaleniem osierdzia oraz zależnością od glikokortykosteroidów.1
Model stratyfikacji ryzyka w nawracającym zapaleniu osierdzia
Zespół klinicystów i badaczy z Cleveland Clinic opracował pierwszy model stratyfikacji ryzyka do przewidywania długoterminowych wyników u pacjentów z nawracającym zapaleniem osierdzia. Model ten może pomóc w identyfikacji pacjentów o cechach, które zapowiadają niekorzystne wyniki.12
Ostateczny model uwzględnia następujące parametry jako najważniejsze:1
- Zależność od steroidów
- Całkowita liczba nawrotów
- Późne wzmocnienie gadolinem w osierdziu
- Wiek
- Etiologia
- Płeć
- Frakcja wyrzutowa
- Częstość akcji serca
Model przewidywał wynik z indeksem C wynoszącym 0,800 na zestawie testowym i wykazał znaczącą zdolność w stratyfikacji pacjentów na grupy niskiego, średniego i wysokiego ryzyka. Model ten może ułatwić wczesną i odpowiednią interwencję u pacjentów o wysokim ryzyku dalszych nawrotów, co byłoby niezwykle przydatne w łagodzeniu wyzwań związanych z leczeniem tej złożonej populacji pacjentów.12
Pomimo obiecujących wyników walidacji wewnętrznej, szersze zastosowanie modelu wymaga jeszcze oceny zewnętrznej w badaniach wieloośrodkowych, szczególnie biorąc pod uwagę, że model został opracowany na podstawie danych z jednego ośrodka trzeciorzędowego.1
Powikłania wpływające na rokowanie
Mioperikardioza
Mioperikardioza znacząco różni się od zapalenia osierdzia. Trzyletnia obserwacja wykazała brak różnic pod względem powikłań ogólnych, ale wyższą śmiertelność sercową w przypadku mioperikardiozy (p = 0,04).1
Zaciskające zapalenie osierdzia
Bliznowacenie i pogrubienie torebkowatej osłony oraz mięśnia sercowego może wystąpić, gdy problem jest poważny. Jest to tzw. zaciskające zapalenie osierdzia. Może ono powodować długoterminowe problemy podobne do tych występujących w niewydolności serca.1
Radykalna perikardiektomia prowadzi do większej poprawy skurczowego ciśnienia w prawej komorze i mniejszego pogorszenia niedomykalności zastawki trójdzielnej wraz z upływem czasu niż zabieg konwencjonalny. Konwencjonalna perikardiektomia i przedoperacyjny wyższy stopień niedomykalności zastawki trójdzielnej są związane z długoterminową śmiertelnością.1
W badaniu nad populacją koreańską wskaźnik przeżycia był wyższy w grupie radykalnej (P = 0,032, 50,4 ± 11,9% wobec 74,7 ± 9,2% w ciągu 20 lat). Konwencjonalna perikardiektomia (HR = 6,181; 95% CI (1,042, 36,656)), ponowna sternotomia (HR = 6,441; 95% CI (1,224, 33,889)) i przedoperacyjny stopień niedomykalności zastawki trójdzielnej (HR = 15,003; 95% CI (1,099, 204,894)) były związane z późną śmiertelnością.1
Podsumowanie rokowania
Zapalenie osierdzia może wahać się od łagodnej choroby, która sama ustępuje, do stanu zagrażającego życiu. Gromadzenie się płynu wokół serca i nieprawidłowa funkcja serca mogą skomplikować przebieg choroby. Chociaż większość przypadków zapalenia osierdzia ma dobre rokowanie, choroba może nawracać (nawracające zapalenie osierdzia) lub przechodzić w stan przewlekły, jeśli objawy lub epizody utrzymują się.12
Właściwa stratyfikacja ryzyka, szczególnie w przypadku nawracającego zapalenia osierdzia, może znacząco poprawić podejście terapeutyczne i długoterminowe wyniki leczenia. Nowo opracowane modele predykcyjne stanowią obiecujące narzędzie w zarządzaniu tą złożoną grupą pacjentów.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
Materiały źródłowe
- #1 Pericarditis Information | Mount Sinai – New Yorkhttps://www.mountsinai.org/health-library/diseases-conditions/pericarditis
Pericarditis can range from mild illness that gets better on its own, to a life-threatening condition. Fluid buildup around the heart and poor heart function can complicate the disorder. […] The outcome is good if pericarditis is treated right away. Most people recover in 2 weeks to 3 months. However, pericarditis may come back. This is called recurrent, or chronic, if symptoms or episodes continue. […] Scarring and thickening of the sac-like covering and the heart muscle may occur when the problem is severe. This is called constrictive pericarditis. It can cause long-term problems similar to those of heart failure.
- #1 Management of acute pericarditis: treatment and follow-uphttps://www.escardio.org/Journals/E-Journal-of-Cardiology-Practice/Volume-15/Management-of-acute-pericarditis-treatment-and-follow-up
Acute pericarditis is a self-limiting disease without significant complications or recurrences in 70% to 90% of patients. […] The predictors that have been identified as being associated with an increased risk of complications during follow-up are tamponade, recurrences and constriction. The major risk factors associated with poor prognosis in acute pericarditis include high fever, subacute course, evidence of large pericardial effusion, cardiac tamponade and failure to respond within seven days to non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs). […] Most patients with acute pericarditis (generally those with presumed viral or idiopathic pericarditis) have a good long-term prognosis. Cardiac tamponade rarely occurs in patients with acute idiopathic pericarditis, and is more common in patients with a specific underlying aetiology, such as malignancy, TB or purulent pericarditis. The risk of developing constriction can be classified as low (1%) for idiopathic and presumed viral pericarditis, intermediate (2-5%) for autoimmune, immune-mediated and neoplastic aetiologies, and high (20-30%) for bacterial aetiologies, especially with TB and purulent pericarditis.
- #1 Predicting Long-Term Clinical Outcomes of Patients With Recurrent Pericarditis – PubMedhttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39217549/
Recurrent pericarditis (RP) is a complex condition associated with significant morbidity. […] However, there is currently no established risk-stratification model for predicting outcomes in these patients. […] We developed a risk stratification model that can predict long-term outcomes in patients with RP and enable identification of patients with characteristics that portend poor outcomes. […] The final model included steroid dependency, total number of recurrences, pericardial late gadolinium enhancement, age, etiology, sex, ejection fraction, and heart rate as the most important parameters. […] The model predicted the outcome with a C-index of 0.800 on the test set and exhibited a significant ability in stratification of patients into low-risk, intermediate-risk, and high-risk groups (log-rank test; P 0.0001). […] We developed a novel risk-stratification model for predicting CR in RP. Our model can also aid in stratifying patients, with high discriminative ability.
- #1 Management of acute pericarditis: treatment and follow-uphttps://www.escardio.org/Journals/E-Journal-of-Cardiology-Practice/Volume-15/Management-of-acute-pericarditis-treatment-and-follow-up
The proposed triage of acute pericarditis according to epidemiological background and predictors of poor prognosis is presented in Figure 1. […] Approximately 15-30% of patients with idiopathic acute pericarditis who are not treated with colchicine will develop either recurrent or incessant disease, while colchicine may halve the recurrence rate. […] Prognosis is generally benign. The complication rates are related to the aetiology and not to the number of recurrences. […] However, quality of life can be severely affected in patients with repeated recurrences, subacute or incessant pericarditis and glucocorticoid dependence.
- #1 Risk Model Predicts Outcomes in Recurrent Pericarditishttps://consultqd.clevelandclinic.org/novel-risk-model-predicts-long-term-outcomes-in-recurrent-pericarditis
The model predicted clinical outcomes with good accuracy, achieving a C-index of 0.800 on the test set. […] Despite the models promising performance on internal validation, the authors note, its wider applicability still needs to be evaluated externally in multicenter studies, particularly since the model was developed based on data from a single tertiary center. […] If external validation is provided by future prospective studies, our risk stratification model has potential to facilitate early and appropriate targeted intervention in patients at high risk of further recurrences, Dr. Klein concludes. That would be highly useful in easing the challenges of managing this complex patient population.
- #1 Can troponin elevation predict worse prognosis in patients with acute pericarditis? – PubMedhttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963205/
Myopericarditis significantly distinguished from pericarditis. […] Three years follow-up showed no difference in terms of global complications but a higher cardiac mortality for myopericarditis. […] Cardiac mortality was higher for myopericarditis (p=0.04).
- #1 Long-term results of radical pericardiectomy for constrictive pericarditis in Korean population | Journal of Cardiothoracic Surgery | Full Texthttps://cardiothoracicsurgery.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13019-019-0845-7
The survival rate was higher in the radical group (P=.032, 50.4±11.9% versus 74.7±9.2% in 20 years). […] Conventional pericardiectomy (HR=6.181; 95% CI (1.042, 36.656)), redosternotomy (HR=6.441; 95% CI (1.224, 33.889)) and preoperative grade of tricuspid regurgitation (HR=15.003; 95% CI (1.099, 204.894)) were associated with late mortality. […] Radical pericardiectomy led to greater improvement in right ventricular systolic pressure and lesser deterioration of tricuspid regurgitation with the passage of time than did the conventional procedure. Conventional pericardiectomy and preoperative higher grade tricuspid regurgitation were associated with long-term mortality.
- #2 Management of acute pericarditis: treatment and follow-uphttps://www.escardio.org/Journals/E-Journal-of-Cardiology-Practice/Volume-15/Management-of-acute-pericarditis-treatment-and-follow-up
Acute pericarditis is a self-limiting disease without significant complications or recurrences in 70% to 90% of patients. […] The predictors that have been identified as being associated with an increased risk of complications during follow-up are tamponade, recurrences and constriction. The major risk factors associated with poor prognosis in acute pericarditis include high fever, subacute course, evidence of large pericardial effusion, cardiac tamponade and failure to respond within seven days to non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs). […] Most patients with acute pericarditis (generally those with presumed viral or idiopathic pericarditis) have a good long-term prognosis. Cardiac tamponade rarely occurs in patients with acute idiopathic pericarditis, and is more common in patients with a specific underlying aetiology, such as malignancy, TB or purulent pericarditis. The risk of developing constriction can be classified as low (1%) for idiopathic and presumed viral pericarditis, intermediate (2-5%) for autoimmune, immune-mediated and neoplastic aetiologies, and high (20-30%) for bacterial aetiologies, especially with TB and purulent pericarditis.
- #2 Pericarditis Information | Mount Sinai – New Yorkhttps://www.mountsinai.org/health-library/diseases-conditions/pericarditis
Pericarditis can range from mild illness that gets better on its own, to a life-threatening condition. Fluid buildup around the heart and poor heart function can complicate the disorder. […] The outcome is good if pericarditis is treated right away. Most people recover in 2 weeks to 3 months. However, pericarditis may come back. This is called recurrent, or chronic, if symptoms or episodes continue. […] Scarring and thickening of the sac-like covering and the heart muscle may occur when the problem is severe. This is called constrictive pericarditis. It can cause long-term problems similar to those of heart failure.
- #2 Management of acute pericarditis: treatment and follow-uphttps://www.escardio.org/Journals/E-Journal-of-Cardiology-Practice/Volume-15/Management-of-acute-pericarditis-treatment-and-follow-up
The proposed triage of acute pericarditis according to epidemiological background and predictors of poor prognosis is presented in Figure 1. […] Approximately 15-30% of patients with idiopathic acute pericarditis who are not treated with colchicine will develop either recurrent or incessant disease, while colchicine may halve the recurrence rate. […] Prognosis is generally benign. The complication rates are related to the aetiology and not to the number of recurrences. […] However, quality of life can be severely affected in patients with repeated recurrences, subacute or incessant pericarditis and glucocorticoid dependence.
- #2 Risk Model Predicts Outcomes in Recurrent Pericarditishttps://consultqd.clevelandclinic.org/novel-risk-model-predicts-long-term-outcomes-in-recurrent-pericarditis
A Cleveland Clinic-led team of clinicians and researchers has developed the first risk-stratification model for predicting long-term outcomes in patients with recurrent pericarditis. […] We are hopeful that this novel machine learning model will improve clinicians ability to identify patients at elevated risk for recurrent pericarditis and initiate earlier anti-inflammatory therapy, with the end goal of reduced morbidity and better quality of life, says the papers senior and corresponding author, Allan Klein, MD, Director of the Pericardial Diseases Center at Cleveland Clinic. […] However, there has been no established tool for predicting outcomes in the setting of recurrent pericarditis, so we undertook this effort to change that by leveraging Cleveland Clinics considerable experience base in caring for patients with this condition.
- #2 Risk Model Predicts Outcomes in Recurrent Pericarditishttps://consultqd.clevelandclinic.org/novel-risk-model-predicts-long-term-outcomes-in-recurrent-pericarditis
The model predicted clinical outcomes with good accuracy, achieving a C-index of 0.800 on the test set. […] Despite the models promising performance on internal validation, the authors note, its wider applicability still needs to be evaluated externally in multicenter studies, particularly since the model was developed based on data from a single tertiary center. […] If external validation is provided by future prospective studies, our risk stratification model has potential to facilitate early and appropriate targeted intervention in patients at high risk of further recurrences, Dr. Klein concludes. That would be highly useful in easing the challenges of managing this complex patient population.
- #3 Risk Model Predicts Outcomes in Recurrent Pericarditishttps://consultqd.clevelandclinic.org/novel-risk-model-predicts-long-term-outcomes-in-recurrent-pericarditis
The model predicted clinical outcomes with good accuracy, achieving a C-index of 0.800 on the test set. […] Despite the models promising performance on internal validation, the authors note, its wider applicability still needs to be evaluated externally in multicenter studies, particularly since the model was developed based on data from a single tertiary center. […] If external validation is provided by future prospective studies, our risk stratification model has potential to facilitate early and appropriate targeted intervention in patients at high risk of further recurrences, Dr. Klein concludes. That would be highly useful in easing the challenges of managing this complex patient population.