Zapalenie osierdzia
Etiologia i przyczyny
Zapalenie osierdzia to stan zapalny dwuwarstwowej błony otaczającej serce, który może mieć etiologię infekcyjną lub nieinfekcyjną. W około 90% przypadków przyczyna pozostaje nieznana (idiopatyczne zapalenie osierdzia), z podejrzeniem podłoża wirusowego. Infekcje wirusowe odpowiadają za 80-90% znanych etiologii, najczęściej wywołują je enterowirusy (Coxsackie A i B, echowirusy), adenowirusy, parwowirus B19, HIV, wirus grypy, wirusy opryszczki (EBV, CMV) oraz SARS-CoV-2. Bakteryjne zapalenie osierdzia, choć rzadsze, jest poważniejsze i wymaga pilnej interwencji; najczęstszymi patogenami są Staphylococcus, Streptococcus, Pneumococcus oraz Mycobacterium tuberculosis, szczególnie w krajach rozwijających się i u pacjentów z HIV. Rzadziej występują infekcje grzybicze i pasożytnicze, głównie u osób z immunosupresją. Nieinfekcyjne przyczyny obejmują choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów), powikłania po zawale serca i zabiegach kardiochirurgicznych, urazy, nowotwory, zaburzenia metaboliczne (niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy) oraz polekowe reakcje zapalne.
Etiologia zapalenia osierdzia
Zapalenie osierdzia (pericarditis) to stan zapalny osierdzia – cienkiej, dwuwarstwowej, wypełnionej płynem błony otaczającej zewnętrzną powierzchnię serca. Zapalenie osierdzia może rozwijać się nagle i trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Etiologia zapalenia osierdzia jest zróżnicowana, a przyczyny można klasyfikować jako infekcyjne i nieinfekcyjne1.
Idiopatyczne zapalenie osierdzia
W nawet 90% przypadków przyczyna zapalenia osierdzia pozostaje nieznana – stan ten określany jest jako idiopatyczne zapalenie osierdzia23. Chociaż dokładna przyczyna nie została zidentyfikowana, wielu ekspertów podejrzewa, że większość przypadków idiopatycznego zapalenia osierdzia ma podłoże wirusowe4. Infekcja wirusowa jest prawdopodobnie odpowiedzialna za wiele takich przypadków, gdzie stan zapalny może być wywołany bezpośrednio przez wirusa lub przez odpowiedź immunologiczną organizmu na infekcję5.
Infekcyjne przyczyny zapalenia osierdzia
Infekcje są najczęstszą identyfikowalną przyczyną zapalenia osierdzia6. Wirusy są najczęstszymi czynnikami infekcyjnymi wywołującymi zapalenie osierdzia, zwłaszcza w krajach rozwiniętych78.
Infekcje wirusowe
Wirusowe zapalenie osierdzia stanowi 80-90% przypadków zapalenia osierdzia o znanej etiologii910. Do wirusów najczęściej związanych z zapaleniem osierdzia należą:
- Enterowirusy, w tym wirusy Coxsackie A i B oraz echowirusy1112
- Adenowirusy (w tym powodujące zapalenie płuc i oskrzeli)1314
- Parvowirus B1915
- HIV1617
- Wirus grypy1819
- Wirusy opryszczki, w tym wirus Epsteina-Barr (EBV) i cytomegalowirus (CMV)2021
- SARS-CoV-2 (wirus powodujący COVID-19)22
Często zapalenie osierdzia o podłożu wirusowym poprzedzone jest samoograniczającym się zakażeniem układu oddechowego lub pokarmowego23. Infekcja wirusowa może bezpośrednio infekować osierdzie lub wywoływać odpowiedź autoimmunologiczną powodującą zapalenie tkanki sercowej24.
Infekcje bakteryjne
Bakteryjne zapalenie osierdzia występuje rzadziej niż wirusowe, ale stanowi poważniejsze zagrożenie i wymaga szybkiego leczenia25. Najczęstsze bakterie powodujące zapalenie osierdzia to:
- Staphylococcus, Streptococcus i Pneumococcus26
- Mycobacterium tuberculosis – gruźlica jest najczęstszą przyczyną zapalenia osierdzia na świecie, szczególnie w krajach rozwijających się i u pacjentów z HIV272829
- Coxiella burnetii, Borrelia burgdorferi30
Bakterie mogą przedostać się do osierdzia poprzez krwiobieg z innego zakażenia w organizmie (np. zapalenia płuc), z zakażenia w innej części serca, podczas operacji, gdy cewnik jest wprowadzany w celu drenażu płynu z osierdzia lub w wyniku urazu31.
Infekcje grzybicze i pasożytnicze
Zapalenie osierdzia spowodowane infekcjami grzybiczymi i pasożytniczymi występuje rzadko i zazwyczaj dotyczy pacjentów z osłabionym układem odpornościowym32. Patogeny obejmują:
- Grzyby: Histoplasma, Candida, Coccidioides, Blastomyces, Aspergillus3334
- Pasożyty: Echinococcus, Toxoplasma, Trypanosoma cruzi i Entamoeba histolytica3536
Nieinfekcyjne przyczyny zapalenia osierdzia
Choroby autoimmunologiczne i zapalne
Choroby autoimmunologiczne i zapalne są jednymi z najczęstszych przyczyn nieinfekcyjnego zapalenia osierdzia37. Należą do nich:
- Toczeń rumieniowaty układowy (SLE)3839
- Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS)4041
- Twardzina4243
- Choroba Behçeta44
- Zespół Sjögrena4546
- Zapalenia naczyń (np. olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic, guzkowe zapalenie tętnic)47
- Zapalenie wielomięśniowe48
- Choroba Stilla49
- Zapalenia jelita (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna)5051
- Sarkoidoza52
- Rodzinna gorączka śródziemnomorska (FMF)5354
U pacjentów z RZS klinicznie jawne zapalenie osierdzia występuje u około 25% przypadków, ale w badaniach autopsyjnych obecność zajęcia osierdzia stwierdza się nawet u 70% chorych5556.
Powikłania po zawale serca i zabiegach kardiochirurgicznych
Zapalenie osierdzia często występuje jako powikłanie zawału serca lub zabiegów kardiochirurgicznych57. Wyróżniamy następujące formy:
- Wczesne pozawałowe zapalenie osierdzia – występuje w ciągu pierwszych 1-2 dni po zawale serca i dotyczy 10-15% pacjentów5859
- Zespół Dresslera (późne pozawałowe zapalenie osierdzia) – rozwija się w okresie od kilku tygodni do kilku miesięcy po zawale serca, jako opóźniona reakcja zapalna6061
- Zespół po perikardiotomii – występuje u 10-40% pacjentów po operacji serca6263
Zapalenie osierdzia może również rozwinąć się po innych procedurach kardiologicznych, takich jak ablacja zaburzeń rytmu serca, wszczepienie rozrusznika, przezcewnikowa implantacja zastawki aortalnej czy rzadziej przezskórna interwencja wieńcowa64.
Urazy klatki piersiowej
Traumatyczne zapalenie osierdzia może być spowodowane urazem klatki piersiowej, zarówno tępym (np. wypadek samochodowy), jak i penetrującym (np. rana kłuta lub postrzałowa)6566. Urazy stanowią około 1% przypadków ostrego zapalenia osierdzia67.
Nowotwory
Zapalenie osierdzia może być spowodowane przez nowotwory, które stanowią 5-17% wszystkich przypadków6869. Najczęściej są to:
- Przerzuty z innych narządów (głównie z płuc – 33%, piersi – 25%, układu krwiotwórczego – 15%)70
- Pierwotne nowotwory osierdzia (międzybłoniak osierdzia)71
- Chłoniak7273
Zaburzenia metaboliczne
Do zaburzeń metabolicznych powodujących zapalenie osierdzia należą:
- Niewydolność nerek i mocznica – stanowi najważniejszą przyczynę metabolicznego zapalenia osierdzia7475
- Niedoczynność tarczycy (myxoedema) – może prowadzić do przewlekłego wysięku w osierdziu i tzw. „złotej farby osierdzia” (cholesterol pericarditis)7677
- Dna moczanowa78
Mocznicowe zapalenie osierdzia występuje u 6-10% pacjentów z ostrą lub przewlekłą niewydolnością nerek79 i może prowadzić do przewlekłego zapalenia osierdzia80.
Polekowe zapalenie osierdzia
Liczne leki mogą wywoływać zapalenie osierdzia, choć jego występowanie pozostaje rzadkie81. Do leków tych należą:
- Leki przeciwpadaczkowe (np. fenytoina – Dilantin)8283
- Leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, heparyna)8485
- Leki antyarytmiczne (np. prokainamid)8687
- Leki przeciwnadciśnieniowe (hydralazyna, minoksydyl)8889
- Leki immunosupresyjne90
- Leki chemioterapeutyczne (doksorubicyna, cyklofosfamid)91
- Metysergidum, dantrolene92
Inne przyczyny
Inne rzadsze przyczyny zapalenia osierdzia obejmują:
- Radioterapia klatki piersiowej – najczęściej w leczeniu raka piersi lub chłoniaka9394
- Rozwarstwienie aorty9596
- Amyloidoza9798
- Zespół hiperstymulacji jajników99
- Wrodzony brak osierdzia100
- Nadciśnienie płucne101
- Przewlekła niewydolność serca102
Czynniki ryzyka zapalenia osierdzia
Ryzyko wystąpienia zapalenia osierdzia jest wyższe u osób, które przebyły:103
- Zawał serca
- Operację na otwartym sercu (zespół po perikardiotomii)
- Radioterapię
- Zabiegi przezskórne, takie jak cewnikowanie serca lub ablacja o częstotliwości radiowej (RFA)
Osoby z osłabionym układem odpornościowym są bardziej narażone na rozwój bakteryjnego zapalenia osierdzia, ponieważ ich organizm jest mniej zdolny do zwalczania infekcji. Problemy zdrowotne, które mogą zwiększyć ryzyko rozwoju tego zaburzenia, obejmują:104
- Niedobory odporności, takie jak HIV lub AIDS
- Choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca
- Nadużywanie alkoholu
- Choroby naczyń serca
- Mocznica lub nadmiar kwasu moczowego we krwi
Według Cleveland Clinic, mężczyźni w wieku od 16 do 65 lat są bardziej narażeni na rozwój tego schorzenia105. Bakteryjne zapalenie osierdzia często rozwija się po infekcji płuc106.
Epidemiologia zapalenia osierdzia
Zapalenie osierdzia jest powszechnym schorzeniem serca występującym na całym świecie. Zgłaszano, że prawie 5% wszystkich przyjęć na oddziały ratunkowe spowodowanych jest zapaleniem osierdzia107. W krajach rozwiniętych najczęstszą przyczyną jest infekcja wirusowa lub idiopatyczne zapalenie, podczas gdy w krajach rozwijających się najczęstszą przyczyną jest gruźlica108109.
U pacjentów z HIV/AIDS zapalenie osierdzia występuje u około 20% przypadków, a najczęstszą przyczyną jest gruźlica110. W Afryce i Indiach gruźlica jest najczęstszą przyczyną wszystkich form zapalenia osierdzia111.
Nawracające zapalenie osierdzia dotyka około 15-32% pacjentów po pierwszym epizodzie112113. Przyczyna nawrotów często pozostaje nieznana, chociaż uważa się, że pewną rolę mogą odgrywać zaburzenia układu immunologicznego114.
Zapalenie osierdzia częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet, przy czym mężczyźni w wieku od 20 do 50 lat są najbardziej narażeni na to schorzenie115116.
Podsumowanie przyczyn zapalenia osierdzia
Etiologia zapalenia osierdzia jest złożona i różnorodna. W krajach rozwiniętych najczęstszą przyczyną są wirusy, podczas gdy w krajach rozwijających się dominuje gruźlica. W większości przypadków przyczyna pozostaje nieznana (idiopatyczna), ale podejrzewa się podłoże wirusowe.
Przyczyny zapalenia osierdzia można podzielić na:
- Idiopatyczne – stanowiące do 90% przypadków
- Infekcyjne:
- Wirusowe (najczęstsze) – enterowirusy, adenowirusy, parwowirus B19, HIV, wirus grypy, wirusy opryszczki
- Bakteryjne – Staphylococcus, Streptococcus, Pneumococcus, Mycobacterium tuberculosis
- Grzybicze i pasożytnicze (rzadkie)
- Nieinfekcyjne:
- Choroby autoimmunologiczne – toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, twardzina
- Powikłania po zawale serca i zabiegach kardiochirurgicznych
- Urazy klatki piersiowej
- Nowotwory
- Zaburzenia metaboliczne – niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy
- Polekowe
- Inne – radioterapia, rozwarstwienie aorty
Zrozumienie różnych przyczyn zapalenia osierdzia jest kluczowe dla właściwego leczenia, które często zależy od czynnika wywołującego. Chociaż identyfikacja czynnika etiologicznego może być trudna, w wielu przypadkach dokładna diagnostyka umożliwia ustalenie przyczyny i wdrożenie ukierunkowanego leczenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.