Zapalenie osierdzia
Objawy
Zapalenie osierdzia to stan zapalny osierdzia, manifestujący się przede wszystkim ostrym, kłującym bólem w klatce piersiowej u 85-90% pacjentów, nasilającym się przy kaszlu, leżeniu na plecach i głębokim oddychaniu, a łagodniejącym podczas siedzenia lub pochylania się do przodu. Diagnostyka opiera się na co najmniej dwóch z czterech kryteriów: charakterystycznym bólu, tarciu osierdziowym (obecnym u 85% chorych), zmianach w EKG (uniesienie odcinka ST, obniżenie PR) oraz nowym lub nasilającym się wysięku osierdziowym. Wysięk osierdziowy występuje u około 60% pacjentów, a tamponada serca, z objawami takimi jak niskie ciśnienie, przyspieszone tętno, rozszerzenie żył szyjnych i paradoks tętniczy (spadek ciśnienia skurczowego ≥10 mmHg podczas wdechu), wymaga pilnej perikardiocentezy. Zapalenie osierdzia dzieli się na ostre (<4-6 tygodni), przewlekłe (>3 miesiące), nawrotowe (15-30% przypadków), uporczywe (4-6 tygodni bez remisji) oraz zaciskające, które prowadzi do ograniczenia napełniania serca i objawów niewydolności krążenia.
- Zapalenie osierdzia – objawy
- Typy zapalenia osierdzia i ich przebieg
- Ostre zapalenie osierdzia
- Przewlekłe zapalenie osierdzia
- Nawrotowe zapalenie osierdzia
- Uporczywe zapalenie osierdzia
- Zaciskające zapalenie osierdzia
- Powikłania i progresja zapalenia osierdzia
- Wysięk osierdziowy
- Tamponada serca
- Przylegające zapalenie osierdzia
- Zespół po zawale mięśnia sercowego
- Zapalenie mięśnia sercowego
- Czas trwania i rokowanie zapalenia osierdzia
- Kiedy szukać pomocy medycznej
- Elektrokardiograficzne zmiany w zapaleniu osierdzia
- Diagnostyka zapalenia osierdzia
- Czynniki ryzyka złego rokowania
- Zapalenie osierdzia u dzieci
- Podsumowanie progresji zapalenia osierdzia
Zapalenie osierdzia – objawy
Zapalenie osierdzia (pericarditis) to stan zapalny cienkiej, workowatej błony otaczającej serce, zwanej osierdzie. Proces zapalny powoduje podrażnienie i tarcie warstw osierdzia o siebie, co wywołuje charakterystyczne objawy 12.
Ból w klatce piersiowej
Najczęstszym objawem zapalenia osierdzia jest ból w klatce piersiowej, który występuje u około 85-90% pacjentów 12. Ból ten charakteryzuje się następującymi cechami:
- Najczęściej jest ostry i kłujący, choć u niektórych pacjentów może być tępy, przytłaczający lub odczuwany jako uczucie ucisku 12
- Zwykle zlokalizowany jest za mostkiem lub po lewej stronie klatki piersiowej 12
- Może promieniować do lewego barku, szyi lub obu barków 12
- Nasila się podczas kaszlu, leżenia na plecach lub głębokiego oddychania 12
- Zmniejsza się podczas siedzenia lub pochylania się do przodu 12
- Może wystąpić nagle i trwać przez kilka godzin lub dni 12
Charakterystyczny ból w zapaleniu osierdzia może przypominać ból zawałowy, dlatego konieczna jest szybka diagnostyka różnicowa 12.
Inne objawy zapalenia osierdzia
Oprócz bólu w klatce piersiowej, zapalenie osierdzia może powodować szereg innych objawów:
- Gorączka (szczególnie w przypadku infekcyjnego zapalenia osierdzia) 12
- Duszność, zwłaszcza w pozycji leżącej 12
- Suchy kaszel 12
- Uczucie ogólnego osłabienia i zmęczenia 12
- Kołatanie serca lub nieregularne bicie serca 12
- Uczucie niepokoju 12
- W ciężkich przypadkach – obrzęki nóg, stóp i kostek 12
Niektórzy pacjenci, zwłaszcza dzieci, mogą nie potrafić dokładnie opisać bólu w klatce piersiowej i zgłaszać jedynie niespecyficzne objawy, takie jak drażliwość, utrata apetytu lub zmęczenie 1.
Typy zapalenia osierdzia i ich przebieg
Zapalenie osierdzia można podzielić na kilka typów w zależności od czasu trwania objawów i ich nawrotowości 12:
Ostre zapalenie osierdzia
Ostre zapalenie osierdzia (acute pericarditis) rozwija się nagle i trwa krócej niż 4-6 tygodni 12. Charakteryzuje się ostrym bólem w klatce piersiowej, który pojawia się nagle i może być mylony z zawałem serca 12. Większość pacjentów z ostrym zapaleniem osierdzia dochodzi do zdrowia w ciągu 1-3 tygodni 12.
Przewlekłe zapalenie osierdzia
Przewlekłe zapalenie osierdzia (chronic pericarditis) rozwija się powoli i trwa dłużej niż trzy miesiące 12. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia osierdzia, ból w klatce piersiowej może być nieobecny lub mniej nasilony 12. Główne objawy obejmują zmęczenie, kaszel i duszność 12.
Nawrotowe zapalenie osierdzia
Nawrotowe zapalenie osierdzia (recurrent pericarditis) występuje, gdy objawy powracają po okresie bezobjawowym trwającym co najmniej 4 tygodnie 12. Około 15-30% pacjentów z ostrym zapaleniem osierdzia doświadcza nawrotów, które mogą powtarzać się przez wiele lat 12. Objawy nawrotowego zapalenia osierdzia są zwykle podobne do objawów pierwszego epizodu, ale mogą być mniej intensywne 12.
Uporczywe zapalenie osierdzia
Uporczywe zapalenie osierdzia (incessant pericarditis) trwa od 4-6 tygodni, ale krócej niż trzy miesiące 12. Objawy utrzymują się przez cały ten czas bez okresu remisji 1.
Zaciskające zapalenie osierdzia
Zaciskające zapalenie osierdzia (constrictive pericarditis) to poważne powikłanie, które zwykle rozwija się powoli i trwa dłużej niż trzy miesiące 1. W tym stanie dochodzi do pogrubienia i bliznowacenia osierdzia, co ogranicza zdolność serca do napełniania się krwią 12. Charakterystyczne objawy zaciskającego zapalenia osierdzia to:
- Duszność, szczególnie podczas wysiłku fizycznego 12
- Obrzęki nóg, kostek i jamy brzusznej 12
- Zmęczenie i osłabienie 12
- Utrata apetytu i uczucie pełności nawet po spożyciu niewielkiej ilości pokarmu 12
- Ból w klatce piersiowej (może być obecny lub nie) 12
- Zawroty głowy 1
- Utrata masy mięśniowej 1
Powikłania i progresja zapalenia osierdzia
Większość przypadków zapalenia osierdzia jest łagodna i ustępuje bez powikłań, jednak w niektórych przypadkach mogą rozwinąć się poważne komplikacje 12:
Wysięk osierdziowy
Wysięk osierdziowy (pericardial effusion) to gromadzenie się płynu między warstwami osierdzia 1. Wysięk osierdziowy występuje u około 60% pacjentów z zapaleniem osierdzia, choć większość z nich to małe wysięki 1. Objawy mogą obejmować duszność, zawroty głowy i czkawkę 1.
Tamponada serca
Tamponada serca (cardiac tamponade) to zagrażające życiu powikłanie, które występuje, gdy zbyt duża ilość płynu w osierdziu wywiera ucisk na serce, uniemożliwiając jego prawidłowe napełnianie się krwią 12. Objawy tamponady serca to:
- Niskie ciśnienie krwi 12
- Przyspieszone tętno 12
- Rozszerzenie żył szyjnych 1
- Znaczna duszność 1
- Paradoks tętniczy (spadek ciśnienia skurczowego o co najmniej 10 mmHg podczas wdechu) 1
- Zmniejszona świadomość i letarg 1
- Utrata przytomności 1
Tamponada serca wymaga natychmiastowej interwencji medycznej (perikardiocenteza) 1.
Przylegające zapalenie osierdzia
Przylegające zapalenie osierdzia (adhesive pericarditis) może prowadzić do zaciskającego zapalenia osierdzia, gdy osierdzie staje się sztywne i pogrubiałe, ograniczając zdolność serca do rozszerzania się 12. Zwapnienie osierdzia może być widoczne w badaniach obrazowych w zaawansowanych przypadkach 12.
Zespół po zawale mięśnia sercowego
Zespół po zawale mięśnia sercowego (post-MI syndrome) to forma zapalenia osierdzia, która może wystąpić od 10 dni do 2 miesięcy po zawale serca 1. Charakteryzuje się wysiękiem osierdziowym, gorączką, tarciem osierdziowym, zapaleniem opłucnej, wysiękami opłucnowymi i bólem stawów 1.
Zapalenie mięśnia sercowego
Zapalenie mięśnia sercowego (myocarditis) może współistnieć z zapaleniem osierdzia (perimyocarditis) u około jednej trzeciej pacjentów 12. W takich przypadkach mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca i inne objawy zaangażowania głębszych tkanek serca 1.
Czas trwania i rokowanie zapalenia osierdzia
Czas trwania i rokowanie zapalenia osierdzia zależą od typu, przyczyny i zastosowanego leczenia 12:
- Większość pacjentów z ostrym zapaleniem osierdzia dochodzi do zdrowia w ciągu 2-4 tygodni 12
- W przypadku łagodnego zapalenia osierdzia, objawy mogą ustąpić samoistnie po kilku dniach lub tygodniach 12
- U około 15-30% pacjentów z ostrym zapaleniem osierdzia, którzy nie są leczeni kolchicyną, wystąpi nawrót choroby 12
- Pełny powrót do zdrowia może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, a w przypadku nawracającego zapalenia osierdzia nawet 5-7 lat 12
- Zaciskające zapalenie osierdzia jest rzadkim powikłaniem idiopatycznego ostrego zapalenia osierdzia (mniej niż 1% przypadków), ale ryzyko wzrasta przy określonych etiologiach, szczególnie przy bakteryjnym lub gruźliczym zapaleniu osierdzia (do 30%) 1
Nawroty zapalenia osierdzia mogą występować przez wiele lat, a każdy kolejny nawrót zwiększa ryzyko rozwinięcia się przewlekłych, potencjalnie wyniszczających objawów 12. Pacjenci, którzy doświadczają nawrotu, mają 50% ryzyko rozwinięcia trzeciego epizodu 1. Z każdym kolejnym epizodem, objawy stają się bardziej dotkliwe i długotrwałe 1.
Kiedy szukać pomocy medycznej
Objawy zapalenia osierdzia mogą przypominać objawy zawału serca lub innych poważnych schorzeń 12. Należy natychmiast szukać pomocy medycznej w przypadku:
- Nagłego, ostrego bólu w klatce piersiowej 12
- Nasilającej się duszności 1
- Omdlenia lub zawrotów głowy 1
- Wysokiej gorączki 1
- Nasilających się objawów 1
Wczesne rozpoznanie i leczenie mogą zapobiec rozwojowi powikłań i poprawić rokowanie 12.
Elektrokardiograficzne zmiany w zapaleniu osierdzia
Zapalenie osierdzia zwykle wiąże się z charakterystycznymi zmianami w elektrokardiogramie (EKG), które występują u około 90% pacjentów 12. Zmiany te ewoluują przez cztery klasyczne stadia, choć mniej niż 50% pacjentów przechodzi przez wszystkie cztery stadia 1:
- Stadium 1 (pierwsze dwa tygodnie): rozległe uniesienie odcinka ST i obniżenie odcinka PR z odwrotnymi zmianami w odprowadzeniu aVR 1
- Stadium 2 (1-3 tygodnie): normalizacja zmian odcinka ST; ogólne spłaszczenie załamka T 1
- Stadium 3 (3 tygodnie i dłużej): spłaszczone załamki T stają się odwrócone 1
- Stadium 4 (kilka tygodni i dłużej): EKG wraca do normy 1
W tamponadzie serca EKG może wykazywać alternację elektryczną, gdy serce unosi się względem elektrod rejestrujących 1. W przewlekłym zaciskającym zapaleniu osierdzia EKG pokazuje niskie napięcie zespołu QRS i rozlane spłaszczenie lub odwrócenie załamków T 1. Migotanie przedsionków występuje u jednej trzeciej pacjentów z chorobą osierdzia 1.
Diagnostyka zapalenia osierdzia
Ostre zapalenie osierdzia jest głównie rozpoznaniem klinicznym 12. Diagnoza wymaga co najmniej dwóch z następujących kryteriów:
- Charakterystyczny ostry, opłucnowy ból w klatce piersiowej 1
- Tarcie osierdziowe (pericardial friction rub) – patognomoniczny objaw słyszalny podczas osłuchiwania 12
- Sugestywne zmiany w elektrokardiogramie 1
- Nowy lub nasilający się wysięk osierdziowy 1
Tarcie osierdziowe, które jest wysoce specyficzne i patognomoniczne dla ostrego zapalenia osierdzia, występuje u około 85% pacjentów, ale jego brak nie wyklucza diagnozy 12.
Czynniki ryzyka złego rokowania
Główne czynniki ryzyka związane ze złym rokowaniem po analizie wieloczynnikowej obejmują 12:
- Wysoka gorączka [38°C (100,4°F)] 12
- Podostry przebieg (objawy trwające przez kilka dni bez wyraźnego ostrego początku) 12
- Duży wysięk osierdziowy (wolna przestrzeń w rozkurczu ≥20 mm) 12
- Tamponada serca 12
- Brak odpowiedzi po co najmniej tygodniu terapii niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (NLPZ) 12
Czynniki ryzyka nawrotu zapalenia osierdzia obejmują:
- Leczenie kortykosteroidami (zwiększa ryzyko nawrotu, szczególnie podczas zmniejszania dawki) 1
- Brak leczenia kolchicyną w pierwszym epizodzie 12
- Zapalenie mięśnia sercowego (perimyocarditis) 1
- Immunosupresja 1
- Uraz 1
- Doustna antykoagulacja 1
Zapalenie osierdzia u dzieci
Zapalenie osierdzia u dzieci może przejawiać się nieco inaczej niż u dorosłych 12. Objawy mogą obejmować:
- Ból w klatce piersiowej (często ostry, zwłaszcza podczas głębokiego oddychania) 12
- Niską gorączkę 12
- Drażliwość 12
- Zmęczenie 12
- Utratę apetytu 12
- Nieregularne bicie serca 12
- U młodszych dzieci – wymioty lub ból brzucha 1
Dzieci mogą nie być w stanie dokładnie opisać „bólu w klatce piersiowej” lub wyjaśnić, jak się czują. Czasami niespecyficzne objawy, takie jak drażliwość, utrata apetytu lub zmęczenie, mogą być jedynymi objawami, które dziecko jest w stanie wyrazić 1.
Zapalenie osierdzia u dzieci często ustępuje samoistnie po kilku dniach lub tygodniach. W zależności od nasilenia, lekarz może zalecić dodatkowy odpoczynek i przyjmowanie leków dostępnych bez recepty, aby złagodzić ból i stan zapalny. W bardziej bolesnych lub ciężkich przypadkach lekarz może przepisać silniejsze leki przeciwzapalne 1.
Podsumowanie progresji zapalenia osierdzia
Przebieg zapalenia osierdzia może być zróżnicowany, ale typowo przebiega według następującego schematu 122:
- Początek – nagły ostry ból w klatce piersiowej, często po prodromalnych objawach grypopodobnych (w przypadku wirusowego zapalenia osierdzia) 12
- Faza ostra – trwa do 4-6 tygodni z charakterystycznymi objawami bólu w klatce piersiowej, gorączką i zmianami w EKG 12
- Faza podostraj/nawrotowa – u 15-30% pacjentów objawy mogą powrócić po okresie bezobjawowym 12
- Faza przewlekła – objawy utrzymują się dłużej niż 3 miesiące, mogą prowadzić do zaciskającego zapalenia osierdzia u niewielkiego odsetka pacjentów 12
Większość pacjentów z ostrym zapaleniem osierdzia osiąga pełny powrót do zdrowia w ciągu kilku tygodni do 3 miesięcy 12. Jednak u niektórych pacjentów, szczególnie tych z określonymi czynnikami ryzyka, zapalenie osierdzia może przyjąć charakter nawrotowy lub przewlekły, wymagając długoterminowego leczenia 12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.