Transwersalne zapalenie rdzenia
Epidemiologia
Transwersalne zapalenie rdzenia (TZR) to rzadkie, heterogeniczne schorzenie neurologiczne charakteryzujące się ogniskowym stanem zapalnym rdzenia kręgowego, z roczną zachorowalnością szacowaną na 1-8 przypadków na milion osób, choć nowsze dane sugerują nawet do 31/milion. Występuje bimodalny rozkład wieku zachorowań: pierwszy szczyt między 10-19 r.ż., drugi między 30-39 r.ż., a w populacji pediatrycznej (20-30% przypadków) dodatkowo między 0-5 i 10-17 r.ż. Etiologia dzieli TZR na idiopatyczne (15-64% przypadków) oraz wtórne, związane z chorobami autoimmunologicznymi (SM, NMOSD, SLE, SS) i infekcjami wirusowymi lub bakteryjnymi. W 75-90% przypadków przebieg jest jednofazowy, jednak rokowanie jest zróżnicowane: około 1/3 pacjentów doświadcza ciężkiego przebiegu, 1/3 całkowitego wyzdrowienia, a pozostała część umiarkowanych deficytów. Czynniki prognostyczne złego rokowania to m.in. ból pleców, szybki rozwój deficytu neurologicznego (<24h) oraz rozległe zajęcie rdzenia. Diagnostyka opiera się na MRI rdzenia i mózgu oraz badaniach płynu mózgowo-rdzeniowego i serologii (np. AQP4-IgG w NMOSD).
Epidemiologia Transwersalnego zapalenia rdzenia
Transwersalne zapalenie rdzenia (TZR) jest rzadkim zaburzeniem neurologicznym charakteryzującym się ogniskowym stanem zapalnym rdzenia kręgowego. Dane epidemiologiczne wskazują, że roczna zachorowalność na TZR wynosi od 1 do 8 przypadków na milion osób rocznie, co przekłada się na około 1400 nowych przypadków rocznie w Stanach Zjednoczonych123. Niektóre nowsze badania sugerują jednak, że wskaźnik zachorowalności może być wyższy, sięgając nawet 31 przypadków na milion rocznie4.
Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około 34 000 osób cierpi na przewlekłe powikłania związane z TZR53. Badanie epidemiologiczne przeprowadzone w 2019 roku wykazało, że częstość występowania idiopatycznego TZR wynosi 7,9 na 100 000 osób6.
Rozkład wiekowy
Transwersalne zapalenie rdzenia może wystąpić w każdym wieku, jednak obserwuje się charakterystyczny rozkład bimodalny z dwoma szczytami zachorowań72:
- Pierwszy szczyt między 10 a 19 rokiem życia
- Drugi szczyt między 30 a 39 rokiem życia
W populacji pediatrycznej, która stanowi około 20-30% wszystkich przypadków TZR, również obserwuje się bimodalny rozkład z szczytami zachorowań41:
- Między 0 a 5 rokiem życia
- Między 10 a 17 rokiem życia
Niektóre źródła wskazują dodatkowo na zwiększoną częstość występowania TZR u dzieci poniżej 3 roku życia10. Szacuje się, że roczna zachorowalność na TZR w populacji pediatrycznej wynosi około 0,2-0,4 przypadku na 100 000 dzieci1112.
Rozkład płci
Większość badań wskazuje, że transwersalne zapalenie rdzenia dotyka mężczyzn i kobiety w równym stopniu, bez wyraźnej predylekcji płciowej21. Istnieją jednak pewne różnice w zależności od wieku i powiązania z innymi schorzeniami:
- U dzieci przed okresem dojrzewania obserwuje się niewielką przewagę występowania u chłopców (stosunek 1,1-1,6:1)113
- Po okresie dojrzewania obserwuje się przewagę występowania u kobiet, szczególnie w przypadkach, gdy TZR jest manifestacją stwardnienia rozsianego (SM) lub zaburzeń ze spektrum zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego (NMOSD)113
Niektóre opracowania wskazują na pewną przewagę płci żeńskiej z proporcją od 1,9:1 do 2,6:1, chociaż nie jest ona tak wyraźna jak w przypadku innych chorób autoimmunologicznych10.
Rozkład geograficzny i etniczny
Dane epidemiologiczne wskazują na brak istotnych różnic w występowaniu TZR między populacjami Euro/Amerykańskimi a populacjami Afro/Azjatyckimi7. Nie stwierdzono również predyspozycji rodzinnych, etnicznych ani geograficznych do rozwoju tej choroby513.
Interesującym odkryciem jest fakt, że Żydzi aszkenazyjscy (pochodzenia europejsko-amerykańskiego) i sefardyjscy (pochodzenia afro-azjatyckiego) urodzeni poza Izraelem mają identyczne ryzyko rozwoju transwersalnego zapalenia rdzenia, natomiast urodzenie w Izraelu zmniejsza to ryzyko o połowę14. Ponadto, osoby o afrykańskim i wschodnioazjatyckim pochodzeniu są bardziej predysponowane do obrazu klinicznego podobnego do choroby Devica, z częstszym zapaleniem rdzenia i większym stopniem niepełnosprawności niż w przypadku zachodniej formy stwardnienia rozsianego14.
Badanie przeprowadzone w Zjednoczonych Emiratach Arabskich wykazało, że częstość występowania jednofazowego TZR wynosi 1,0 na 100 000 osób w populacji ogólnej, natomiast wśród obywateli emirackich w wieku powyżej 20 lat częstość ta wynosi 2,46 na 100 0001516.
Etiologia i typy TZR
Transwersalne zapalenie rdzenia jest heterogenicznym schorzeniem o wielu możliwych przyczynach8. W zależności od etiologii, wyróżnia się dwa główne typy TZR:
Idiopatyczne TZR
Idiopatyczne (pierwotne) TZR stanowi znaczący odsetek wszystkich przypadków, gdzie nie udaje się zidentyfikować konkretnej przyczyny. Według różnych opracowań, idiopatyczne TZR stanowi od 15% do 64% wszystkich przypadków7. Bardziej szczegółowe dane wskazują, że:
- Około 15-30% przypadków to idiopatyczne TZR według niektórych opracowań7
- Według innych źródeł, idiopatyczne TZR może stanowić do 64% przypadków7
- W badaniu z 2023 roku wykazano, że u 28,9% pacjentów z TZR nie zidentyfikowano żadnej przyczyny (idiopatyczne TZR), natomiast u 71,1% wykryto konkretną etiologię6
Wtórne TZR
Wtórne TZR jest związane z innymi chorobami lub czynnikami wywołującymi i stanowi od 36% do 85% wszystkich przypadków, w zależności od badania7. Główne przyczyny wtórnego TZR obejmują:
- Choroby autoimmunologiczne:
- Stwardnienie rozsiane (SM)
- Zaburzenia ze spektrum zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego (NMOSD)
- Toczeń rumieniowaty układowy (SLE) – TZR występuje u około 1-2% pacjentów z SLE9
- Zespół Sjögrena (SS) – TZR występuje u około 1% pacjentów z SS9
- Zespół antyfosfolipidowy – zwiększa ryzyko TZR u pacjentów z SLE17
- Infekcje:
- Wirusowe (np. wirus ospy wietrznej i półpaśca, wirus grypy, odra, świnka, różyczka)18
- Bakteryjne (np. Bartonella henselae – czynnik etiologiczny choroby kociego pazura)19
- Stan po szczepieniu – chociaż związek przyczynowy nie został jednoznacznie potwierdzony w badaniach naukowych1820
Według niektórych badań, około 60% przypadków TZR jest związanych z przebytym zakażeniem wirusowym lub szczepieniem21. Badanie retrospektywne wieloośrodkowe oszacowało częstość występowania TZR o etiologii infekcyjnej lub parainfekcyjnej na około 17,3%4.
Nadzór i monitorowanie TZR
Przebieg kliniczny i rokowanie
Transwersalne zapalenie rdzenia może mieć różny przebieg kliniczny i rokowanie4:
- W 75-90% przypadków TZR ma przebieg jednofazowy (monofazowy)1
- Niewielki odsetek pacjentów doświadcza nawrotów choroby, szczególnie jeśli występuje predysponująca choroba podstawowa1
- Osoby z ostrym częściowym TZR (APTM) mogą mieć wyższe ryzyko konwersji do stwardnienia rozsianego5
Rokowanie w TZR jest bardzo zróżnicowane4:
- Około 1/3 pacjentów ma ciężki i szybko postępujący przebieg choroby
- Około 1/3 pacjentów osiąga dobry wynik z całkowitym wyzdrowieniem
- Pozostała 1/3 pacjentów doświadcza łagodnych do umiarkowanych deficytów funkcjonalnych i trudności w poruszaniu się
Czynniki prognostyczne
Zidentyfikowano kilka czynników prognostycznych, które wiążą się z gorszym rokowaniem w TZR4:
- Ból pleców
- Czas do maksymalnego deficytu neurologicznego krótszy niż 24 godziny
- Rozległe zajęcie rdzenia kręgowego (wzdłużne zajęcie rdzenia)
W przypadku NMOSD, obecność przeciwciał przeciwko akwaporynie-4 (AQP4-IgG) wiąże się z większym ryzykiem zmian w pniu mózgu, większym ryzykiem nawrotu choroby i koniecznością wczesnego leczenia immunosupresyjnego22.
Diagnostyka i nadzór
Dla właściwego nadzoru epidemiologicznego nad TZR kluczowa jest odpowiednia diagnostyka, która obejmuje2324:
- Badania obrazowe:
- Rezonans magnetyczny (MRI) rdzenia kręgowego – kluczowy dla potwierdzenia obecności TZR i określenia jego przyczyny
- MRI mózgu – dla wykluczenia innych chorób, szczególnie SM
- Badania laboratoryjne:
- Analiza płynu mózgowo-rdzeniowego – może wykazać obecność prążków oligoklonalnych (często spotykanych w SM) lub infekcji bakteryjnych/wirusowych/pasożytniczych
- Badania serologiczne – mogą wykazać obecność przeciwciał przeciwko akwaporynie-4 (NMOSD), przeciwciał przeciwko dwuniciowemu DNA (SLE) lub przeciwciał anty-Ro/SS-A (zespół Sjögrena)
W celu standaryzacji diagnostyki, Grupa Robocza Konsorcjum Transwersalnego Zapalenia Rdzenia opracowała zestaw kryteriów diagnostycznych, które są powszechnie stosowane w praktyce klinicznej2.
Nadzór i rejestry
Nadzór nad TZR jest utrudniony ze względu na rzadkość występowania tej choroby oraz trudności diagnostyczne. Obecnie istnieją znaczące luki w rozpoznawaniu częstości występowania TZR w wielu regionach świata, w tym w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, gdzie nie odnaleziono badań raportujących częstość występowania tego schorzenia25.
W Stanach Zjednoczonych Stowarzyszenie Transwersalnego Zapalenia Rdzenia (Transverse Myelitis Association) przeprowadziło nieformalną ankietę wśród swoich członków w latach 1997-2001, obejmującą 454 mieszkańców USA. Nie znaleziono statystycznie istotnych różnic w częstości występowania TZR między poszczególnymi stanami12.
W ostatnich latach pojawiają się inicjatywy mające na celu lepsze monitorowanie epidemiologii TZR, takie jak „Transverse Myelitis – Epidemiology Forecast to 2032”, które mają dostarczyć kompleksowych danych na temat historycznych i prognozowanych scenariuszy epidemiologicznych TZR w 7 głównych rynkach (Stany Zjednoczone, UE5 i Japonia)2627.
Wpływ czynników środowiskowych na TZR
Badania wskazują na pewne czynniki środowiskowe, które mogą wpływać na ryzyko rozwoju TZR14:
Czynniki ochronne
- Szczepienia przeciw grypie – mogą stanowić rozsądny środek profilaktyczny przeciwko TZR i stwardnieniu rozsianemu
- Światło słoneczne i witamina D – mogą zapobiegać stwardnieniu rozsianemu, a witamina D wzmacnia funkcję interferonu typu I i potencjalnie zapobiega infekcjom wirusowym
Czynniki ryzyka
- Infekcje górnych dróg oddechowych – ich uniknięcie mogłoby zapobiec około jednej trzeciej wszystkich przypadków TZR
- Palenie tytoniu – może prowokować stwardnienie rozsiane i potencjalnie TZR
- Otyłość – może prowokować stwardnienie rozsiane i potencjalnie TZR
W populacji pediatrycznej, u około dwóch trzecich pacjentów z TZR odnotowuje się wcześniejszą chorobę zakaźną11. Infekcje wirusowe takie jak grypa, wirusowe zapalenie wątroby typu A, odra, świnka, różyczka i ospa wietrzna są wszystkie powiązane z TZR, choć rzadko18.
Istotne jest, że naturalne infekcje wirusowe są częściej związane z TZR niż szczepienia. Dlatego szczepionki przeciwko tym chorobom mogą faktycznie zapobiegać TZR, chroniąc przed naturalną infekcją18. Analiza danych z nadzoru bezpieczeństwa z Vaccine Safety Datalink nie wykazała istotnych związków między szczepionkami mRNA przeciwko COVID-19 a 23 poważnymi skutkami zdrowotnymi, w tym TZR20.
Zakończenie
Transwersalne zapalenie rdzenia stanowi istotne wyzwanie epidemiologiczne ze względu na swoją rzadkość, heterogeniczny charakter i trudności diagnostyczne. Dane epidemiologiczne wskazują na częstość występowania od 1 do 8 przypadków na milion osób rocznie, z charakterystycznym bimodalnym rozkładem wieku zachorowania.
Dla poprawy nadzoru epidemiologicznego nad TZR kluczowe jest wczesne rozpoznanie i właściwa diagnostyka różnicowa. Istotne jest określenie etiologii (czy jest to TZR idiopatyczne czy wtórne), gdyż ma to wpływ na ryzyko nawrotów, odpowiednie leczenie i dalszy nadzór wymagany dla poprawy wyników leczenia28.
Znaczące luki w wiedzy na temat epidemiologii TZR w wielu regionach świata podkreślają potrzebę dalszych badań i lepszych systemów rejestracji, które mogłyby poprawić zrozumienie częstości występowania i czynników ryzyka tej choroby. Dzięki lepszemu zrozumieniu epidemiologii TZR, jej powiązanych etiologii oraz barier w jej diagnostyce w różnych regionach świata, istnieje potencjał do poprawy dostępu do leczenia i wyników niepełnosprawności dla osób dotkniętych tą chorobą25.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.