Schwannomatosis
Diagnostyka i diagnoza
Schwannomatoza to rzadka choroba genetyczna, charakteryzująca się obecnością licznych, wolno rosnących nerwiaków osłonkowych (schwannoma) wzdłuż nerwów rdzeniowych i obwodowych, z częstością występowania 1:40 000 do 1:70 000. Choroba różni się genetycznie i klinicznie od neurofibromatozy typu 1 i 2, a jej diagnostyka opiera się na zaktualizowanych w 2022 roku kryteriach klinicznych i molekularnych, uwzględniających mutacje w genach SMARCB1, LZTR1 oraz NF2. Diagnostyka wymaga potwierdzenia histopatologicznego nerwiaków osłonkowych, wykluczenia obustronnych nerwiaków przedsionkowych typowych dla NF2 oraz zastosowania zaawansowanych badań obrazowych, głównie MRI całego ciała, głowy i kręgosłupa, a także w wybranych przypadkach [18F]FDG-PET. Testy genetyczne, w tym sekwencjonowanie NGS i analiza MLPA, są kluczowe dla identyfikacji mutacji germinalnych i somatycznych, choć ich czułość jest ograniczona przez heterogenność genetyczną choroby.
- <a href="#definicja-i-ogolne-informacje-o-schwannomatozie”>Definicja i ogólne informacje o schwannomatozie
- Kryteria diagnostyczne schwannomatozy
- Diagnostyka obrazowa w schwannomatozie
- Badanie histopatologiczne
- Diagnostyka genetyczna w schwannomatozie
- Geny związane ze schwannomatozą
- Metody badań genetycznych
- Strategie badań genetycznych
- Ograniczenia badań genetycznych
- Proces diagnostyczny i różnicowanie
- Szczegółowe zalecenia dotyczące badań w schwannomatozie
- Wyzwania w diagnostyce schwannomatozy
- Znaczenie multidyscyplinarnego podejścia
- Podsumowanie i perspektywy
schwannomatozie”>Definicja i ogólne informacje o schwannomatozie
Schwannomatoza jest rzadkim schorzeniem charakteryzującym się występowaniem licznych, wolno rosnących łagodnych guzów osłonek nerwowych zwanych schwannoma (nerwiakami osłonkowymi), które rozwijają się wzdłuż nerwów rdzeniowych i obwodowych. Jest to najrzadsza forma neurofibromatozy, występująca u około 1 na 40 000 do 1 na 70 000 osób. Schwannomatoza zazwyczaj diagnozowana jest we wczesnej dorosłości, najczęściej w czwartej lub piątej dekadzie życia12.
Choroba ta jest genetycznie i klinicznie odrębna od neurofibromatozy typu 1 (NF1) i neurofibromatozy typu 2 (NF2). W 2022 roku zaktualizowano nomenklaturę i kryteria diagnostyczne, uznając schwannomatozę za część spektrum zespołów predysponujących do rozwoju nerwiaków osłonkowych, definiowanych w wielu przypadkach przez patogenne warianty w jednym z kilku genów na chromosomie 2234.
Zgodnie z nową klasyfikacją, to co wcześniej określano mianem schwannomatozy, obecnie jest nazywane schwannomatozą związaną z SMARCB1, schwannomatozą związaną z LZTR1, schwannomatozą związaną z chromosomem 22q, schwannomatozą BNO (bliżej nieokreśloną) lub schwannomatozą NIC (niesklasyfikowaną gdzie indziej). Z kolei NF2 jest obecnie określana jako schwannomatoza związana z NF25.
Kryteria diagnostyczne schwannomatozy
Diagnostyka schwannomatozy stanowi wyzwanie ze względu na zmienność objawów klinicznych, nakładanie się symptomów z innymi chorobami i ograniczone opcje terapeutyczne. Diagnoza może być trudna do ustalenia i czasem zajmuje wiele lat – według niektórych badań mediana czasu od pierwszego objawu do rozpoznania wynosi 16,7 lat6.
Kryteria kliniczne
Dla potwierdzenia klinicznej diagnozy schwannomatozy wymagane jest spełnienie jednego z poniższych kryteriów78:
- Co najmniej dwa nerwiaki osłonkowe nie-wewnątrzskórne, w tym co najmniej jeden potwierdzony badaniem histopatologicznym ORAZ brak radiologicznych dowodów na obecność obustronnych nerwiaków osłonkowych przedsionkowych (vestibular schwannoma)
- Potwierdzony histopatologicznie nerwiak osłonkowy lub oponiak wewnątrzczaszkowy ORAZ krewny pierwszego stopnia, który również spełnia powyższe kryteria
Pacjenci są wykluczeni z diagnozy schwannomatozy, jeśli spełniają którekolwiek z poniższych kryteriów7:
- Kliniczna diagnoza neurofibromatozy typu 2
- Krewny pierwszego stopnia z neurofibromatozą typu 2
- Nerwiaki osłonkowe występują wyłącznie w obszarze wcześniejszej radioterapii
Kryteria molekularne i kliniczne
Zaktualizowane kryteria diagnostyczne obejmują również diagnozę molekularną. Łączona diagnoza kliniczna i molekularna schwannomatozy wymaga spełnienia jednego z poniższych warunków910:
- Co najmniej dwa histopatologicznie potwierdzone nerwiaki osłonkowe lub oponiaki z utratą heterozygotyczności chromosomu 22q i dwiema różnymi somatycznymi mutacjami genu NF2
- Histopatologicznie potwierdzony nerwiak osłonkowy lub oponiak oraz germinalna patogenna mutacja w genie SMARCB1 lub LZTR1 (lub identyfikacja dwóch identycznych mutacji SMARCB1 lub LZTR1 w różnych guzach u pacjenta)
Pacjenci są wykluczeni z diagnozy schwannomatozy, jeśli mają germinalną patogenną mutację genu NF29.
Kryteria dla schwannomatozy związanej z SMARCB1
Kryteria diagnostyczne dla schwannomatozy związanej z SMARCB1 obejmują co najmniej jedno z poniższych1112:
- Potwierdzony histopatologicznie nerwiak osłonkowy lub mieszany guz osłonek nerwowych ORAZ patogenny wariant genu SMARCB1 wykryty w niezmienionych tkankach (np. we krwi)
- Wspólny patogenny wariant SMARCB1 w dwóch nerwiakach osłonkowych lub mieszanych guzach osłonek nerwowych
Diagnostyka obrazowa w schwannomatozie
Badania obrazowe odgrywają kluczową rolę w diagnostyce schwannomatozy, pomagając w lokalizacji i charakterystyce guzów. Są również stosowane do monitorowania choroby po diagnozie13.
Rezonans magnetyczny (MRI)
MRI jest podstawowym narzędziem diagnostycznym w schwannomatozie1415:
- Badanie MRI całego ciała – może być stosowane do lokalizacji schwannoma w całym organizmie
- MRI głowy i kręgosłupa – szczególnie istotne w wykluczeniu obustronnych nerwiaków przedsionkowych charakterystycznych dla NF2
- Wysokiej rozdzielczości MRI kanału słuchowego wewnętrznego – kluczowe w różnicowaniu z NF2
Zgodnie z wytycznymi Europejskiej Sieci Referencyjnej (ERN GENTURIS), rekomendowane jest wykonanie MRI ośrodkowego układu nerwowego od momentu pojawienia się objawów lub od wieku 12-14 lat u osób z potwierdzoną molekularnie schwannomatozą, które są bezobjawowe, ale mają krewnego z nerwiakami osłonkowymi. MRI całego ciała może być również stosowane i może być wykonywane naprzemiennie z MRI mózgowia i kręgosłupa16.
Tomografia komputerowa (CT)
Tomografia komputerowa może być stosowana jako uzupełniające badanie obrazowe do oceny struktur kostnych oraz w przypadkach, gdy MRI jest przeciwwskazane14.
Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)
W niektórych przypadkach, szczególnie u pacjentów z genem SMARCB1, badanie [18F]FDG-PET można rozważyć dla szybko rosnących, zmieniających się, bolesnych lub ograniczających funkcję guzów17.
Badanie [18F]FDG-PET/MRI może okazać się użyteczne w przyspieszeniu diagnostyki schwannomatozy i zapewnieniu optymalnego monitorowania pacjentów. Dwie techniki obrazowania wydają się być komplementarne, ponieważ każda z nich daje możliwość identyfikacji nerwiaków osłonkowych, które nie zostały wykryte przez drugą metodę obrazowania1819.
Badanie histopatologiczne
Badanie histopatologiczne jest niezbędne do potwierdzenia diagnozy schwannomatozy. Wymaga ono biopsji lub chirurgicznego usunięcia co najmniej jednego z guzów w celu oceny mikroskopowej12.
Patologowie badają tkankę pobraną z guzów w celu ustalenia ich typu. Charakterystycznymi cechami histopatologicznymi schwannoma są14:
- Komórki Schwanna układające się w charakterystyczne wzory: Antoni A (obszary o dużej gęstości komórkowej) i Antoni B (obszary luźne, śluzowate)
- Ciałka Verocaya (struktury palisadowe w obszarach Antoni A)
- Pozytywne barwienie na białko S-100 w badaniu immunohistochemicznym
W przypadku [18F]FDG PET/CT, obszary Antoni A bogate w komórki guza wykazują zwiększony wychwyt 18F-FDG, podczas gdy regiony Antoni B bogate w śluz wykazują tylko niewielki wzrost wychwytu 18F-FDG20.
Diagnostyka genetyczna w schwannomatozie
Testy genetyczne odgrywają coraz ważniejszą rolę w diagnostyce schwannomatozy, chociaż ich czułość jest ograniczona ze względu na heterogenność genetyczną choroby i możliwość udziału jeszcze niezidentyfikowanych genów13.
Geny związane ze schwannomatozą
Schwannomatoza związana jest z mutacjami w kilku genach2111:
- SMARCB1 (zlokalizowany na chromosomie 22q11.23) – odpowiada za około 50% rodzinnych i 10% sporadycznych przypadków
- LZTR1 (zlokalizowany na chromosomie 22q11.21) – odpowiada za około 43% rodzinnych i 30% sporadycznych przypadków
- NF2 (zlokalizowany na chromosomie 22q12.2) – w schwannomatozie związanej z NF2
Metody badań genetycznych
Diagnostyka genetyczna schwannomatozy obejmuje2324:
- Sekwencjonowanie następnej generacji (NGS) – do identyfikacji małych zmian genetycznych (warianty pojedynczego nukleotydu i małe insercje/delecje) w genach NF2, SMARCB1 i LZTR1
- Analiza liczby kopii za pomocą techniki MLPA (Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification) – do wykrywania dużych delecji i duplikacji
- Analiza utraty heterozygotyczności (LOH) dla chromosomu 22q – poprzez porównanie dwunastu markerów mikrosatelitarnych między guzem a niezmienionym tkanka
W przypadku testów molekularnych dla genu SMARCB1, obecne metody mogą wykryć 99,9% opisanych mutacji, gdy są obecne (czułość analityczna)24.
Strategie badań genetycznych
Badania genetyczne w schwannomatozie powinny być wszechstronne i obejmować1110:
- Jednoczesne badanie genów LZTR1 i SMARCB1 lub użycie panelu wielogenowego
- Kompleksową analizę mutacji wszystkich trzech genów (LZTR1, SMARCB1 i NF2) u pacjentów z podejrzeniem schwannomatozy
- Metody odpowiednie do wykrywania mozaicyzmu somatycznego z komórkami zmutowanymi obecnymi w niskich proporcjach (np. sekwencjonowanie nowej generacji)
Badanie guza jest ważnym elementem diagnostyki genetycznej schwannomatozy. Celem badania guza jest poszukiwanie wspólnego patogennego wariantu wśród guzów z anatomicznie różnych lokalizacji w ciele26.
Ograniczenia badań genetycznych
Testy genetyczne w schwannomatozie mają pewne ograniczenia2728:
- Obecne badania genetyczne nie ujawniają mutacji u wszystkich dotkniętych osób
- Mogą istnieć dodatkowe geny odpowiedzialne za chorobę, które jeszcze nie zostały odkryte
- Genetyka i dziedziczenie schwannomatozy są bardziej złożone i mniej jasne niż w przypadku NF1 i NF2
- Badania genetyczne nie zawsze są konieczne do postawienia diagnozy schwannomatozy
Poradnictwo genetyczne może dostarczyć wskazówek i informacji dotyczących przydatności testów genetycznych i powinno być rozważone przed badaniem27.
Proces diagnostyczny i różnicowanie
Diagnoza schwannomatozy wymaga systematycznego podejścia i powinna być przeprowadzona przez specjalistę z doświadczeniem w diagnostyce i leczeniu neurofibromatozy27.
Etapy procesu diagnostycznego
Proces diagnostyczny schwannomatozy obejmuje następujące etapy131215:
- Wywiad kliniczny i rodzinny – zebranie danych o objawach, ich czasie trwania, historii rodzinnej
- Badanie fizykalne – w tym szczegółowe badanie neurologiczne
- Badania obrazowe – MRI mózgu (z uwzględnieniem kanału słuchowego wewnętrznego), kręgosłupa i potencjalnie całego ciała
- Badanie histopatologiczne – biopsja lub usunięcie guza w celu potwierdzenia diagnozy
- Badania genetyczne – z krwi i/lub tkanki guza
Ze względu na trudności w diagnostyce, pacjenci z podejrzanymi objawami są zazwyczaj kierowani do jednego z wyspecjalizowanych ośrodków neurofibromatozy (NF) lub konsultowani przez lekarzy pracujących w regionalnych ośrodkach genetycznych, którzy posiadają umiejętności różnicowania tego rozpoznania15.
Różnicowanie z NF2
Kluczowym elementem diagnostyki schwannomatozy jest różnicowanie z neurofibromatozą typu 2 (NF2), która ma podobne cechy kliniczne15.
Główne różnice między schwannomatozą a NF21529:
- W schwannomatozie nerwiaki przedsionkowe (vestibular schwannoma) występują rzadko i zazwyczaj jednostronnie, podczas gdy w NF2 są one typowo obustronne
- Pojedyncze oponiaki (meningioma) mogą występować u pacjentów ze schwannomatozą, ale w NF2 mogą być mnogie
- Wyściółczaki (ependymoma) i problemy oczne nie występują w schwannomatozie, ale są spotykane w NF2
Zgodnie z zaktualizowanymi wytycznymi, jednostronne nerwiaki przedsionkowe nie powinny być uważane za kryterium wykluczające diagnozę schwannomatozy przy braku udowodnionej germinalnej lub mozaikowej postaci NF230.
Segmentalna schwannomatoza
Niektórzy pacjenci mogą mieć segmentalną formę schwannomatozy, co oznacza, że objawy są ograniczone do tylko jednej części ciała, np. kończyny lub kręgosłupa (ok. 30% przypadków)3132.
Ważne jest, aby odróżnić segmentalną schwannomatozę od NF2, ponieważ objawy obu chorób mogą się nakładać31.
Szczegółowe zalecenia dotyczące badań w schwannomatozie
Według najnowszych wytycznych American Association for Cancer Research (AACR), następujące badania przesiewowe są zalecane dla pacjentów z schwannomatozą związaną z LZTR1 i SMARCB13317:
Badania początkowe
Badania początkowe powinny być wykonane w wieku 10 lat lub przy rozpoznaniu (w zależności od tego, co nastąpi później)33:
- MRI głowy z kontrastem, w tym wysokiej rozdzielczości obrazowanie kanału słuchowego wewnętrznego (3 Tesla, 1-3 mm warstwy)
- MRI kręgosłupa
- MRI całego ciała (nie może zastąpić innych badań MRI)
- Badanie słuchu
- Badanie okulistyczne
- Badanie dermatologiczne w kierunku płytek schwannomatycznych
Regularne badania kontrolne
Dla pacjentów bezobjawowych lub ze stabilnymi wynikami17:
- Badanie fizykalne, w tym badanie neurologiczne, z rejestracją bólu od czasu diagnozy – corocznie
- MRI głowy od 13 roku życia lub 3 lata po badaniu wyjściowym – co 3 lata
- Tylko w przypadku LZTR1: wysokiej rozdzielczości obrazowanie kanału słuchowego wewnętrznego
- Jeśli guz mózgu zostanie wykryty w początkowym MRI, powtórzyć MRI po 1 roku, następnie co 3 lata, jeśli wyniki są stabilne
- MRI kręgosłupa i całego ciała począwszy od 13 roku życia lub 3 lata po badaniu wyjściowym, naprzemiennie co 3 lata
Dla pacjentów z objawami17:
- Dedykowane MRI bolesnego lub objawowego regionu
- U pacjentów z SMARCB1, można rozważyć 18F-FDG-PET dla szybko rosnących, zmieniających się, bolesnych lub ograniczających funkcję guzów
Wyzwania w diagnostyce schwannomatozy
Diagnostyka schwannomatozy napotyka na liczne wyzwania, które przyczyniają się do opóźnień w rozpoznaniu i potencjalnych błędów diagnostycznych6.
Opóźnienia w diagnozie
Badania wykazały, że diagnoza schwannomatozy jest często znacznie opóźniona634:
- Mediana czasu od pierwszego objawu do diagnozy wynosi 16,7 lat
- Mediana czasu od pierwszej konsultacji medycznej do diagnozy wynosi 9,8 lat
- Tylko 7,3% pacjentów spełnia cel Międzynarodowego Konsorcjum Badań nad Rzadkimi Chorobami (IRDIRC) dotyczący diagnozy wszystkich pacjentów z rzadkimi chorobami w ciągu 1 roku od zgłoszenia się do opieki medycznej
Błędne diagnozy
Według badań, 36% pacjentów doświadcza błędnej diagnozy, która może dotyczyć6:
- Podstawowej choroby genetycznej (18,6%)
- Etiologii bólu (16,5%)
- Interpretacji obrazowania/patologii guza (11,3%)
U około jednej piątej (19,6%) pacjentów istniała wyraźna przeoczona możliwość odpowiedniego diagnostycznego postępowania, które mogłoby prowadzić do wcześniejszej diagnozy schwannomatozy6.
Propozycje usprawnień
Badania sugerują kilka obszarów potencjalnych usprawnień w diagnostyce schwannomatozy3536:
- Zwiększenie świadomości klinicystów na temat schwannomatozy i jej różnic w porównaniu z innymi typami neurofibromatozy
- Wprowadzenie bardziej powszechnych badań genetycznych dla potencjalnych przypadków schwannomatozy
- Ekspertowa ocena wybranych wyników badań patologicznych
- Testowanie nowych metod automatycznego kierowania pacjentów na ocenę genetyczną na podstawie wyników obrazowania i/lub patologii
- Szersze stosowanie testów genetycznych jako jedynego wiarygodnego sposobu odróżnienia możliwych wariantów choroby
Biorąc pod uwagę rzadkość występowania wielu guzów osłonek nerwowych przy braku zespołu predysponującego do guzów, pojawienie się drugiego potencjalnego nerwiaka osłonkowego powinno służyć jako objaw wyzwalający inicjację konsultacji neurogenetycznej36.
Znaczenie multidyscyplinarnego podejścia
Ze względu na złożoność schwannomatozy, jej diagnostyka wymaga multidyscyplinarnego podejścia z udziałem specjalistów z różnych dziedzin14.
Lekarz z doświadczeniem w schwannomatozie powinien ocenić wyniki badań obrazowych, testów genetycznych, historii rodzinnej i laboratoryjnego badania tkanki guza, aby postawić właściwą diagnozę14.
Członkowie zespołu multidyscyplinarnego mogą obejmować37:
- Neurologów
- Neurochirurgów
- Onkologów
- Genetyków klinicznych
- Radiologów
- Patologów
- Specjalistów leczenia bólu
Bardzo ważne jest, aby pacjent z schwannomatozą był prowadzony przez lekarza lub zespół z doświadczeniem w opiece nad pacjentami z schwannomatozą, najlepiej w specjalistycznej klinice NF38.
Podsumowanie i perspektywy
Diagnostyka schwannomatozy stanowi wyzwanie ze względu na rzadkość choroby, zmienność objawów klinicznych i nakładanie się objawów z innymi zaburzeniami, szczególnie NF2. Aktualne kryteria diagnostyczne obejmują zarówno aspekty kliniczne, jak i molekularne, co pozwala na bardziej precyzyjną diagnozę39.
Kluczowe elementy w diagnostyce schwannomatozy to1611:
- Dokładny wywiad kliniczny i rodzinny
- Szczegółowe badanie fizykalne i neurologiczne
- Zaawansowane badania obrazowe, w szczególności MRI
- Badanie histopatologiczne
- Wszechstronne badania genetyczne, w tym analiza krwi i tkanki guza
Postępy w dziedzinie diagnostyki genetycznej i obrazowania prawdopodobnie będą dalej usprawniać proces diagnostyczny schwannomatozy w przyszłości. Szersze zastosowanie badań genetycznych i algorytmów diagnostycznych ma potencjał skrócenia czasu do diagnozy i poprawy wyników leczenia u pacjentów z tą rzadką chorobą36.
Zwiększona świadomość na temat schwannomatozy wśród pracowników służby zdrowia, w połączeniu z dostępem do specjalistycznych ośrodków zajmujących się neurofibromatozą, może przyczynić się do wcześniejszego rozpoznania i wprowadzenia odpowiedniego leczenia tej rzadkiej choroby36.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.