Ospa prawdziwa
Diagnostyka i diagnoza
Ospa prawdziwa (variola) została eradykowana w 1980 roku, jednak diagnostyka kliniczna i laboratoryjna pozostaje kluczowa ze względu na ryzyko użycia wirusa jako broni biologicznej oraz konieczność różnicowania z innymi chorobami wysypkowymi. Typowa ospa prawdziwa charakteryzuje się gorączką ≥38,3°C (101°F) z prodromalnymi objawami oraz wysypką z twardymi, głęboko osadzonymi pęcherzykami lub krostami w tym samym stadium rozwoju, z odśrodkowym rozkładem zmian (większe zagęszczenie na twarzy i kończynach). Diagnostyka laboratoryjna opiera się na identyfikacji DNA wirusa variola za pomocą PCR lub izolacji wirusa w laboratoriach referencyjnych WHO. Niespecyficzne testy PCR dla ortopokswirusów i mikroskopia elektronowa potwierdzają obecność pokswirusów, ale nie są diagnostyczne dla ospy prawdziwej. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. ospę małpią, ospę wietrzną, półpasiec, rumień wielopostaciowy oraz inne choroby wysypkowe i zakaźne.
Diagnostyka ospy prawdziwej
Ospa prawdziwa (variola) była jedną z najbardziej niszczycielskich chorób zakaźnych w historii ludzkości, która została oficjalnie uznana za wyeliminowaną (eradykowaną) w 1980 roku po globalnej kampanii szczepień. Mimo eradykacji, diagnostyka ospy prawdziwej pozostaje istotnym zagadnieniem z uwagi na potencjalne ryzyko wykorzystania wirusa jako broni biologicznej oraz konieczność różnicowania z innymi chorobami wysypkowymi.12
Kliniczne rozpoznanie ospy prawdziwej
Kliniczna definicja typowej ospy prawdziwej obejmuje chorobę z ostrym początkiem gorączki równej lub wyższej niż 38,3°C (101°F), po której następuje wysypka charakteryzująca się twardymi, głęboko osadzonymi pęcherzykami lub krostami w tym samym stadium rozwoju, bez innej oczywistej przyczyny.12 Diagnostyka kliniczna opiera się na głównych i drugorzędnych kryteriach diagnostycznych.
Główne kryteria diagnostyczne ospy prawdziwej obejmują:12
- Gorączkowy okres prodromalny występujący 1-4 dni przed pojawieniem się wysypki: gorączka >38,3°C (101°F) ORAZ co najmniej jeden z następujących objawów: osłabienie, ból głowy, ból pleców, dreszcze, wymioty, silny ból brzucha1
- Klasyczne zmiany ospowe: głęboko osadzone, twarde/zbite, okrągłe, dobrze odgraniczone pęcherzyki lub krosty2
- Zmiany skórne w tym samym stadium rozwoju na każdej części ciała3
Drugorzędne kryteria diagnostyczne (mniejsze prawdopodobieństwo) obejmują:12
- Odśrodkowy rozkład wysypki (większe zagęszczenie zmian na twarzy i kończynach niż na tułowiu)1
- Zmiany rozpoczynające się w jamie ustnej, na twarzy lub przedramionach2
- Ciężki stan pacjenta3
- Stopniowa ewolucja wysypki przez różne formy4
- Zmiany na dłoniach i/lub podeszwach stóp5
Ważną cechą diagnostyczną ospy prawdziwej jest odśrodkowy rozkład zmian skórnych, z większym nasileniem na twarzy i kończynach niż na tułowiu, co stanowi charakterystyczną cechę odróżniającą ospę prawdziwą od innych chorób wysypkowych.1 Dodatkową charakterystyczną cechą jest to, że wszystkie zmiany na danej części ciała znajdują się w tym samym stadium rozwoju, w przeciwieństwie do np. ospy wietrznej.1
Diagnostyka laboratoryjna
W przypadku podejrzenia ospy prawdziwej, diagnostyka laboratoryjna jest kluczowa dla potwierdzenia rozpoznania. Zgodnie z definicją CDC, laboratoryjne kryteria diagnostyczne dla ospy prawdziwej obejmują:12
- Identyfikacja DNA wirusa variola w próbce klinicznej za pomocą reakcji łańcuchowej polimerazy (PCR), LUB
- Izolacja wirusa ospy prawdziwej (variola) z próbki klinicznej (w laboratorium referencyjnym WHO dla ospy prawdziwej lub laboratorium z odpowiednimi możliwościami referencyjnymi) z potwierdzeniem za pomocą PCR.
Należy zauważyć, że niespecyficzne testy PCR dla ortopokswirusów oraz identyfikacja pokswirusów za pomocą mikroskopii elektronowej z barwieniem negatywnym sugerują zakażenie ortopokswirusem, ale nie są diagnostyczne dla ospy prawdziwej.1
Metody laboratoryjne stosowane w diagnostyce ospy prawdziwej obejmują:123
- Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) – umożliwia identyfikację DNA wirusa variola w próbkach klinicznych. Jest to obecnie preferowana metoda diagnostyczna.1
- Hodowla wirusa – tradycyjnie wiązała się z namnażaniem wirusa na błonie kosmówkowo-omoczniowej rozwijającego się zarodka kurzego i badaniem powstałych zmian w określonych warunkach temperaturowych.1
- Mikroskopia elektronowa – umożliwia szybką identyfikację ortopokswirusów w płynie z krost lub strupów. Wszystkie ortopokswirusy wykazują identyczne cząstki wirusowe o kształcie cegieł w mikroskopii elektronowej.1
- Testy serologiczne i immunoenzymatyczne (ELISA) – mierzą swoiste dla wirusa variola immunoglobuliny i antygeny.1
- Analiza długości fragmentów restrykcyjnych (RFLP) – stosowana do charakterystyki szczepów.1
W przeszłości stosowano również inne metody, takie jak test precypitacji w żelu agarozowym, który był najmniej czuły, ale wartościowy w potwierdzaniu wyników mikroskopii elektronowej.1 Historycznie stosowano również barwienia, takie jak barwienie Nicolau, które zastąpiło barwienie Gutsteina jako rutynową metodę diagnostyki ospy prawdziwej – była to prosta, skuteczna i niezawodna metoda.1
Organizacja diagnostyki w przypadku podejrzenia ospy prawdziwej
Obecnie diagnostyka ospy prawdziwej jest ściśle uregulowana ze względu na fakt, że nawet jeden przypadek jest uznawany za międzynarodowy stan zagrożenia zdrowia publicznego.1 W przypadku podejrzenia ospy prawdziwej należy natychmiast powiadomić lokalne, stanowe i krajowe władze zdrowia publicznego.12
Ścieżka diagnostyczna w przypadku podejrzenia ospy prawdziwej obejmuje:12
- Wdrożenie środków ochrony przed przenoszeniem drogą powietrzną i kontaktową
- Powiadomienie odpowiednich służb kontroli zakażeń
- Określenie kategorii ryzyka pacjenta przy użyciu głównych i drugorzędnych kryteriów diagnostycznych dla ospy prawdziwej
- W przypadku pacjentów z wysokim ryzykiem ospy prawdziwej – natychmiastowe zgłoszenie (bez oczekiwania na wyniki laboratoryjne) do szpitalnej kontroli zakażeń i odpowiedniego departamentu zdrowia publicznego
- Testowanie laboratoryjne w specjalistycznych laboratoriach
W Stanach Zjednoczonych testowanie diagnostyczne w kierunku ospy prawdziwej przeprowadzane jest przez laboratoria należące do Laboratoryjnej Sieci Odpowiedzi CDC (CDC Laboratory Response Network, LRN), a CDC przeprowadza badania potwierdzające dla wszystkich próbek z pozytywnym wynikiem.1 W 2017 roku FDA zatwierdziło test do wykrywania kwasu nukleinowego wirusa variola, przeznaczony dla osób z krostkowatą lub pęcherzykową wysypką lub innymi objawami zakażenia wirusem variola.2
Wczesne wykrycie i potwierdzenie ospy prawdziwej opiera się na dwóch Współpracujących Centrach WHO ds. ospy prawdziwej i innych zakażeń pokswirusami w CDC (USA) i VECTOR (Federacja Rosyjska). Centra te są wspierane przez ogólnoświatową sieć laboratoriów zdolnych do wykonywania diagnostyki PCR i PCR w czasie rzeczywistym, co umożliwia wykrywanie i wstępną identyfikację przypadków ospy prawdziwej poprzez Sieć Laboratoriów Nowych i Niebezpiecznych Patogenów.1
Diagnostyka różnicowa
Kluczowym elementem diagnostyki ospy prawdziwej jest różnicowanie z innymi chorobami wysypkowymi. Najczęściej ospa prawdziwa była mylona z ospą wietrzną (varicella).12 Inne choroby, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej ospy prawdziwej, to:1
- Ospa małpia (monkeypox)
- Półpasiec (herpes zoster)
- Rumień wielopostaciowy (erythema multiforme)
- Odczyny polekowe
- Ukąszenia owadów
- Choroba Kawasakiego
- Odra (measles)
- Różyczka (rubella)
- Uogólniona infekcja wirusem vaccinia i wyprysk ospowy (eczema vaccinatum)
- Wirusowe gorączki krwotoczne (mogą być mylone z krwotoczną ospą prawdziwą)
- Trądzik
- Atypowa odra
- Zakażenie wirusem Coxsackie
- Ostra białaczka
- Wtórna kiła
- Gorączka szczurza
- Mononukleoza zakaźna
- Rumienie toksyczne
- Parwowirus B19
- Cytomegalowirus
- Mięczak zakaźny
- Szkarlatyna
Krwotoczna postać ospy prawdziwej rozwija się piorunująco i była najczęściej mylona z posocznicą meningokokową lub ciężką ostrą białaczką.1
W obecnej sytuacji, przy braku endemicznej ospy prawdziwej, głównym problemem diagnostycznym jest różnicowanie ludzkiej ospy małpiej (monkeypox) od ospy wietrznej.1 Potrzebne są bardziej wyrafinowane testy, takie jak test wrażliwości skóry królika, do dokładnej diagnostyki tych przypadków jako ospy małpiej.1
Algorytm postępowania diagnostycznego
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) opracowało algorytm „Evaluating Patients for Smallpox: Acute, Generalized Vesicular or Pustular Rash Illness Protocol”, który zapewnia standardową metodę oceny pacjentów z ostrą, uogólnioną pęcherzykową lub krostkową wysypką poprzez dostarczenie klinicznych wskazówek do różnicowania ospy prawdziwej od ospy wietrznej i innych chorób wysypkowych.1
Algorytm ten dzieli pacjentów na kategorie niskiego, umiarkowanego i wysokiego ryzyka ospy prawdziwej, z zaleceniami dotyczącymi testów diagnostycznych w oparciu o klasyfikację.1 Nie zaleca się badań laboratoryjnych w przypadku pacjentów z niskim lub umiarkowanym ryzykiem przy braku znanej cyrkulacji ospy prawdziwej.1
Jeśli pacjent ma gorączkowy okres prodromalny ORAZ klasyczne zmiany ospowe ORAZ zmiany w tym samym stadium rozwoju, ryzyko ospy prawdziwej jest WYSOKIE.1 W takim przypadku należy natychmiast zgłosić przypadek (bez oczekiwania na wyniki laboratoryjne) do szpitalnej kontroli zakażeń i odpowiedniego departamentu zdrowia publicznego.2
Wyzwania w diagnostyce ospy prawdziwej
Obecnie diagnostyka ospy prawdziwej stoi przed kilkoma wyzwaniami:12
- Większość pracowników służby zdrowia prawdopodobnie nie rozpoznałaby wirusa we wczesnych stadiach ze względu na rzadkość choroby1
- Istnieje potrzeba opracowania lepszych testów diagnostycznych, które mogłyby dokładniej wykrywać ospę prawdziwą i pokrewne wirusy1
- Potrzebne są testy umożliwiające identyfikację potencjalnych przypadków we wcześniejszych stadiach choroby2
- Istnieje potrzeba testów oceniających wcześniejszą ekspozycję lub odporność na ospę prawdziwą3
- Testy serologiczne z oczyszczeniem FDA nie zostały opracowane, a testy białkowe są nadal badane1
W przypadku braku znanej choroby ospy prawdziwej wartość predykcyjna pozytywnego wyniku testu diagnostycznego ospy prawdziwej jest niska, dlatego tylko przypadki spełniające kliniczną definicję choroby powinny być testowane.1
Badania z wykorzystaniem żywego wirusa variola i pokrewnych wirusów są niezbędne do tworzenia i ulepszania medycznych środków przeciwdziałania ospie prawdziwej i innym pokrewnym chorobom oraz do zapewnienia gotowości do reagowania na wybuch epidemii.1
Postępowanie po rozpoznaniu ospy prawdziwej
W przypadku potwierdzenia lub podejrzenia ospy prawdziwej, pacjentów należy izolować.1 Ospa prawdziwa jest chorobą podlegającą obowiązkowemu zgłoszeniu.1 Potwierdzony przypadek ospy prawdziwej byłby uznany za ogólnoświatowy stan zagrożenia zdrowia publicznego.1
Przypadek ospy prawdziwej wykryty przez państwo członkowskie wymaga jak najszybszego powiadomienia WHO zgodnie z Międzynarodowymi Przepisami Zdrowotnymi (2005), a każdy potwierdzony przypadek ospy prawdziwej spowodowałby natychmiastową globalną reakcję zdrowia publicznego.1
W leczeniu ospy prawdziwej w przeszłości stosowano głównie leczenie objawowe i izolację pacjenta do czasu odpadnięcia wszystkich strupów.1 W ostatnich latach opracowano jednak leki przeciwwirusowe do leczenia ospy prawdziwej:23
- Tecovirimat (TPOXX) – zatwierdzony przez FDA w 2018 roku jako pierwszy lek przeciwwirusowy wskazany do leczenia ospy prawdziwej. Działa poprzez hamowanie białka p37, co zapobiega wydostawaniu się cząstek wirusa z zakażonej komórki i zakażaniu innych komórek.1
- Brincidofovir – eksperymentalny lek, również stosowany w leczeniu adenowirusa i zapalenia siatkówki wywołanego przez cytomegalowirusa u pacjentów z AIDS.1
- Cidofovir (Vistide) – czasami stosowany w leczeniu zapalenia siatkówki wywołanego przez cytomegalowirusa w zakażeniach oka u pacjentów z AIDS.2
Szczepienie wykonane w ciągu 3-4 dni po ekspozycji może zapobiec chorobie lub złagodzić jej przebieg.1 Szczepionka przeciwko ospie prawdziwej jest wysoce ochronna, ale rzadkie powikłania po szczepionce zawierającej zdolny do replikacji wirus (około 1:10 000) mogą być poważne.1
Opieka medyczna jest generalnie wspomagająca i obejmuje leczenie powikłań, takich jak hipowolemię i zaburzenia elektrolitowe (np. hiponatremia, hipokaliemia) z powodu utraty płynów ze zmian skórnych.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.