Ospa prawdziwa
Leczenie
Ospa prawdziwa, wywołana przez wirusa variola, charakteryzuje się wysoką śmiertelnością sięgającą 30% i została eradykowana w 1980 roku. Obecnie nie istnieje sprawdzona terapia kliniczna, jednak FDA zatwierdziła trzy leki przeciwwirusowe: tecovirimat (TPOXX), brincidofovir (TEMBEXA) oraz cidofovir (lek eksperymentalny). Tecovirimat działa poprzez hamowanie białka VP37, zapobiegając rozprzestrzenianiu wirusa, z dawką skuteczną 3-10 mg/kg i standardową 40 mg/kg; badania obejmowały modele zwierzęce i in vitro. Brincidofovir, podawany doustnie, uwalnia analog nukleotydu cidofovir, hamując polimerazę DNA orthopokswirusów, i jest wskazany u dorosłych oraz dzieci, w tym noworodków. Cidofovir, podawany dożylnie, wykazuje toksyczność nerek i jest dostępny w Strategicznym Magazynie Narodowym USA jako lek awaryjny. Leczenie objawowe obejmuje nawadnianie, leki przeciwgorączkowe, antybiotyki na wtórne zakażenia oraz wsparcie układu oddechowego i krążenia.
Leczenie ospy prawdziwej (smallpox)
Ospa prawdziwa (smallpox) to wysoce zakaźna choroba wywołana przez wirusa variola, z wysoką śmiertelnością sięgającą 30%. Choroba została oficjalnie uznana za zwalczoną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 1980 roku, co oznacza, że nie występuje naturalnie w środowisku.12 Mimo to, ze względu na potencjalne ryzyko wykorzystania wirusa jako broni biologicznej, trwają prace nad skutecznymi metodami leczenia tej choroby.3
Aktualne możliwości terapeutyczne
Nie istnieje żadna udowodniona metoda leczenia ospy prawdziwej, która została przetestowana u osób chorych i wykazała skuteczność.4 Leczenie pacjentów z ospą prawdziwą miało historycznie charakter głównie objawowy i podtrzymujący. Obecnie dostępne są jednak nowe leki przeciwwirusowe, które zostały zatwierdzone do leczenia ospy prawdziwej, ale nie zostały przetestowane u osób chorych na tę chorobę.45
Zatwierdzone leki przeciwwirusowe
Obecnie dostępne są trzy główne leki przeciwwirusowe wykazujące skuteczność przeciwko orthopokswirusom, w tym wirusowi variola:
Tecovirimat (TPOXX)
W lipcu 2018 roku amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła tecovirimat (TPOXX) jako pierwszy lek wskazany w leczeniu ospy prawdziwej.456 Lek ten działa poprzez hamowanie aktywności białka VP37 orthopokswirusów i blokuje jego interakcję z komórkową GTPazą Rab9 i TIP47, co zapobiega tworzeniu zdolnych do wyjścia z komórki opłaszczonych wirionów, niezbędnych do rozprzestrzeniania się wirusa między komórkami i na większe odległości.7
Skuteczność tecoviriatu przeciwko wirusowi ospy prawdziwej została ustalona na podstawie:
- Badań in vitro z wykorzystaniem pokrewnych orthopokswirusów oraz wirusa variola8
- Badań na modelach zwierzęcych mierzących przeżywalność zwierząt zakażonych wirusem variola lub innymi blisko spokrewnionymi orthopokswirusami89
Badania wykazały, że minimalna skuteczna dawka wynosiła 3-10 mg/kg, co zapewniało niemal pełną ochronę przed śmiercią i zmniejszało miano wirusa oraz liczbę zmian skórnych. Standardową dawką zapewniającą pełną skuteczność ustalono na 40 mg/kg.9 W badaniach u ludzi dawka 600 mg dwa razy dziennie przekraczała stężenia skuteczne obserwowane u naczelnych innych niż ludzie.9
Bezpieczeństwo tecoviriatu oceniono u 359 zdrowych ochotników, którzy nie byli zakażeni ospą prawdziwą.6 Najczęstszymi działaniami niepożądanymi były bóle głowy, nudności i bóle brzucha.1011
cidofovir-tembexa”>Brincidofovir (TEMBEXA)
W czerwcu 2021 roku FDA zatwierdziła brincidofovir (TEMBEXA) do leczenia ospy prawdziwej.48 Lek ten skutecznie przenika do komórek poprzez koniugat lipidowy, uwalniając analog nukleotydu cidofovir, który następnie hamuje replikację wirusa. Difosforan cidofoviru selektywnie hamuje syntezę DNA wirusa przez polimerazę DNA orthopokswirusów poprzez włączenie cidofoviru do rosnącego łańcucha DNA wirusa, co skutkuje zmniejszeniem tempa syntezy DNA wirusa.7
Skuteczność brincidofoviru przeciwko ospie prawdziwej została ustalona na podstawie:
- Badań in vitro z wykorzystaniem pokrewnych orthopokswirusów oraz wirusa variola8
- Badań na modelach zwierzęcych3
Brincidofovir jest wskazany do leczenia ospy prawdziwej u dorosłych i pacjentów pediatrycznych, włącznie z noworodkami.7 Został opracowany, aby ominąć problemy związane z podawaniem i toksycznością cidofoviru – może być podawany doustnie zamiast we wstrzyknięciu dożylnym i może mieć mniej działań niepożądanych.12
Cidofovir (Vistide)
W badaniach laboratoryjnych wykazano, że cidofovir hamuje wzrost wirusa wywołującego ospę prawdziwą i jest skuteczny w leczeniu zwierząt z chorobami podobnymi do ospy prawdziwej.8 Lek musi być podawany dożylnie i może powodować poważną toksyczność nerek.13
Cidofovir nie został zatwierdzony przez FDA do leczenia ospy prawdziwej, ale może być stosowany w przypadku wystąpienia epidemii w określonych okolicznościach, takich jak zezwolenie na użycie w sytuacjach nadzwyczajnych.14 Jest on dostępny w amerykańskim Strategicznym Magazynie Narodowym (Strategic National Stockpile) jako lek eksperymentalny do leczenia ospy prawdziwej.15
Leczenie objawowe i wspomagające
W przypadku zachorowania na ospę prawdziwą, leczenie objawowe obejmuje:
- Nawodnienie i uzupełnianie płynów dożylnych1617
- Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe do kontroli gorączki i bólu1817
- Antybiotyki do leczenia wtórnych zakażeń bakteryjnych skóry1918
- W ciężkich przypadkach – terapie stosowane w leczeniu wstrząsu, takie jak resuscytacja płynowa13
- Wspomaganie oddychania, np. za pomocą maski tlenowej20
- Leczenie wspomagające utrzymujące ciśnienie krwi20
Do leczenia wtórnych zakażeń bakteryjnych skóry można stosować półsyntetyczne penicyliny (nafcylina, oksacylina, dikloksacylina) lub cefalosporyny pierwszej generacji (np. cefazolina, cefaleksyna) albo klindamycynę. Można również stosować ampicylinę/sulbaktam lub amoksycylinę/kwas klawulanowy. Głównym przeciwwskazaniem jest historia wcześniejszych niepożądanych reakcji lub nadwrażliwości.19
Immunoglobulina przeciw vaccinia (VIG)
Immunoglobulina przeciw vaccinia (VIG) jest stosowana do łagodzenia niektórych powikłań związanych z wirusem vaccinia. VIG okazał się skuteczny, gdy był podawany wcześnie w przypadkach nekrozy vaccinia i wyprysku vaccinia. VIG nie był skuteczny w przypadkach encefalopatii. Stosowanie VIG w przypadku uogólnionych reakcji vaccinia zwykle nie jest konieczne.21
Immunoglobulina przeciw vaccinia dożylna (VIGIV) jest wskazana do leczenia rzadkich niepożądanych reakcji i aberracyjnych zakażeń spowodowanych przez wirus vaccinia, w tym przypadkowego wszczepienia do oczu, jamy ustnej i innych potencjalnie niebezpiecznych obszarów; wyprysku vaccinia; postępującej vaccinia; ciężkiej, uogólnionej vaccinia; oraz zakażeń vaccinia u osób z obniżoną odpornością.21 Dożylna VIG (CNJ-016) została zatwierdzona przez FDA.21
Nie wydaje się jednak, aby VIG oferowała korzyści w zakresie przeżywalności, gdy podaje się ją pacjentom w okresie inkubacji lub w aktywnych stadiach ospy prawdziwej.16
Izolacja i kontrola zakażeń
Leczenie pacjentów z ospą prawdziwą w placówkach opieki zdrowotnej wymaga izolacji i przestrzegania właściwych procedur kontroli zakażeń i środowiska.522
W przypadku podejrzenia lub potwierdzenia ospy prawdziwej, pacjent powinien być izolowany do czasu, aż wszystkie strupy odpadną (około 3-4 tygodnie po wystąpieniu wysypki), aby zapobiec transmisji wirusa variola do osób nieodpornych.23
W ograniczonych ogniskach choroby pacjenci mogą być izolowani w szpitalu z zastosowaniem środków ostrożności dotyczących transmisji drogą powietrzną, w pomieszczeniu izolacyjnym dla zakażeń przenoszonych drogą powietrzną. W masowych ogniskach może być wymagana izolacja domowa.24
Kontakty powinny być objęte nadzorem, zwykle z codziennym pomiarem temperatury; jeśli u kogoś wystąpi temperatura 38°C lub inny objaw choroby, powinien być izolowany w domu.24
Szczepienia jako element leczenia
Chociaż szczepienia przeciwko ospie prawdziwej są przede wszystkim środkiem zapobiegawczym, mogą również odgrywać rolę w leczeniu osób narażonych na kontakt z wirusem:
- Szczepienie w ciągu 1-3 dni po ekspozycji na wirusa ospy prawdziwej może całkowicie zapobiec lub znacznie złagodzić przebieg choroby2526
- Szczepienie 4-7 dni po ekspozycji prawdopodobnie oferuje pewną ochronę przed chorobą lub może zmodyfikować jej nasilenie1326
- Szczepienie nie przyniesie korzyści pacjentom z ospą prawdziwą, u których wystąpiła już wysypka27
Dostępne są dwie główne szczepionki przeciwko ospie prawdziwej:
- ACAM2000 – szczepionka wykorzystująca żywy wirus podobny do ospy prawdziwej, ale mniej szkodliwy; może czasami powodować poważne działania niepożądane, takie jak zakażenia serca lub mózgu25
- Jynneos – druga szczepionka wykorzystująca bardzo osłabiony szczep wirusa i jest bezpieczniejsza niż ACAM2000; może być stosowana u osób, które nie mogą przyjąć ACAM2000 z powodu osłabionego układu odpornościowego lub zaburzeń skóry25
Strategiczny Magazyn Narodowy
W Stanach Zjednoczonych tecovirimat i brincidofovir są obecnie zgromadzone w Strategicznym Magazynie Narodowym (Strategic National Stockpile) Zastępcy Sekretarza ds. Gotowości i Reagowania (ASPR), który posiada leki i materiały medyczne w celu ochrony społeczeństwa amerykańskiego w przypadku zagrożenia zdrowia publicznego, w tym związanego z ospą prawdziwą.2814
Tecovirimat (TPOXX) był jednym z pierwszych nowych małocząsteczkowych leków dostarczonych do Strategicznego Magazynu Narodowego w ramach projektu BioShield, amerykańskiego programu rządowego mającego na celu przyspieszenie badań, rozwoju, zakupu i dostępności skutecznych środków przeciwdziałania zagrożeniom chemicznym, biologicznym, radiologicznym i jądrowym (CBRN).29
Badania nad nowymi terapiami
Mimo że ospa prawdziwa została eradykowana, trwają badania nad nowymi metodami leczenia tej choroby, głównie ze względu na potencjalne zagrożenie bioterrorystyczne. Badania obejmują:
- Nowe leki przeciwwirusowe1730
- Rozwój terapii przeciwciałami – BioFactura rozwija Terapeutycznie dla Biodefensacji przeciwko Ospie Prawdziwej (Smallpox Biodefense Therapeutic – SBT) jako środek przeciwdziałania oparty na przeciwciałach do leczenia ospy prawdziwej u ludzi2
Wnioski
Chociaż ospa prawdziwa została eradykowana, wciąż istnieje potrzeba opracowywania skutecznych metod leczenia tej choroby, głównie ze względu na potencjalne zagrożenie bioterrorystyczne. Obecnie dostępne leki przeciwwirusowe (tecovirimat, brincidofovir i cidofovir) wykazały skuteczność w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych, ale nie zostały przetestowane u osób chorych na ospę prawdziwą.45
W przypadku wystąpienia ospy prawdziwej, leczenie obejmowałoby kombinację leków przeciwwirusowych, leczenia objawowego i wspomagającego, a także izolacji pacjenta i kontroli zakażeń. Szczepienie osób narażonych na kontakt z wirusem może również odgrywać ważną rolę w ograniczaniu rozprzestrzeniania się choroby i łagodzeniu jej przebiegu, jeśli zostanie podane odpowiednio wcześnie po ekspozycji.2526
Strategiczny Magazyn Narodowy w Stanach Zjednoczonych posiada zapasy leków i szczepionek przeciwko ospie prawdziwej, które mogą być szybko użyte w przypadku zagrożenia zdrowia publicznego związanego z tą chorobą.2829
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.