Ospa prawdziwa
Zapobieganie i profilaktyka
Ospa prawdziwa (variola) została oficjalnie wyeliminowana w 1980 roku, jednak ze względu na ryzyko wykorzystania wirusa jako broni biologicznej, utrzymuje się środki profilaktyczne. Szczepienia przeciwko ospie prawdziwej, historycznie skuteczne w około 95%, obecnie nie są rutynowo zalecane dla populacji ogólnej, lecz dla wybranych grup wysokiego ryzyka, takich jak pracownicy laboratoriów i personel medyczny mający kontakt z wirusem. Dostępne w USA szczepionki to ACAM2000 (żywy wirus vaccinia, podawany przez nakłucia dwuzębną igłą, wskazany dla osób ≥16 lat) oraz JYNNEOS (atenuowany wirus vaccinia, podawany w dwóch dawkach podskórnych w odstępie 4 tygodni, dla osób ≥18 lat, szczególnie z przeciwwskazaniami do ACAM2000). Szczepienie w ciągu 3 dni od ekspozycji może całkowicie zapobiec lub złagodzić przebieg choroby, a w ciągu 4-7 dni może zmniejszyć jej ciężkość. ACAM2000 jest przeciwwskazany u osób z osłabionym układem odpornościowym, atopowym zapaleniem skóry, chorobami serca, w ciąży oraz u dzieci poniżej 1 roku życia, natomiast JYNNEOS cechuje się niższym ryzykiem działań niepożądanych i jest bezpieczniejszy dla tych grup.
- Profilaktyka ospy prawdziwej
- Szczepienia jako podstawowa metoda profilaktyki
- Obecnie dostępne szczepionki
- Metoda podania szczepionki
- Skuteczność szczepień przeciwko ospie prawdziwej
- Grupy ryzyka do szczepienia w okresie postelimniacyjnym
- Strategie szczepień w przypadku wystąpienia ospy prawdziwej
- Farmakologiczne metody profilaktyki ospy prawdziwej
- Środki ochrony osobistej i dezynfekcja
- Krajowe i międzynarodowe strategie gotowości
- Podsumowanie aktualnych zaleceń dotyczących profilaktyki ospy prawdziwej
Profilaktyka ospy prawdziwej
Ospa prawdziwa (łac. variola) to wysoce zakaźna choroba wirusowa wywołana przez wirus variola, która została oficjalnie uznana za wyeliminowaną w 1980 roku przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) po intensywnej globalnej kampanii szczepień. Ostatni naturalnie występujący przypadek ospy prawdziwej odnotowano w 1977 roku w Somalii.12 Pomimo eradykacji choroby, istnieje potencjalne ryzyko związane z możliwością wykorzystania wirusa ospy prawdziwej jako broni biologicznej, co uzasadnia utrzymywanie środków profilaktycznych.34
Szczepienia jako podstawowa metoda profilaktyki
Szczepienia przeciwko ospie prawdziwej stanowią podstawową metodę zapobiegania chorobie. Szczepionka przeciwko ospie prawdziwej była pierwszą opracowaną szczepionką w historii medycyny i odegrała kluczową rolę w całkowitej eradykacji choroby.5 Obecnie rutynowe szczepienia przeciwko ospie prawdziwej nie są już zalecane dla ogółu społeczeństwa, ponieważ choroba została wyeliminowana.67
W Stanach Zjednoczonych rutynowe szczepienia przeciwko ospie prawdziwej zakończono w 1972 roku, natomiast ostatni wybuch choroby w USA miał miejsce w 1949 roku.8 Podobne decyzje podejmowano w innych krajach, w tym w Europie w latach 70. XX wieku.9
Obecnie dostępne szczepionki
Aktualnie w Stanach Zjednoczonych dostępne są dwie licencjonowane szczepionki przeciwko ospie prawdziwej:1011
- ACAM2000 – szczepionka zawierająca żywy wirus krowianki (vaccinia), który replikuje się w organizmie osoby zaszczepionej. Szczepionka ta jest wskazana do aktywnej immunizacji przeciwko ospie prawdziwej u osób o wysokim ryzyku zakażenia.1213
- JYNNEOS (znana również jako Imvamune lub Imvanex) – szczepionka zawierająca atenuowany (osłabiony) wirus vaccinia, który nie replikuje się w organizmie człowieka. Jest zatwierdzona do stosowania u osób w wieku 18 lat i starszych, szczególnie u osób z niedoborami odporności lub schorzeniami skórnymi, takimi jak atopowe zapalenie skóry, u których ACAM2000 może być przeciwwskazana.1415
Metoda podania szczepionki
Sposób podania szczepionek przeciwko ospie prawdziwej różni się w zależności od rodzaju preparatu:1617
- ACAM2000 – podawana jest za pomocą specjalnej dwuzębnej igły zanurzonej w roztworzonym preparacie szczepionki. Igłę wkłuwa się szybko 15 razy na obszarze o średnicy około 5 mm, z siłą wystarczającą do wywołania śladowego krwawienia. W miejscu szczepienia w ciągu około 7 dni pojawia się pęcherzyk, który następnie przekształca się w strup i goi pozostawiając bliznę w ciągu 3 tygodni.1819
- JYNNEOS – podawana jest w formie tradycyjnego zastrzyku podskórnego w dwóch dawkach w odstępie 4 tygodni.2021
Skuteczność szczepień przeciwko ospie prawdziwej
Szczepienia przeciwko ospie prawdziwej wykazują wysoką skuteczność w zapobieganiu zakażeniu. Historycznie, szczepionka przeciwko ospie prawdziwej była skuteczna w zapobieganiu zakażeniu u 95% zaszczepionych osób.2223 Należy jednak pamiętać, że skuteczność szczepienia zmienia się w zależności od czasu, jaki upłynął od ekspozycji na wirusa:2425
- Szczepienie w ciągu 3 dni po ekspozycji na ospę prawdziwą może całkowicie zapobiec lub znacznie złagodzić przebieg choroby u większości osób.2627
- Szczepienie 4-7 dni po ekspozycji prawdopodobnie oferuje pewną ochronę przed chorobą lub może złagodzić jej przebieg.2829
- Szczepienie nie jest skuteczne u osób, u których już rozwinęła się wysypka.3031
Czas trwania odporności poszczepiennej
Szczepienie przeciwko ospie prawdziwej zapewnia wysoki poziom odporności przez 3-5 lat, a następnie stopniowo maleje.3233 Niektóre badania sugerują, że szczepionka może zapewnić ochronę przez dziesięciolecia.34 W przypadku osób, które otrzymały szczepionkę w dzieciństwie, istnieje pewien poziom ochrony, ale w razie wybuchu epidemii zalecane byłoby ponowne szczepienie.35
Dla osób, które potrzebują szczepienia przeciwko ospie prawdziwej ze względu na wykonywaną pracę, Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) zalecają dawkę przypominającą co trzy lata.36
Grupy ryzyka do szczepienia w okresie postelimniacyjnym
Pomimo eradykacji ospy prawdziwej, szczepienie przeciwko tej chorobie jest nadal zalecane dla wybranych grup osób o wysokim ryzyku ekspozycji na wirusa:3738
- Pracownicy laboratorium, którzy mają kontakt z wirusem ospy prawdziwej lub pokrewnymi ortopokswirusami.3940
- Wybrani członkowie zespołów reagowania na wypadek ospy prawdziwej.41
- Niektórzy pracownicy służby zdrowia zaangażowani w opiekę nad potencjalnymi przypadkami ospy prawdziwej.42
- Wybrani członkowie personelu wojskowego i niektórzy pracownicy rządowi.4344
Przeciwwskazania do szczepienia
Szczepionka ACAM2000 może powodować poważne działania niepożądane i nie jest zalecana dla niektórych grup osób, zwłaszcza tych z następującymi czynnikami ryzyka:4546
- Osłabiony układ odpornościowy (np. osoby z AIDS lub przyjmujące leki immunosupresyjne).
- Choroby skóry (szczególnie atopowe zapalenie skóry).
- Zapalenie oczu.
- Choroby serca.
- Wiek poniżej 1 roku.
- Ciąża.
W tych przypadkach szczepionka JYNNEOS może stanowić bezpieczniejszą alternatywę, ze względu na niższe ryzyko działań niepożądanych.4748
Strategie szczepień w przypadku wystąpienia ospy prawdziwej
W przypadku wystąpienia ogniska ospy prawdziwej, stosuje się kilka strategii kontroli epidemii:4950
Szczepienia okólne (ring vaccination)
Strategia ta polega na szczepieniu wszystkich osób, które miały kontakt z potwierdzonym przypadkiem ospy prawdziwej, tworząc „pierścień” odpornych osób wokół przypadku. Ta metoda była kluczowa w procesie eradykacji ospy prawdziwej.5152
Szczepienie powinno być przeprowadzone jak najszybciej, najlepiej w ciągu 3-4 dni, a maksymalnie w ciągu 7 dni po ekspozycji na potwierdzony przypadek. Stopień ochrony zapewnianej przez szczepionkę zmniejsza się wraz z wydłużeniem czasu między ekspozycją a szczepieniem.53
Szczepienia masowe
W przypadku dużej liczby przypadków początkowych lub opóźnienia w rozpoczęciu działań powstrzymujących, strategia szczepień okólnych może być uzupełniona o szczepienia masowe. Mogą one obejmować zarówno dotknięte, jak i niedotknięte społeczności.54
Rząd Stanów Zjednoczonych posiada wystarczającą ilość szczepionek przeciwko ospie prawdziwej, aby zaszczepić każdą osobę w kraju w przypadku sytuacji awaryjnej.5556
Izolacja i kwarantanna
Osoby z podejrzeniem lub potwierdzonym zakażeniem ospą prawdziwą muszą być izolowane, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wirusa.5758 Kontakty tych osób powinny być szczepione i uważnie obserwowane pod kątem objawów ospy prawdziwej.59
W przypadku wystąpienia gorączki po ekspozycji na ospę prawdziwą, osoba powinna być izolowana do czasu, gdy będzie jasne, że nie ma ospy prawdziwej.60
Farmakologiczne metody profilaktyki ospy prawdziwej
Oprócz szczepień, istnieją również inne metody profilaktyki farmakologicznej, które mogą być stosowane w przypadku ekspozycji na wirusa ospy prawdziwej:6162
Leki przeciwwirusowe
Obecnie dostępne są dwa leki przeciwwirusowe zatwierdzone przez FDA do leczenia ospy prawdziwej, które mogą również odgrywać rolę w profilaktyce:63
- TPOXX (tecovirimat) – wykazuje skuteczność przeciwko wirusowi ospy prawdziwej w badaniach in vitro oraz w modelach zwierzęcych. Bezpieczeństwo tecovirimat oceniono u 359 zdrowych ochotników.6465
- Tembexa (brincidofovir) – skuteczność tego leku przeciwko ospie prawdziwej została ustalona w badaniach in vitro z wykorzystaniem pokrewnych ortopokswirusów oraz wirusa variola. Skuteczność leczenia brincidofowirem wykazano również w wielu badaniach na modelach zwierzęcych.66
Cidofowir i pochodne
Cidofowir, choć nie jest zatwierdzony przez FDA do leczenia zakażeń ortopokswirusami, jest dostępny komercyjnie i wykazuje działanie hamujące namnażanie wirusa ospy prawdziwej oraz skuteczność w leczeniu zwierząt z chorobami podobnymi do ospy prawdziwej.67
Badania koncepcyjne sugerują, że obecne strategie obrony przed ospą prawdziwą mogą być wzmocnione przez uzupełnienie szczepień profilaktyką przeciwwirusową opartą na aerozolowych lub doustnych formach długo działającego leku cidofowir.68
Podawanie aerozolowanego cidofowiru myszom prowadzi do jego przedłużonego utrzymywania się w tkankach oddechowych i ochrony przed śmiertelnym donosowym lub aerozolowym zakażeniem wirusem ospy, podczas gdy leczenie doustne może zapobiec zarówno inicjacji zakażenia, jak i wewnętrznemu rozprzestrzenianiu się wirusa.69
Immunoglobulina Vaccinia (VIG)
Vaccinia hyperimmune globulin (VIG) w dawce profilaktycznej może być podawana kobietom w ciąży, które podróżują do obszaru zakażonego ospą prawdziwą lub endemicznego, w celu zapobieżenia ospy płodu.70 VIG jest również stosowana w leczeniu ciężkich reakcji poszczepiennych.71
Środki ochrony osobistej i dezynfekcja
W przypadku opieki nad pacjentami z ospą prawdziwą, ważne jest przestrzeganie odpowiednich środków kontroli zakażeń:7273
- Personel medyczny powinien stosować odpowiednie środki ochrony indywidualnej (ŚOI), w tym rękawice, fartuchy, ochronę oczu i respiratory.
- Należy przestrzegać protokołów bezpiecznego pobierania próbek ze zmian do badań diagnostycznych i obchodzenia się z ostrymi przedmiotami, takimi jak igły.
- Konieczne jest stosowanie środków dezynfekcyjnych, takich jak wybielacz i czwartorzędowe związki amoniowe, do czyszczenia powierzchni, z którymi mieli kontakt pacjenci.74
Krajowe i międzynarodowe strategie gotowości
Pomimo eradykacji ospy prawdziwej, kraje na całym świecie utrzymują strategie gotowości na wypadek potencjalnego ponownego pojawienia się choroby:7576
- Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) utrzymuje globalny zapas szczepionek przeciwko ospie prawdziwej, który uzupełnia zapasy posiadane przez poszczególne kraje.77
- W Stanach Zjednoczonych, CDC zarządza Strategicznym Krajowym Zapasem (Strategic National Stockpile) środków farmaceutycznych, w tym szczepionek przeciwko ospie prawdziwej.78
- Opracowano szczegółowe krajowe plany reagowania na ospę prawdziwą, które obejmują strategie izolacji, szczepień i kwarantanny.7980
- Prowadzone są działania edukacyjne dla personelu medycznego w zakresie różnicowej diagnostyki ospy prawdziwej oraz wzmacniane są zdolności laboratoriów w zakresie diagnostyki.81
Podsumowanie aktualnych zaleceń dotyczących profilaktyki ospy prawdziwej
Podsumowując aktualne zalecenia dotyczące profilaktyki ospy prawdziwej:8283
- Rutynowe szczepienia przeciwko ospie prawdziwej nie są zalecane dla ogółu społeczeństwa ze względu na eradykację choroby.
- Szczepienia są zalecane dla wybranych grup wysokiego ryzyka, takich jak pracownicy laboratorium mający kontakt z wirusem ospy prawdziwej lub pokrewnymi wirusami.
- W przypadku wybuchu ospy prawdziwej, szczepienia byłyby oferowane osobom narażonym na kontakt z wirusem oraz pracownikom służby zdrowia zaangażowanym w opiekę nad pacjentami.
- Szczepionka podana w ciągu 3 dni po ekspozycji może całkowicie zapobiec lub znacznie złagodzić przebieg ospy prawdziwej, a podana w ciągu 4-7 dni po ekspozycji może zmodyfikować ciężkość choroby.
- Leki przeciwwirusowe, takie jak tecovirimat i brincidofovir, mogą być stosowane jako dodatkowe środki profilaktyczne lub terapeutyczne.
- Kluczowe znaczenie ma izolacja przypadków podejrzanych i potwierdzonych oraz ścisłe monitorowanie kontaktów.
Należy podkreślić, że mimo eradykacji ospy prawdziwej, utrzymanie gotowości do reagowania na potencjalne pojawienie się choroby pozostaje istotnym elementem globalnej strategii bezpieczeństwa zdrowotnego.8485
| Rodzaj szczepionki | Sposób podania | Wskazania | Skuteczność | Przeciwwskazania |
|---|---|---|---|---|
| ACAM2000 | Nakłucia dwuzębną igłą po zanurzeniu w szczepionce | Osoby ≥16 lat o wysokim ryzyku zakażenia ospą prawdziwą | Ok. 95% skuteczności w zapobieganiu zakażeniu | Osłabiony układ odpornościowy, atopowe zapalenie skóry, zapalenie oczu, choroby serca, ciąża, wiek <1 roku |
| JYNNEOS (Imvamune/Imvanex) | Dwie iniekcje podskórne w odstępie 4 tygodni | Osoby ≥18 lat, szczególnie z przeciwwskazaniami do ACAM2000 | Niższe ryzyko działań niepożądanych niż ACAM2000 | Mniej przeciwwskazań niż ACAM2000, bezpieczniejsza dla osób z osłabioną odpornością i chorobami skóry |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.