Opoksa
Etiologia i przyczyny
Mpox, wywoływana przez wirusa mpox (MPXV) z rodziny Poxviridae, to choroba odzwierzęca o okresie inkubacji 6-13 dni (zakres 1-21 dni), charakteryzująca się transmisją zarówno zoonotyczną, jak i między ludźmi. Wyróżnia się dwa główne klady wirusa: Klad I (środkowoafrykański) z wyższą śmiertelnością około 10% (obecnie poniżej 3,3%) i cięższym przebiegiem oraz Klad II (zachodnioafrykański) o łagodniejszym przebiegu. W 2023 roku zidentyfikowano nowy podklad Ib, wykazujący zdolność trwałej transmisji drogą seksualną i nieseksualną, z wysokim wskaźnikiem zakażeń wśród dzieci, szczególnie w Demokratycznej Republice Konga. Transmisja między ludźmi odbywa się przez kontakt bezpośredni z wysypką, płynami ustrojowymi, drogą kropelkową przy długotrwałym kontakcie twarzą w twarz, a także przez fomity. Wirus wykryto w nasieniu, moczu, kale, ślinie i innych płynach ustrojowych, co potwierdza znaczenie transmisji płciowej. Okres zakaźności trwa do całkowitej reepitelializacji zmian skórnych. Wskaźnik reprodukcji (R) historycznie wynosił 0,8, jednak nowy Klad Ib może charakteryzować się wyższą efektywnością transmisji.
Etiologia i przyczyny Mpox (Opokssy)
Mpox, dawniej znana jako monkeypox (ospa małpia), jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusa mpox (monkeypox virus, MPXV), należącego do rodziny Poxviridae, rodzaju Orthopoxvirus, tego samego co wirus ospy prawdziwej (variola virus)12. Jest to wirus DNA o dużych rozmiarach (200-250 nanometrów), charakteryzujący się kształtem cegły, otoczony osłonką lipoproteinową z liniowym, dwuniciowym genomem DNA3. Szczególną cechą wirusów z rodziny poxviridae jest to, że zawierają one w swoim genomie wszystkie niezbędne białka do replikacji, transkrypcji, składania i uwalniania, polegając jedynie na rybosomach gospodarza do translacji mRNA4.
Wirus mpox został po raz pierwszy zidentyfikowany w 1958 roku podczas badania wybuchów choroby przypominającej ospę w koloniach małp laboratoryjnych56. Pierwszy przypadek zakażenia u człowieka odnotowano w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga78. Mimo nazwy sugerującej związek z małpami, naturalny rezerwuar wirusa pozostaje nieznany, choć podejrzewa się, że mogą nim być gryzonie afrykańskie oraz małe ssaki, takie jak wiewiórki liniowe i słoneczne, szczury workowate czy afrykańskie popielice, szczególnie w regionach Afryki Zachodniej i Środkowej910.
Klady wirusa mpox i ich charakterystyka
Wyróżnia się dwa główne klady (linie genetyczne) wirusa mpox11:
- Klad I (dawniej znany jako klad środkowoafrykański lub dorzecza Konga) – występuje głównie w Afryce Środkowej i dorzeczu Konga1213
- Klad II (dawniej znany jako klad zachodnioafrykański) – występuje głównie w Afryce Zachodniej1415
W 2023 roku zidentyfikowano nowy podklad wirusa – Klad Ib, który został wykryty podczas wybuchu epidemii w Demokratycznej Republice Konga, gdzie transmisja seksualna odegrała kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się wirusa16. Wykazuje on zdolność do trwałej transmisji między ludźmi zarówno drogą kontaktów seksualnych, jak i nieseksualnych, z wysokim wskaźnikiem zakażeń wśród dzieci w niektórych obszarach17.
Klad I jest zwykle związany z cięższym przebiegiem choroby i wyższą śmiertelnością w porównaniu do Kladu II1819. Wskaźnik śmiertelności dla Kladu I historycznie wynosił około 10%, choć w ostatnich wybuchach epidemii był niższy, poniżej 3,3%20. Z kolei Klad II powoduje zwykle łagodniejszą chorobę i ma niższy wskaźnik śmiertelności21.
Różnice genetyczne między genomami wirusowymi obu kladów mogą wyjaśniać różnice w eliminacji wirusa i patogenezie choroby22. Klad I wydaje się być bardziej zakaźny i powoduje cięższą chorobę, podczas gdy Klad II zwykle wywołuje łagodniejsze objawy23.
Drogi transmisji wirusa mpox
Mpox jest chorobą odzwierzęcą (zoonozą), która może być przenoszona zarówno z zwierząt na ludzi, jak i między ludźmi2425. Drogi transmisji obejmują:
Transmisja ze zwierząt na ludzi
Do zakażenia może dojść poprzez2627:
- Bezpośredni kontakt z zakażonym zwierzęciem, jego krwią lub płynami ustrojowymi
- Ugryzienia lub zadrapania przez zakażone zwierzę
- Przygotowywanie lub spożywanie mięsa zakażonych zwierząt
- Kontakt z odchodami lub wydzielinami zakażonych zwierząt
Rezerwuarem zwierzęcym wirusa mogą być różne gatunki, w tym wiewiórki, szczury, małpy, naczelne, świnki, myszy oraz inne małe ssaki występujące głównie w regionach afrykańskich2829.
Transmisja między ludźmi
Obecna epidemia jest przede wszystkim napędzana przez transmisję między ludźmi30. Może ona następować poprzez3132:
- Bezpośredni kontakt z zakaźną wysypką, strupami lub płynami ustrojowymi osoby zakażonej
- Kropelki oddechowe podczas przedłużonego kontaktu twarzą w twarz (możliwe aerozole krótkiego zasięgu wymagające długotrwałego bliskiego kontaktu)
- Kontakt seksualny (był kluczowym czynnikiem transmisji w najnowszych wybuchach epidemii)
- Kontakt z zanieczyszczonymi materiałami, takimi jak pościel, ręczniki czy ubrania używane przez zakażoną osobę (transmisja przez fomity)
Wirus został wykryty w różnych płynach ustrojowych, w tym w nasieniu, płynie nasiennym, krwi, surowicy, osoczu, kale, moczu i ślinie33. Badania wykazały wysokie miano wirusa w płynach ustrojowych, w tym w moczu, ślinie, nasieniu i kale, a także w wymazach z jamy ustno-gardłowej i odbytu, co sugeruje, że transmisja drogą płciową jest głównym czynnikiem przenoszenia wirusa34.
Możliwa jest również transmisja z matki na płód 3536. Kobieta w ciąży z mpox może przekazać wirusa nienarodzonemu dziecku przez łożysko37.
Czynniki ryzyka i podatność na zakażenie
Rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych wymaga podatnej populacji i możliwości transmisji38. Kilka czynników przyczyniło się do zwiększenia ryzyka zakażeń mpox:
- Spadek odporności indywidualnej i populacyjnej na mpox, wcześniej osiągniętej dzięki powszechnemu szczepieniu przeciwko ospie prawdziwej, od czasu zaprzestania szczepień w latach 80. XX wieku3940
- Zmiany społeczno-polityczne i ekologiczne w regionach endemicznych, które prawdopodobnie zwiększyły ekspozycję ludzi na zwierzęce rezerwuary41
- Zmiany w samym wirusie oraz modyfikacje ekosystemów, które mogły spowodować wzrost zagęszczenia populacji naturalnych rezerwuarów i doprowadziły do częstszych interakcji między ludźmi a dziką przyrodą42
- Wkraczanie człowieka w środowiska naturalne, niszczenie siedlisk dzikich zwierząt i utrata bioróżnorodności43
Szczególne grupy ryzyka dla zakażenia mpox obejmują4445:
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym osoby żyjące z HIV bez leczenia
- Kobiety w ciąży
- Niemowlęta i małe dzieci
- Osoby niedożywione lub dotknięte innymi chorobami
Globalny wybuch epidemii z 2022 roku dotyczył nieproporcjonalnie mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami (MSM), chociaż wirus może zainfekować każdego, kto jest narażony na kontakt z osobą zakażoną4647.
Transmisja bezobjawowa i presymptomatyczna
Istnieją dowody wskazujące, że zakażone osoby mogą przenosić wirusa mpox do czterech dni przed wystąpieniem objawów48. Potwierdzono wydalanie zdolnego do replikacji wirusa w fazie presymptomatycznej oraz udokumentowano transmisję presymptomatyczną49.
Zakażenia bezobjawowe mogą odgrywać rolę w podtrzymywaniu krążenia wirusa, co prowadzi do sporadycznych przypadków i skupisk zachorowań50. Jednak obecnie nie ma dowodów sugerujących, że osoby, które nigdy nie mają objawów, mogą przenosić wirusa na kogoś innego51.
Okres inkubacji i zakaźności
Okres inkubacji mpox wynosi zazwyczaj 6-13 dni (zakres 1-21 dni) i jest zbliżony dla różnych kladów wirusa52. Okres zakaźności trwa do momentu, gdy wszystkie zmiany skórne pokryją się strupami i nastąpi reepitelializacja53.
Wskaźnik reprodukcji (R), czyli liczba wtórnych przypadków oczekiwanych od pojedynczego przypadku pierwotnego w populacji podatnej, został historycznie oszacowany na 0,8, co oznacza, że epidemia między ludźmi prawdopodobnie zawsze wygaśnie, ponieważ transmisja jest nieefektywna54. Jednak w przypadku nowych wariantów, szczególnie Kladu Ib, transmisja może być bardziej efektywna.
Globalne znaczenie mpox
Mpox był tradycyjnie ograniczony do regionów Afryki Środkowej i Zachodniej, gdzie występuje endemicznie55. Jednak w 2022 roku nastąpił globalny wybuch epidemii, który rozprzestrzenił się na ponad 70 krajów, które wcześniej nie zgłaszały przypadków mpox56. Ten wybuch był związany głównie z Kladem IIb, który rozprzestrzeniał się przede wszystkim wśród mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami57.
W 2023 roku wykryto nowy wariant wirusa, Klad Ib, który zaczął szybko rozprzestrzeniać się w Demokratycznej Republice Konga i sąsiednich krajach58. Ten nowy wariant charakteryzuje się wyższą śmiertelnością i może rozprzestrzeniać się łatwiej niż poprzednie warianty59.
W przeciwieństwie do wybuchu z 2022 roku, który dotyczył głównie dorosłych mężczyzn, obecny wybuch w Afryce dotyka nieproporcjonalnie dzieci – ponad 70% przypadków i 85% zgonów w Demokratycznej Republice Konga dotyczy dzieci poniżej 15 roku życia60. Może to być związane z czynnikami takimi jak przeludnienie, ekspozycja na zakażonych członków rodziny oraz ogólnie słabszy stan zdrowia i odżywienia dzieci w tych regionach61.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) dwukrotnie ogłaszała mpox stanem zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym – w lipcu 2022 roku (zakończone w maju 2023 roku) i ponownie w sierpniu 2024 roku z powodu szybkiego rozprzestrzeniania się nowego wariantu wirusa62.
Znaczenie zmian środowiskowych
Raport Organizacji Narodów Zjednoczonych z 2020 roku ostrzegał przed rosnącym ryzykiem przenoszenia nowych chorób ze zwierząt na ludzi, co jest potęgowane przez wkraczanie człowieka w naturalne siedliska i skutki zmian klimatycznych63.
Masowe wylesianie, rosnąca urbanizacja, niszczenie siedlisk dzikiej przyrody i utrata bioróżnorodności zmieniają struktury i dynamikę wśród społeczności zwierzęcych, co może zwiększać ryzyko transmisji chorób odzwierzęcych na ludzi64.
Wkraczanie w naturalne światy zbliżyło ludzi do gatunków zwierząt, z którymi wcześniej nie mieli bliskiego kontaktu. Gdy ekosystemy zwierząt są niszczone, przesuwają się one bliżej środowisk miejskich, co ułatwia przenoszenie wirusów, które głównie krążą wśród gatunków zwierzęcych. A ponieważ ludzie nie byli narażeni na te wirusy, istnieje bardzo mała istniejąca odporność, co czyni nas bardziej podatnymi65.
Rola szczepień w kontroli mpox
Szczepienia przeciwko ospie prawdziwej mogą zapewnić znaczącą ochronę (do 85%) przed wirusem mpox6667. Po ogłoszeniu eradykacji ospy prawdziwej w 1980 roku przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia, programy szczepień zostały wstrzymane, co spowodowało spadek odporności populacyjnej68.
Obecnie dostępne są szczepionki, które mogą być stosowane zarówno profilaktycznie, jak i po ekspozycji na wirusa69. Preferowaną szczepionką do ochrony przed mpox jest JYNNEOS, chociaż jej dostępność jest bardziej ograniczona, szczególnie w krajach, gdzie mpox występuje endemicznie70.
Osoby, które wcześniej były szczepione przeciwko ospie prawdziwej, mogą mieć pewną odporność przeciwko mpox, jednak mogą nadal odnieść korzyści z otrzymania szczepionki przeciwko mpox71. Szczepienie jest uważane za najlepszą obronę przed mpox i wykazano, że zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, w tym hospitalizacji72.
Leczenie mpox
Obecnie nie ma specyficznego, bezpiecznego leczenia zakażenia wirusem mpox7374. Większość osób zdrowieje bez potrzeby stosowania specyficznych leków czy leczenia, a objawy zazwyczaj ustępują samoistnie75.
Dla osób ciężko chorych z powodu mpox dostępny jest lek przeciwwirusowy Tecovirimat (TPoxx), który został opracowany do leczenia ospy prawdziwej i został zatwierdzony do leczenia mpox w styczniu 2022 roku7677.
Inne potencjalne leki przeciwwirusowe, takie jak cidofovir, mogą być wskazane u osób z grupy wysokiego ryzyka lub osób z ciężką chorobą78. Leczenie często obejmuje te same leki przeciwwirusowe, które są stosowane w przypadku ospy prawdziwej79.
Osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym osoby żyjące z nieleczonym HIV, są uważane za narażone na wysokie ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i mogą wymagać leczenia80.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.