Opoksa
Objawy
Opospa (mpox) to wirusowa choroba wywoływana przez wirusa opospy z rodziny Poxviridae, o przebiegu zwykle łagodniejszym niż ospa prawdziwa, z charakterystycznym powiększeniem węzłów chłonnych (limfadenopatia). Okres inkubacji wynosi 7-14 dni (zakres 3-21 dni), a zakaźność może występować od 1 do 4 dni przed pojawieniem się objawów. Choroba rozpoczyna się objawami prodromalnymi, takimi jak gorączka, bóle mięśni, dreszcze i powiększenie węzłów chłonnych, po czym pojawia się wysypka przechodząca przez stadia makuli, papuli, wezikuli, krosty oraz strupienia i złuszczania. Zmiany skórne są twarde, dobrze odgraniczone, często z charakterystycznym zagłębieniem (umbilication), lokalizują się na twarzy, kończynach, dłoniach, stopach, narządach płciowych, okolicy odbytu oraz błonach śluzowych jamy ustnej i gardła. Przebieg choroby trwa zwykle 2-4 tygodnie, a zakaźność utrzymuje się do całkowitego wygojenia wysypki.
- Objawy i przebieg opospy (mpox)
- Okres inkubacji i wczesne objawy
- Wysypka i jej ewolucja
- Lokalizacja zmian
- Specyficzne objawy kliniczne
- Czas trwania choroby i zakaźność
- Ciężkość przebiegu choroby
- Grupy ryzyka ciężkiego przebiegu
- Powikłania
- Wskaźnik śmiertelności
- Rozpoznanie różnicowe
- Różne typy opospy
- Zalecenia dla pacjentów z opospą
Objawy i przebieg opospy (mpox)
Opospa (mpox) to choroba wirusowa wywoływana przez wirus opospy (monkeypox virus), należący do rodziny Poxviridae, tego samego rodzaju co wirus ospy prawdziwej. Objawy opospy są podobne do objawów ospy prawdziwej, ale zwykle łagodniejsze i rzadko prowadzą do zgonu. Istotną różnicą między ospą prawdziwą a opospą jest to, że opospa powoduje limfadenopatia/” title=”limfadenopatia” class=”to-tag” data-termid=”22952″>powiększenie węzłów chłonnych, czego nie obserwuje się w przypadku ospy prawdziwej12.
Okres inkubacji i wczesne objawy
Okres inkubacji (czas od zakażenia do pojawienia się objawów) w przypadku opospy wynosi zazwyczaj od 7 do 14 dni, ale może wahać się od 3 do 21 dni12. Podczas okresu inkubacji osoba zakażona nie wykazuje objawów i zazwyczaj dobrze się czuje3. Warto zaznaczyć, że najnowsze dane wskazują, że niektóre osoby mogą rozprzestrzeniać opospę na innych od jednego do czterech dni przed pojawieniem się objawów4.
U większości osób opospa rozpoczyna się od objawów prodromalnych (wczesnych), które mogą obejmować12:
- Gorączkę
- Bóle głowy
- Bóle mięśni i pleców
- Powiększone węzły chłonne (limfadenopatia)
- Dreszcze
- Uczucie wyczerpania (osłabienie)
- Objawy ze strony układu oddechowego (np. ból gardła, przekrwienie błony śluzowej nosa lub kaszel)
Powiększenie węzłów chłonnych jest kluczowym objawem odróżniającym opospę od ospy wietrznej1. Objawy prodromalne trwają zwykle do 5 dni i pojawiają się przed wysypką, choć w niektórych przypadkach mogą wystąpić podczas lub po pojawieniu się zmian skórnych1.
Wysypka i jej ewolucja
Charakterystycznym objawem opospy jest wysypka, która zazwyczaj pojawia się w ciągu 1-3 dni po wystąpieniu gorączki, choć u niektórych osób wysypka może pojawić się jako pierwszy objaw12. W przebiegu epidemii w 2022 roku zauważono, że u niektórych osób wysypka mogła być jedynym objawem, bez poprzedzających objawów grypopodobnych1.
Zmiany skórne przechodzą przez kilka charakterystycznych stadiów rozwoju1:
- Stadium plamki (makula) – płaskie, okrągłe, różowe plamy bez widocznego wybrzuszenia, trwające 1-2 dni1
- Stadium grudki (papula) – przejście od płaskiej, różowej plamy do uwypuklonych guzków, trwające 1-2 dni2
- Stadium pęcherzyka (wezikula) – wypełnione przezroczystym płynem uwypuklenia, trwające 1-2 dni3
- Stadium krosty (pustula) – przejście od wypełnionego przezroczystym płynem uwypuklenia do wypełnionego ropą guzka, który powiększa się, staje się twardszy i może rozwinąć małe wgłębienie w środku; w tej fazie może zacząć tworzyć się mały, pokryty strupem środek. To stadium trwa około tygodnia1
- Stadium strupienia i złuszczania – przez tydzień lub dwa wypełnione ropą guzki pokrywają się strupami, które utrzymują się przez około tydzień, zanim zaczną odpadać2
Zmiany opospy są zwykle twarde lub gumowate, dobrze odgraniczone, głęboko osadzone i często mają charakterystyczne zagłębienie w środku (umbilication)1. Zmiany zwykle rozwijają się jednocześnie i ewoluują razem na określonej części ciała2. Jednakże w przypadku wystąpienia wielu zmian, mogą one występować w różnych stadiach rozwoju w tym samym czasie1.
Zmiany są często opisywane jako bolesne aż do fazy gojenia, kiedy stają się swędzące (strupy)1. Zmiany mogą być bolesne lub swędzące, a niektóre osoby zgłaszają intensywny ból1. Po wygojeniu zmian mogą pozostać zagłębione blizny i/lub obszary jaśniejszej lub ciemniejszej skóry1.
Lokalizacja zmian
Zmiany opospy mogą pojawić się w dowolnym miejscu na ciele, ale często zlokalizowane są na12:
- Twarzy
- Kończynach górnych i dolnych
- Dłoniach (w tym na wewnętrznej powierzchni) i stopach (w tym na podeszwach)
- Klatce piersiowej
- Narządach płciowych (penis, jądra, wargi sromowe, pochwa)
- Okolicy odbytu
- Błonie śluzowej jamy ustnej i gardła
W epidemii z 2022 roku zauważono, że zmiany często rozpoczynały się w okolicy narządów płciowych, twarzy, ramion, dłoni i okolicy okołoodbytowej. Często pacjenci mieli niewiele zmian (mniej niż 20 łącznie), czasem tylko w jednym obszarze1. Niektórzy pacjenci zgłaszali również zmiany w jamie ustnej lub gardle, co powodowało trudności w połykaniu1.
Specyficzne objawy kliniczne
Niektóre osoby z opospą mogą doświadczać również specyficznych objawów w zależności od lokalizacji zmian1:
- Zapalenie odbytnicy (proctitis) – bolesny stan zapalny błony śluzowej odbytnicy, powodujący ból w okolicy odbytu lub podczas wypróżniania12
- Bolesne oddawanie moczu (dysuria) – trudności i ból podczas oddawania moczu1
- Trudności w połykaniu – spowodowane zmianami w jamie ustnej lub gardle2
W epidemii z 2022 roku odnotowano również przypadki zapalenia jamy ustnej i gardła, które obejmowały zmiany w jamie ustnej, zapalenie migdałków, ropień okołomigdałkowy powodujący ból i trudności w połykaniu, oraz zapalenie nagłośni wpływające na oddychanie1.
Czas trwania choroby i zakaźność
Choroba opospy trwa zazwyczaj od 2 do 4 tygodni12. Osoba zakażona opospą może zarażać innych od momentu wystąpienia objawów aż do całkowitego wygojenia wysypki, kiedy wszystkie strupy odpadną i wytworzy się nowa warstwa skóry12.
Po wyzdrowieniu, zaleca się stosowanie prezerwatyw podczas kontaktów seksualnych przez 12 tygodni od ekspozycji na opospę, jednak najważniejsze jest, aby pamiętać, że wirusa można nadal przekazać poprzez kontakt skóra-do-skóry, dopóki obecna jest wysypka, rany, owrzodzenia lub pęcherze1.
Ciężkość przebiegu choroby
Ciężkość choroby może zależeć od początkowego stanu zdrowia osoby zakażonej, szczepu wirusa, drogi narażenia oraz ilości wprowadzonego wirusa do organizmu12. Inwazyjne drogi ekspozycji mogą powodować cięższy przebieg choroby przy krótszym okresie inkubacji1.
U większości osób z opospą objawy są łagodne do umiarkowanych i mijają samoistnie w ciągu 2-4 tygodni przy zastosowaniu leczenia wspomagającego1. Jednakże u niektórych osób choroba może mieć ciężki przebieg i prowadzić do powikłań1.
Grupy ryzyka ciężkiego przebiegu
Osoby z grup podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu opospy i zgonu to12:
- Noworodki i małe dzieci
- Kobiety w ciąży
- Osoby z obniżoną odpornością, w tym z zaawansowanym stadium HIV
U osób żyjących z HIV/AIDS (PLWHA) z liczbą komórek CD4 poniżej 100 komórek na mm³ powikłania były częstsze niż u osób z liczbą komórek CD4 między 300 a 350 komórek na mm³, w tym martwicze zmiany skórne, zajęcie płuc i wtórne zakażenia z posocznicą1. Wśród osób z zaawansowaną chorobą związaną z HIV, charakteryzującą się liczbą komórek CD4 poniżej 200 komórek na mm³, odnotowano 15% wskaźnik śmiertelności2.
Powikłania
Choć większość osób z opospą wraca do zdrowia bez leczenia, u niektórych mogą wystąpić powikłania, które mogą obejmować12:
- Wtórne zakażenia bakteryjne skóry – prowadzące do ropni lub poważnych uszkodzeń skóry1
- Zapalenie płuc1
- Zakażenia rogówki – potencjalnie prowadzące do utraty wzroku1
- Zakażenia krwi (posocznica)1
- Zapalenie mózgu (encephalitis)2
- Zapalenie mięśnia sercowego (myocarditis)1
- Zapalenie odbytnicy (proctitis)1
- Zapalenie narządów płciowych – zapalenie żołędzi (balanitis) lub zapalenie układu moczowego (urethritis)1
- Odwodnienie – spowodowane wymiotami lub biegunką1
- Trudności z jedzeniem lub piciem – gdy wysypka opospy znajduje się w jamie ustnej lub gardle1
Wskaźnik śmiertelności
Wskaźnik śmiertelności (CFR – Case Fatality Rate) w przebiegu opospy zależy od szczepu wirusa, czynników gospodarza (takich jak stan immunologiczny i wiek) oraz czynników strukturalnych (takich jak dostępność opieki zdrowotnej)1.
Według dostępnych danych, wskaźnik śmiertelności opospy waha się od 0,1% do 10%1. W epidemii z 2022 roku (wywołanej przez szczep kladu II) wskaźnik śmiertelności był niższy niż 0,1%1. Natomiast szczep kladu I, który spowodował epidemię w 2024 roku, ma historycznie wskaźnik śmiertelności około 10%, choć w niedawnych ogniskach wynosił mniej niż 3,6%12.
Warto podkreślić, że wskaźniki śmiertelności w różnych środowiskach mogą się różnić ze względu na kilka czynników, takich jak dostęp do opieki zdrowotnej i podstawowa immunosupresja, w tym niezdiagnozowane zakażenie HIV lub zaawansowana choroba HIV1.
Rozpoznanie różnicowe
Opospa może przypominać inne choroby wysypkowe i schorzenia, takie jak1:
- Ospa wietrzna (varicella)
- Odra (morbilli)
- Bakteryjne zakażenia skóry
- Pokrzywka lub reakcje alergiczne na leki
- Opryszczka narządów płciowych
- Kiła
Ze względu na podobieństwo objawów do innych chorób wysypkowych, opospa nie może być jednoznacznie zdiagnozowana wyłącznie na podstawie objawów klinicznych. Potwierdzające badania laboratoryjne są niezbędne dla dokładnej diagnozy1.
Kluczowe cechy odróżniające opospę od innych chorób wysypkowych to1:
- Powiększenie węzłów chłonnych (limfadenopatia) – nietypowe dla ospy wietrznej
- Obecność pseudokrost – stałych, białych i uniesionych zmian bez górnej warstwy, którą można zeskrobać, aby uwolnić ropę; są niezwykle rzadkie w innych zakażeniach i stanowią kluczowy objaw diagnostyczny
- Ewolucja zmian przez charakterystyczne stadia
Różne typy opospy
Istnieją różne szczepy (klady) wirusa opospy, które mogą powodować różny przebieg choroby1:
- Opospa kladu I – uważana za bardziej zakaźną i śmiertelną niż opospa kladu II. Powoduje cięższy przebieg choroby i więcej zgonów. W 2024 roku zgłoszono ponad 18 000 przypadków, z czego wiele dotyczyło dzieci. Zgłoszono co najmniej 600 zgonów1
- Opospa kladu II – wywołała globalną epidemię w latach 2022-2023. Cechuje się łagodniejszym przebiegiem i niższą śmiertelnością2
Objawy obydwu kladów opospy są podobne, ale różnią się ciężkością przebiegu i wskaźnikiem śmiertelności1.
Zalecenia dla pacjentów z opospą
Osoby z podejrzeniem opospy powinny1:
- Skontaktować się z lekarzem w celu diagnostyki i leczenia1
- Pozostać w domu i unikać kontaktu z innymi osobami1
- Unikać kontaktu skóra-do-skóry lub bliskiego kontaktu z innymi, w tym kontaktów seksualnych2
- W przypadku konieczności wyjścia z domu, zakryć obszar wysypki i nosić dobrze dopasowaną maseczkę3
Większość osób z opospą wraca do zdrowia bez leczenia w ciągu 2-4 tygodni1. Leczenie ma na celu złagodzenie objawów, kontrolę dyskomfortu oraz zapobieganie długotrwałym następstwom1.
Osoba z opospą powinna izolować się do czasu całkowitego wygojenia wszystkich zmian skórnych, odpadnięcia strupów i utworzenia się nowej warstwy skóry1. Ten proces różni się u poszczególnych osób, ale zazwyczaj trwa około 2-4 tygodni1.
W przypadku ciężkiego przebiegu choroby lub u osób z grup wysokiego ryzyka może być zalecane leczenie przeciwwirusowe tekowirimatem (TPOXX)12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.