Krwiomocz
Etiologia i przyczyny
Krwiomocz (hematuria) to obecność erytrocytów w moczu, mogąca mieć charakter makroskopowy (widoczny gołym okiem) lub mikroskopowy (wykrywany laboratoryjnie). Etiologia krwiomoczu jest szeroka i obejmuje zakażenia dróg moczowych (np. zapalenie pęcherza, odmiedniczkowe zapalenie nerek), kamicę układu moczowego, łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH) u mężczyzn powyżej 40. roku życia, nowotwory układu moczowego (rak pęcherza, nerki, prostaty), choroby kłębuszków nerkowych (glomerulonephritis, nefropatia IgA, zespół Alporta), urazy mechaniczne oraz leki (np. cyklofosfamid, NLPZ, antykoagulanty). Krwiomocz kłębuszkowy charakteryzuje się obecnością dysmorficznych erytrocytów i wałeczków erytrocytarnych, białkomoczem oraz brązowym zabarwieniem moczu, natomiast pozakłębuszkowy – eumorficznymi erytrocytami, skrzepami i czerwonym lub różowym zabarwieniem moczu. Występowanie krwiomoczu jest częstsze u osób powyżej 50. roku życia, palaczy oraz pacjentów z historią chorób nerek lub kamicy.
- Krwiomocz – definicja
- Klasyfikacja krwiomoczu
- Etiologia krwiomoczu
- Zakażenia układu moczowego
- Kamica układu moczowego
- Rozrost gruczołu krokowego
- Nowotwory układu moczowego
- Choroby nerek
- Urazy i mechaniczne uszkodzenia
- Wysiłek fizyczny
- Leki i substancje chemiczne
- Choroby hematologiczne
- Inne przyczyny
- Krwiomocz idiopatyczny
- Czynniki ryzyka krwiomoczu
- Krwiomocz zależny od płci i wieku
- Krwiomocz kłębuszkowy i pozakłębuszkowy
- Częstość występowania poszczególnych przyczyn krwiomoczu
- Krwiomocz mikroskopowy bezobjawowy (według częstości występowania)
- Różnice w częstości przyczyn krwiomoczu zależne od wieku
- Krwiomocz jako objaw współistniejący
- Krwiomocz z bólem
- Krwiomocz z dyzurią (bolesnym oddawaniem moczu)
- Krwiomocz po urazie
- Krwiomocz na podstawie koloru moczu
- Szczególne postaci krwiomoczu
- Krwiomocz indukowany wysiłkiem fizycznym
- Krwiomocz powysiłkowy
- Krwiomocz rodzinny
- Rodzinne (dziedziczne) przyczyny krwiomoczu
- Podsumowanie przyczyn krwiomoczu
Krwiomocz – definicja
Krwiomocz (łac. hematuria) to obecność krwi w moczu. Może być widoczny gołym okiem (krwiomocz makroskopowy, jawny) lub wykrywalny jedynie pod mikroskopem (krwiomocz mikroskopowy). Występuje, gdy nerki lub inne części układu moczowego dopuszczają do przedostawania się krwinek czerwonych do moczu12. Zjawisko to jest dość powszechne i dotyka do 30% populacji dorosłych w ciągu życia3. Krwiomocz może objawiać się zmianą koloru moczu na różowy, czerwony, brązowy lub nawet pomarańczowy, w zależności od ilości krwi, czasu jej przebywania w moczu oraz jego kwasowości4.
Klasyfikacja krwiomoczu
Krwiomocz można sklasyfikować na dwa główne typy:
Krwiomocz makroskopowy (jawny)
Określany również jako krwiomocz jawny lub gross hematuria – to taki, w którym krew jest widoczna gołym okiem. Mocz może mieć kolor od różowego przez czerwony do brązowego lub przypominającego herbatę12. Obecność widocznych skrzepów krwi w moczu wskazuje zazwyczaj na przyczynę pozakłębkową3.
Krwiomocz mikroskopowy
To taki, w którym krew w moczu jest niewidoczna gołym okiem i może być wykryta jedynie podczas badania laboratoryjnego pod mikroskopem lub za pomocą testu paskowego1. Krwiomocz mikroskopowy jest często przypadkowym znaleziskiem podczas rutynowych badań moczu2.
Etiologia krwiomoczu
Krwiomocz może być spowodowany wieloma różnymi czynnikami, od łagodnych i niegroźnych, po poważne schorzenia wymagające natychmiastowej interwencji medycznej. Przyczyny krwiomoczu można podzielić na kilka głównych kategorii:
Zakażenia układu moczowego
Zakażenia są jedną z najczęstszych przyczyn krwiomoczu12:
- Zakażenia dróg moczowych (ZUM) – są najczęstszą przyczyną krwiomoczu. Występują, gdy bakterie dostają się do cewki moczowej i namnażają się w pęcherzu. ZUM mogą powodować krwawienie, które sprawia, że mocz wygląda na czerwony, różowy lub brązowy12.
- Zapalenie pęcherza moczowego (cystitis) – infekcja bakteryjna pęcherza, zwykle spowodowana ZUM, ale może mieć również inne przyczyny1.
- Zakażenie nerek (pyelonephritis) – ten rodzaj ZUM, nazywany także odmiedniczkowym zapaleniem nerek, może wystąpić, gdy bakterie przedostają się do nerek z krwiobiegu lub przemieszczają się z pęcherza do nerek12.
- Zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis) – infekcja lub stan zapalny prostaty może być przyczyną krwiomoczu u mężczyzn12.
- Zapalenie cewki moczowej (urethritis) i inne infekcje dróg moczowo-płciowych1.
Kamica układu moczowego
Kamienie w układzie moczowym są kolejną częstą przyczyną krwiomoczu1:
- Kamienie nerkowe – minerały w moczu mogą tworzyć kryształy na ścianach nerek, które z czasem mogą przekształcić się w małe, twarde kamienie1.
- Kamienie moczowodowe – gdy kamienie przemieszczają się z nerek do moczowodów, mogą powodować intensywny ból i krwawienie1.
- Kamienie pęcherza moczowego – te złogi mogą powodować podrażnienie i otarcia w układzie moczowym, prowadząc do krwawienia1.
Rozrost gruczołu krokowego
U mężczyzn, szczególnie po 40 roku życia1:
- Łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH) – gruczoł krokowy znajduje się tuż pod pęcherzem i otacza górną część cewki moczowej. Gdy staje się powiększony, może wywierać nacisk na cewkę moczową i pęcherz, powodując krwawienie12.
- Zapalenie gruczołu krokowego – stan zapalny prostaty może również prowadzić do pojawienia się krwi w moczu1.
Nowotwory układu moczowego
Krwiomocz, szczególnie bezobjawowy, może być wczesnym objawem nowotworów12:
- Rak pęcherza moczowego – krwiomocz jest najczęstszym objawem raka pęcherza i często pierwszym znakiem ostrzegawczym1.
- Rak nerki – także może objawiać się krwiomoczem, często bezobjawowym1.
- Rak gruczołu krokowego – u mężczyzn powyżej 50. roku życia krwiomocz może być związany z rakiem prostaty1.
- Rak cewki moczowej i rak moczowodu – rzadsze formy nowotworów układu moczowego również mogą powodować krwiomocz1.
Choroby nerek
Różne schorzenia nerek mogą prowadzić do wystąpienia krwiomoczu1:
- Kłębuszkowe zapalenie nerek (glomerulonephritis) – zapalenie małych struktur filtrujących w nerkach (kłębuszków nerkowych), które może prowadzić do przeciekania krwi do moczu12.
- Nefropatia IgA – choroba, w której przeciwciała IgA gromadzą się w nerkach1.
- Choroba wielotorbielowata nerek (ADPKD) – dziedziczne schorzenie, w którym w nerkach tworzą się torbiele wypełnione płynem12.
- Toczeń nerkowy – nerkowa manifestacja tocznia rumieniowatego układowego1.
- Choroba cienkiej błony podstawnej – genetyczne schorzenie charakteryzujące się nieprawidłowościami w błonie podstawnej kłębuszków nerkowych1.
Urazy i mechaniczne uszkodzenia
Mechaniczne uszkodzenia układu moczowego mogą prowadzić do krwawienia1:
- Urazy nerek – uderzenie lub inny uraz nerki w wyniku wypadku lub uprawiania sportów kontaktowych może spowodować pojawienie się krwi w moczu1.
- Urazy pęcherza moczowego lub innych części układu moczowo-płciowego1.
- Zabiegi urologiczne – takie jak cystoskopia, biopsja czy inne procedury inwazyjne mogą powodować przejściowy krwiomocz1.
Wysiłek fizyczny
Intensywny wysiłek fizyczny może prowadzić do przejściowego krwiomoczu1:
- Intensywne ćwiczenia – szczególnie biegi długodystansowe mogą powodować krwiomocz, znany jako „krwiomocz biegacza” lub krwiomocz wysiłkowy1.
- Sporty kontaktowe – mogą prowadzić do krwiomoczu w wyniku urazów lub intensywnego wysiłku1.
Leki i substancje chemiczne
Niektóre leki i substancje mogą powodować krwiomocz jako efekt uboczny1:
- Leki przeciwnowotworowe – jak cyklofosfamid (Cytoxan)1.
- Antybiotyki – takie jak penicylina1.
- Leki przeciwbólowe – aspiryna i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)1.
- Leki przeciwzakrzepowe – heparyna, warfaryna (Coumadin) i inne środki rozrzedzające krew1.
Choroby hematologiczne
Schorzenia związane z krwią mogą manifestować się krwiomoczem1:
- Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa – dziedziczne schorzenie wpływające na kształt krwinek czerwonych, które mogą blokować drobne naczynia krwionośne w nerkach i powodować krwawienie1.
- Zaburzenia krzepnięcia krwi – jak hemofilia czy choroba von Willebranda1.
- Małopłytkowość i inne koagulopatie1.
Inne przyczyny
Istnieje również szereg innych, mniej typowych przyczyn krwiomoczu12:
- Endometrioza – u kobiet endometrioza może w rzadkich przypadkach dotyczyć pęcherza moczowego i powodować krwawienie do moczu1.
- Promieniowe zapalenie pęcherza – po radioterapii miednicy1.
- Zespół dziadka do orzechów (Nutcracker Syndrome) – rzadkie schorzenie naczyniowe powodujące ucisk żyły nerkowej1.
- Schistosomatoza – pasożytnicza choroba występująca w rejonach endemicznych, głównie w Afryce1.
- Polipy cewki moczowej lub szyi pęcherza1.
- Ciąża – krwiomocz mikroskopowy jest bardzo częsty w ciąży1.
Krwiomocz idiopatyczny
W około 25% przypadków nie można zidentyfikować konkretnej przyczyny krwiomoczu, co określa się jako krwiomocz idiopatyczny1. U dzieci najczęstszą przyczyną jest krwiomocz rodzinny, stan, w którym wielu członków tej samej rodziny doświadcza krwi w moczu bez innych widocznych problemów w nerkach lub układzie moczowym1.
Czynniki ryzyka krwiomoczu
Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia krwiomoczu1:
- Wiek – ryzyko krwiomoczu wzrasta z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia1.
- Płeć męska – mężczyźni po 50. roku życia mają zwiększone ryzyko krwiomoczu z powodu powiększonego gruczołu krokowego1.
- Historia rodzinna chorób nerek – osoby z rodzinną historią chorób nerek lub kamicy nerkowej mają większe ryzyko krwiomoczu1.
- Palenie tytoniu – palacze mają zwiększone ryzyko rozwoju krwiomoczu oraz nowotworów układu moczowego1.
- Przebyte infekcje – niedawne infekcje bakteryjne lub wirusowe, takie jak paciorkowcowe zapalenie gardła czy wirusowe zapalenie wątroby1.
- Przyjmowanie określonych leków – szczególnie środków przeciwzakrzepowych, przeciwbólowych czy antybiotyków1.
- Ekspozycja na chemikalia – narażenie zawodowe na benzen lub aminy aromatyczne1.
- Intensywny wysiłek fizyczny – zwłaszcza biegi długodystansowe czy intensywne sporty1.
Krwiomocz zależny od płci i wieku
Krwiomocz u kobiet
U kobiet specyficzne przyczyny krwiomoczu mogą obejmować12:
- Miesiączkę – krew z pochwy może przedostawać się do moczu, dając fałszywy obraz krwiomoczu1.
- Endometriozę – szczególnie gdy dotyczy układu moczowego1.
- Zakażenia dróg moczowych – kobiety mają wyższe ryzyko rozwoju ZUM ze względu na lokalizację cewki moczowej1.
- Aktywność seksualną – może prowadzić do mikroskopowego krwiomoczu u niektórych kobiet1.
- Ciążę – mikroskopowy krwiomocz jest bardzo częsty w ciąży1.
Krwiomocz u mężczyzn
U mężczyzn specyficzne przyczyny krwiomoczu obejmują1:
- Łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH) – najczęstszy problem prostatyczny u mężczyzn powyżej 40. roku życia1.
- Zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis)1.
- Nowotwory prostaty – około 1 na 10 mężczyzn w USA otrzyma diagnozę raka prostaty w ciągu życia1.
Krwiomocz u dzieci
U niemowląt i małych dzieci krwiomocz może wskazywać na1:
- Guz Wilmsa – rzadki nowotwór nerki występujący głównie u dzieci1.
- Chorobę wielotorbielowatą nerek1.
- Zespół Alporta – dziedziczne zapalenie nerek1.
- Kłębuszkowe zapalenie nerek1.
- Hiperkalciurię – podwyższony poziom wapnia w moczu1.
- Zakażenia układu moczowego1.
- Niedokrwistość sierpowatokrwinkową – szczególnie u osób pochodzenia afrykańskiego1.
Krwiomocz u osób starszych
U osób powyżej 50. roku życia krwiomocz może być związany z1:
- Nowotworami układu moczowego – rakiem pęcherza, nerek czy prostaty (u mężczyzn)1.
- Łagodnym rozrostem gruczołu krokowego – u mężczyzn1.
- Kamicą układu moczowego1.
- Przewlekłą chorobą nerek1.
Krwiomocz kłębuszkowy i pozakłębuszkowy
Z klinicznego punktu widzenia, przyczyny krwiomoczu można podzielić na kłębuszkowe (glomerularne) i pozakłębuszkowe (non-glomerularne)1:
Krwiomocz kłębuszkowy
Krwiomocz kłębuszkowy pochodzi z uszkodzenia kłębuszków nerkowych (struktury filtrujące w nerkach)1. Charakteryzuje się:
- Obecnością dysmorficznych (zniekształconych) erytrocytów w moczu1.
- Obecnością wałeczków erytrocytarnych w osadzie moczu1.
- Współwystępowaniem białkomoczu1.
- Brązowym zabarwieniem moczu1.
Najczęstsze przyczyny kłębuszkowe to1:
- Zespół Alporta
- Kłębuszkowe zapalenie nerek (różne typy)
- Zespół Goodpasture’a
- Zapalenie naczyń IgA (choroba Henocha-Schönleina)
- Nefropatia IgA
- Toczeń rumieniowaty układowy (nefropatia toczniowa)
- Choroba cienkiej błony podstawnej
- Choroba wielotorbielowata nerek
- Poinfekcyjne kłębuszkowe zapalenie nerek
Krwiomocz pozakłębuszkowy
Krwiomocz pozakłębuszkowy pochodzi z uszkodzenia dróg moczowych poza kłębuszkami nerkowymi1. Charakteryzuje się:
- Obecnością eumorficznych (prawidłowo ukształtowanych) erytrocytów w moczu1.
- Występowaniem skrzepów krwi w moczu1.
- Czerwonym lub różowym zabarwieniem moczu1.
Najczęstsze przyczyny pozakłębuszkowe to1:
- Kamienie w układzie moczowym (nerki, moczowody, pęcherz)
- Łagodny rozrost gruczołu krokowego
- Endometrioza układu moczowego
- Intensywny wysiłek fizyczny
- Ciała obce w układzie moczowym (np. kamienie, cewniki)
- Urazy instrumentalne (np. po biopsji)
- Choroby hematologiczne (niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, małopłytkowość)
- Zapalenie pęcherza moczowego
- Zakażenia (zapalenie pęcherza, cewki moczowej, prostaty)
- Nowotwory (rak nerki, pęcherza, prostaty)
- Leki (np. cyklofosfamid)
- Kamica moczowa
- Zespół dziadka do orzechów
- Popromienne zapalenie pęcherza
- Schistosomatoza (w rejonach endemicznych)
- Urazy układu moczowo-płciowego
Częstość występowania poszczególnych przyczyn krwiomoczu
Częstość występowania poszczególnych przyczyn krwiomoczu zależy od wielu czynników, w tym wieku pacjenta i płci1:
Krwiomocz mikroskopowy bezobjawowy (według częstości występowania)
- Krwiomocz samoistny/łagodny (37%)1
- Łagodny rozrost gruczołu krokowego (24%)1
- Zakażenie cewki moczowej (21%)1
- Zakażenie układu moczowego (7%)1
- Kamica nerkowa (4%)1
- Kamień cewki moczowej (2%)1
- Guz pęcherza moczowego (2%)1
- Torbiel nerki (1,5%)1
- Guz nerki (0,5%)1
Różnice w częstości przyczyn krwiomoczu zależne od wieku
- Wiek poniżej 20 lat:
- Wiek 20-40 lat:
- Wiek 40-60 lat:
- Wiek powyżej 60 lat:
Krwiomocz jako objaw współistniejący
Krwiomocz często występuje razem z innymi objawami, co może pomóc w ustaleniu przyczyny1:
Krwiomocz z bólem
Krwiomocz z dyzurią (bolesnym oddawaniem moczu)
- Krwotoczne zapalenie pęcherza (zakażenie układu moczowego)1
- Zakażenie prostaty1
- Kamienie pęcherza moczowego1
Krwiomocz po urazie
- Przerwanie cewki moczowej (widoczne przy złamaniu miednicy)1
- Uraz pęcherza moczowego (widoczny przy złamaniu miednicy)1
- Rozdarcie lub pęknięcie nerki1
Krwiomocz na podstawie koloru moczu
- Brązowy mocz: krwiomocz jawny (lub inne przyczyny brązowego moczu)1
- Skrzepy w moczu: pozanerkowe źródło krwawienia1
Szczególne postaci krwiomoczu
Krwiomocz indukowany wysiłkiem fizycznym
Określany również jako „krwiomocz biegacza” lub „krwiomocz marszowy” (march hematuria)1. Występuje po intensywnym wysiłku fizycznym, szczególnie biegach długodystansowych, wiosłowaniu czy pływaniu1. Eksperci podejrzewają, że naczynia krwionośne zaopatrujące nerki zwężają się, aby poprawić dopływ krwi do ćwiczących mięśni. W wyniku tego zwężenia naczyń krwionośnych krwinki czerwone przedostają się do moczu1. Chociaż jest to stosunkowo częste zjawisko, krwiomocz wysiłkowy powinien być zbadany, aby wykluczyć uraz układu moczowego lub inne, choć mniej powszechne, przyczyny, takie jak nowotwór układu moczowego1.
Krwiomocz powysiłkowy
Nazywany też krwiomoczem po wysiłku fizycznym (post-exertional hematuria)1. Odnosi się do krwi w moczu, która pojawia się po aktywności fizycznej. Jest to przejściowy stan i zwykle ustępuje samoistnie1.
Krwiomocz rodzinny
Jest to stan, w którym wielu członków tej samej rodziny doświadcza krwi w moczu bez żadnych innych widocznych problemów w nerkach lub układzie moczowym1. Najczęstszą przyczyną krwiomoczu rodzinnego jest choroba cienkiej błony podstawnej (wcześniej nazywana łagodnym rodzinnym krwiomoczem)1.
Rodzinne (dziedziczne) przyczyny krwiomoczu
Do dziedzicznych przyczyn krwiomoczu należą1:
- Zespół Alporta – dziedziczne zapalenie nerek1.
- Choroba Fabry’ego – genetyczna choroba spichrzeniowa1.
- Zespół paznokciowo-rzepkowy (Nail-Patella Syndrome)1.
- Choroba cienkiej błony podstawnej – występuje u około 50% pacjentów1.
Podsumowanie przyczyn krwiomoczu
Etiologia krwiomoczu obejmuje szerokie spektrum chorób i stanów, od łagodnych i przejściowych, po poważne schorzenia wymagające natychmiastowej interwencji medycznej. Najczęstsze przyczyny to zakażenia układu moczowego, kamica nerkowa oraz łagodny rozrost gruczołu krokowego u mężczyzn. Jednak zawsze należy wykluczyć poważniejsze przyczyny, takie jak nowotwory układu moczowego, zwłaszcza u osób po 50. roku życia i palaczy. W około 25% przypadków nie udaje się ustalić konkretnej przyczyny krwiomoczu (krwiomocz idiopatyczny). Obecność krwi w moczu zawsze wymaga dalszej diagnostyki, aby określić jej przyczynę i wdrożyć odpowiednie leczenie1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.