Właściwości farmakodynamiczne szczepionki VARIVAX

Szczepionka VARIVAX należy do grupy farmakoterapeutycznej obejmującej szczepionki przeciwwirusowe skierowane przeciwko wirusom ospy wietrznej, oznaczonej kodem ATC: J07BK01. VARIVAX zawiera żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej (szczep Oka/Merck) w ilości nie mniejszej niż 1350 PFU (ang. plaque-forming units, jednostki powodujące powstanie łysinek) w każdej dawce 0,5 ml po rekonstytucji.¹

Skuteczność kliniczna

Skuteczność kliniczna szczepionki VARIVAX została poddana ocenie w licznych badaniach, które dostarczyły istotnych danych dotyczących różnych grup wiekowych oraz schematów szczepień.²

Skuteczność u osób poniżej 12 miesięcy

Należy podkreślić, że nie przeprowadzono oceny skuteczności klinicznej w przypadku rozpoczęcia szczepień u dzieci poniżej 12. miesiąca życia.³

Jednodawkowy schemat szczepienia u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

Skuteczność ochronna szczepionki przeciwko ospie wietrznej, żywej (szczep Oka/Merck) była oceniana od 42. dnia po zaszczepieniu przy wykorzystaniu trzech różnych metodologii:⁴

• Badanie z podwójnie ślepą próbą z grupą kontrolną placebo prowadzone przez 2 lata (N=956), które wykazało skuteczność na poziomie 95-100% (postać farmaceutyczna zawierająca 17 430 PFU)⁵
• Ocena stopnia ochrony przed chorobą po narażeniu w warunkach domowych w okresie 7-9 lat obserwacji (N=259), wskazująca na skuteczność w zakresie 81-88% (postać farmaceutyczna zawierająca 1000-9000 PFU)⁶
• Porównanie odsetka zachorowań na ospę wietrzną w okresie 7-9 lat u osób zaszczepionych z historycznymi danymi kontrolnymi z lat 1972-1978 (N=5404), które wykazało skuteczność 83-94% (postać farmaceutyczna zawierająca 1000-9000 PFU)⁷

W grupie 9202 osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat, które otrzymały jedną dawkę szczepionki przeciwko ospie wietrznej, stwierdzono 1149 przypadków zakażenia (po ponad 6 tygodniach od szczepienia) w okresie obserwacji kontrolnej trwającym do 13 lat. Tylko 20 (1,7%) z tych przypadków zaklasyfikowano jako postać ciężką (liczba zmian ≥300, temperatura ciała mierzona w jamie ustnej ≥37,8°C). W porównaniu z historycznymi danymi u osób nieszczepionych, gdzie odsetek ciężkich przypadków wynosił 36%, oznacza to 95-procentowe względne zmniejszenie odsetka przypadków ciężkich u osób zaszczepionych, które zachorowały po szczepieniu.⁸

Profilaktyka po narażeniu na kontakt z wirusem

Wykazano możliwość zapobiegania ospie wietrznej poprzez szczepienie w okresie do 3 dni po narażeniu na kontakt z wirusem. Dane pochodzą z kilku badań klinicznych:⁹

• W pierwszym badaniu żadne z 17 dzieci zaszczepionych po narażeniu w warunkach domowych nie zachorowało na ospę wietrzną, podczas gdy w grupie nieszczepionych zachorowało 19 z 19 dzieci.¹⁰
• W drugim badaniu z grupą kontrolną placebo zachorowało 1 z 10 dzieci zaszczepionych i 12 z 13 dzieci, które otrzymały placebo.¹¹
• W badaniu szpitalnym bez grupy kontrolnej podano szczepionkę 148 pacjentom, w tym 35 z osłabioną odpornością, 1-3 dni po narażeniu na kontakt z wirusem i żaden z nich nie zachorował na ospę wietrzną.¹²

Dane dotyczące profilaktyki po 4-5 dniach od narażenia są ograniczone. W badaniu z podwójnie ślepą próbą z udziałem 26 podatnych na zakażenie dzieci, które były rodzeństwem osób z czynną ospą wietrzną, 4 z 13 dzieci zaszczepionych (30,8%) zachorowało, przy czym 3 z nich zaszczepiono 4-5 dni po narażeniu. Choroba miała jednak łagodny przebieg (1, 2 i 50 zmian). W grupie placebo zachorowało 12 z 13 dzieci (92,3%) z typową ospą wietrzną (60-600 zmian). Wskazuje to, że szczepienie 4-5 dni po narażeniu na kontakt z wirusem może złagodzić przebieg choroby.¹³

Dwudawkowy schemat szczepienia u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

W badaniu porównującym podanie jednej dawki (N=1114) i dwóch dawek (N=1102) w odstępie trzech miesięcy, szacowana skuteczność przeciwko ospie wietrznej o dowolnym nasileniu w ciągu 10 lat obserwacji wyniosła 94% po podaniu jednej dawki i 98% po podaniu dwóch dawek (p<0,001). Skumulowany odsetek przypadków ospy wietrznej w okresie 10-letniej obserwacji wyniósł 7,5% po podaniu jednej dawki i 2,2% po podaniu dwóch dawek. W większości przypadków ospy wietrznej zgłoszonych przez osoby zaszczepione jedną lub dwiema dawkami choroba przebiegała łagodnie.<sup data-drug="VARIVAX" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W badaniu, w którym porównano podanie 1 dawki (N = 1114) i 2. dawek (N = 1102) w odstępie trzech miesięcy, szacowana skuteczność przeciwko ospie wietrznej o każdym nasileniu w ciągu 10 lat obserwacji wyniosła 94% po podaniu jednej dawki i 98% po podaniu 2. dawek (p14

Dwudawkowy schemat szczepienia u osób w wieku 13 lat i starszych

U osób w wieku 13 lat i starszych skuteczność ochronna po podaniu dwóch dawek w odstępach 4 lub 8 tygodni była oceniana na podstawie narażenia w warunkach domowych w okresie 6-7 lat po szczepieniu. Skuteczność kliniczna wahała się w zakresie od 80 do 100%.¹⁵

Immunogenność szczepionki przeciwko ospie wietrznej, żywej (szczep Oka/Merck)

Korelaty ochrony immunologicznej

W badaniach klinicznych ustalono, że miano przeciwciał wynoszące ≥5 jednostek gpELISA/ml (gpELISA to bardzo czuły test analityczny, niedostępny komercyjnie) 6 tygodni po szczepieniu stanowi w przybliżeniu odpowiednik ochrony klinicznej. Nie wykazano natomiast, czy miano ≥0,6 jednostek gpELISA/ml koreluje z ochroną długoterminową.¹⁶

Humoralna odpowiedź immunologiczna u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

Serokonwersję (definiowaną jako miano ≥0,6 jednostki gpELISA/ml) wykazano u 98% spośród 9610 podatnych na zakażenie osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat, którym podano dawki w zakresie od 1000 do 50 000 PFU. Miano przeciwciał przeciwko wirusowi ospy wietrznej ≥5 jednostek gpELISA/ml uzyskano u około 83% tych osób.¹⁷

U dzieci w wieku 12-23 miesięcy, którym podano szczepionkę VARIVAX przechowywaną w lodówce (w dawce 8000 PFU lub 25 000 PFU), po 6 tygodniach od szczepienia u 93% zaszczepionych uzyskano miano przeciwciał przeciwko wirusowi ospy wietrznej ≥5 jednostek gpELISA/ml.¹⁸

Humoralna odpowiedź immunologiczna u osób w wieku 13 lat i starszych

U 934 osób w wieku 13 lat i starszych, którym podano szczepionkę przeciwko ospie wietrznej, żywą (szczep Oka/Merck) w dawkach od około 900 do 17 000 PFU, odsetek serokonwersji (miano przeciwciał ≥0,6 jednostki gpELISA/ml) po jednej dawce wynosił od 73% do 100%. Odsetek osób z mianem przeciwciał ≥5 jednostek gpELISA/ml wahał się w zakresie od 22% do 80%.¹⁹

Po podaniu 601 osobom 2 dawek szczepionki zawierającej od około 900 do 9000 PFU, odsetek serokonwersji wyniósł od 97% do 100%, a odsetek osób z mianem przeciwciał ≥5 jednostek gpELISA/ml wahał się w zakresie od 76% do 98%.²⁰

Brak jest danych dotyczących odpowiedzi immunologicznej na szczepionkę VARIVAX u osób seronegatywnych wobec wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV) w wieku ≥65 lat.²¹

Odporność humoralna w zależności od drogi podania

W badaniu porównawczym z udziałem 752 osób, którym podano szczepionkę VARIVAX drogą domięśniową lub podskórną, wykazano podobny profil immunogenności niezależnie od drogi podania.²²

Dwudawkowy schemat szczepienia – immunogenność u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

W wieloośrodkowym badaniu, zdrowym dzieciom w wieku od 12 miesięcy do 12 lat podano jedną dawkę albo dwie dawki szczepionki VARIVAX w odstępie 3 miesięcy. Wyniki dotyczące immunogenności przedstawiają się następująco:²³

Wyniki tego badania i innych badań, w których druga dawka szczepionki była podawana 3 do 6 lat po pierwszej dawce, wskazują na istotne wzmocnienie odpowiedzi przeciwciał anty-VZV po podaniu drugiej dawki. Poziom przeciwciał anty-VZV po podaniu 2 dawek w odstępie 3 do 6 lat jest porównywalny do poziomu uzyskanego po podaniu 2 dawek szczepionki w odstępie 3 miesięcy. Odsetki serokonwersji wyniosły około 100% po pierwszej dawce i 100% po drugiej dawce. Odsetki seroprotekcji (≥5 jednostek gpELISA/ml) wyniosły odpowiednio 85% po pierwszej dawce i 100% po drugiej dawce szczepionki, a średnia geometryczna miana (GMT) przeciwciał wzrosła średnio około 10-krotnie po podaniu drugiej dawki.²⁴

Dwudawkowy schemat szczepienia u osób w wieku od 9 do 12 miesięcy

Przeprowadzono badanie kliniczne z zastosowaniem skojarzonej szczepionki przeciwko odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej (Oka/Merck) (MMRV) podawanej w 2-dawkowym schemacie. Dawki szczepionki podawano w odstępie 3 miesięcy 1620 zdrowym osobom w wieku od 9 do 12 miesięcy w chwili podania pierwszej dawki.²⁵

W populacji pacjentów uwzględnionych w analizie statystycznej stwierdzono odsetek seroprotekcji wynoszący 100% po podaniu 2. dawki, niezależnie od wieku osoby zaszczepionej w chwili podania pierwszej dawki.²⁶

Czas utrzymywania się odpowiedzi immunologicznej

Jednodawkowy schemat szczepienia u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

W badaniach klinicznych z udziałem zdrowych osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat, obserwowanych przez długi czas po zaszczepieniu jedną dawką, wykrywalne miano przeciwciał przeciwko wirusowi ospy wietrznej (≥0,6 jednostek gpELISA/ml) stwierdzono u:²⁷

• 99,1% uczestników (3092/3120) po upływie 1 roku
• 99,4% uczestników (1382/1391) po upływie 2 lat
• 98,7% uczestników (1032/1046) po upływie 3 lat
• 99,3% uczestników (997/1004) po upływie 4 lat
• 99,2% uczestników (727/733) po upływie 5 lat
• 100% uczestników (432/432) po upływie 6 lat od daty zaszczepienia

Dwudawkowy schemat szczepienia u osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat

W okresie 9-letniej obserwacji kontrolnej średnia geometryczna miana (GMT) przeciwciał i odsetek uczestników z mianem przeciwciał anty-VZV ≥5 jednostek gpELISA/ml były wyższe w pierwszym roku obserwacji u osób, które otrzymały 2 dawki szczepionki, niż u osób, które otrzymały 1 dawkę, i porównywalne w całym okresie obserwacji. Skumulowany odsetek trwałości przeciwciał anty-VZV dla obu schematów szczepienia pozostał bardzo wysoki po 9 latach (99,0% w grupie, która otrzymała 1 dawkę, i 98,8% w grupie, która otrzymała 2 dawki).²⁸

Osoby w wieku 13 lat i starsze

W badaniach klinicznych prowadzonych z udziałem osób w wieku 13 lat i starszych, którym podano 2 dawki szczepionki, wykrywalne miano przeciwciał przeciwko wirusowi ospy wietrznej (≥0,6 jednostki gpELISA/ml) było obecne u:²⁹

• 97,9% (568/580) uczestników po upływie 1 roku
• 97,1% (34/35) uczestników po upływie 2 lat
• 100% (144/144) uczestników po upływie 3 lat
• 97,0% (98/101) uczestników po upływie 4 lat
• 97,5% (78/80) uczestników po upływie 5 lat
• 100% (45/45) uczestników po upływie 6 lat od daty zaszczepienia

U osób zaszczepionych obserwowano zwiększenie miana przeciwciał po narażeniu na kontakt z wirusem ospy wietrznej typu dzikiego, co może tłumaczyć długotrwałe utrzymywanie się miana przeciwciał po szczepieniu w badaniach. Czas utrzymywania się odpowiedzi immunologicznej po podaniu szczepionki przeciwko ospie wietrznej (żywej) (szczep Oka/Merck) bez wzmocnienia odporności w wyniku kontaktu z wirusem typu dzikiego pozostaje nieznany.³⁰

Pamięć immunologiczna

Pamięć immunologiczną wykazano podając dawkę przypominającą szczepionki przeciwko ospie wietrznej (żywej) (szczep Oka/Merck) 4 do 6 lat po pierwszym szczepieniu u 419 osób będących w wieku od 1 roku do 17 lat w chwili otrzymania pierwszego wstrzyknięcia. Średnia geometryczna miana przeciwciał przed podaniem dawki przypominającej wynosiła 25,7 jednostek gpELISA/ml i zwiększyła się do 143,6 jednostek gpELISA/ml około 7–10 dni po podaniu dawki przypominającej.³¹

Długoterminowa skuteczność szczepionki przeciwko ospie wietrznej

Dane z obserwacyjnych badań prowadzonych w Stanach Zjednoczonych dotyczących długoterminowej skuteczności potwierdziły, że powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej przyczyniają się do zmniejszenia ryzyka zachorowania na ospę wietrzną o około 90%. Zmniejszenie ryzyka utrzymywało się na poziomie populacyjnym co najmniej przez 15 lat zarówno u osób zaszczepionych, jak i nieszczepionych. Ponadto wykazano, że szczepienia przeciwko ospie wietrznej mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia półpaśca u osób zaszczepionych.³²

W długoterminowym prospektywnym badaniu kohortowym obserwowano około 7600 dzieci zaszczepionych w 1995 roku szczepionką przeciwko ospie wietrznej w drugim roku życia przez okres 14 lat. Do 2009 roku, 38% dzieci uczestniczących w badaniu otrzymało drugą dawkę szczepionki przeciwko ospie wietrznej (należy zauważyć, że w 2006 roku w USA zalecono podawanie drugiej dawki szczepionki). W całym okresie obserwacji kontrolnej częstość występowania ospy wietrznej była około 10-krotnie mniejsza u osób zaszczepionych niż u dzieci w tym samym wieku w okresie przed wprowadzeniem powszechnych szczepień (szacunkowa skuteczność szczepionki w okresie badania wynosiła od 73% do 90%). Dodatkowo, liczba przypadków półpaśca u osób zaszczepionych była niższa niż oczekiwano na podstawie danych historycznych dotyczących dzieci zakażonych wirusem typu dzikiego przed erą szczepień (ryzyko względne = 0,61; 95% przedział ufności 0,43–0,89). Przypadki ospy wietrznej i półpaśca u osób zaszczepionych miały na ogół łagodny przebieg.³³

W drugim długoterminowym badaniu obserwacyjnym przeprowadzono pięć przekrojowych sondaży dotyczących częstości występowania ospy wietrznej w okresie 15 lat, od roku 1995 (przed wprowadzeniem szczepień) do roku 2009. Każdy sondaż obejmował losowo dobraną próbę około 8000 dzieci i młodzieży w wieku od 5 do 19 lat. Wyniki wskazują na stopniowe zmniejszenie liczby przypadków ospy wietrznej o 90%–95% (około 10–20-krotne) w latach 1995-2009 we wszystkich grupach wiekowych, zarówno wśród zaszczepionych, jak i nieszczepionych dzieci oraz osób w wieku młodzieńczym. Ponadto we wszystkich grupach wiekowych odnotowano zmniejszenie o około 90% (około 10-krotne) liczby hospitalizacji z powodu ospy wietrznej.³⁴