Właściwości farmakodynamiczne

Tractiva (arypiprazol) należy do grupy farmakoterapeutycznej leków psycholeptycznych, sklasyfikowanych jako inne leki przeciwpsychotyczne, oznaczonych kodem ATC: N05AX12. Produkt Tractiva dostępny jest w postaci tabletek w dawkach 5 mg, 10 mg, 15 mg, 20 mg i 30 mg.¹

Mechanizm działania

Skuteczność terapeutyczna arypiprazolu w leczeniu schizofrenii oraz zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I wynika z jego złożonego mechanizmu działania, który opiera się na połączeniu działania częściowo agonistycznego wobec receptorów dopaminowych D2 i serotoninowych 5HT1a oraz antagonistycznego wobec receptorów serotoninowych 5HT2a. Właściwości te zostały potwierdzone w modelach zwierzęcych – antagonistyczne działanie arypiprazolu wykazano na modelu hiperaktywności dopaminergicznej, natomiast właściwości agonistyczne udokumentowano na zwierzęcym modelu hipoaktywności dopaminergicznej.²

W badaniach in vitro wykazano, że arypiprazol charakteryzuje się wysokim powinowactwem do receptorów dopaminowych D2 i D3 oraz serotoninowych 5HT1a i 5HT2a. Ponadto wykazuje umiarkowane powinowactwo do receptorów dopaminowych D4, serotoninowych 5HT2c i 5HT7, adrenergicznych alfa-1 oraz histaminowych H1. Arypiprazol wykazuje również umiarkowane powinowactwo do miejsc wychwytu zwrotnego serotoniny, przy braku istotnego powinowactwa do receptorów muskarynowych. Dzięki interakcjom z receptorami innymi niż podtypy receptorów dopaminowych i serotoninowych, można wyjaśnić dodatkowe właściwości kliniczne arypiprazolu.³

Badania z wykorzystaniem pozytonowej tomografii emisyjnej wykazały, że arypiprazol podawany osobom zdrowym w dawkach od 0,5 mg do 30 mg raz na dobę przez 2 tygodnie powoduje zależne od dawki zmniejszenie wiązania rakloprydu znakowanego 11C (ligandu receptora D2/D3) w jądrze ogoniastym i skorupie.⁴

Skuteczność kliniczna w schizofrenii

Skuteczność arypiprazolu w leczeniu schizofrenii została potwierdzona w trzech krótkoterminowych badaniach klinicznych (trwających od 4 do 6 tygodni) z kontrolą placebo, w których uczestniczyło 1228 dorosłych pacjentów z objawami pozytywnymi lub negatywnymi schizofrenii. Wyniki tych badań wykazały, że arypiprazol powoduje istotnie większą poprawę w zakresie objawów psychotycznych w porównaniu z placebo.⁵

Arypiprazol wykazuje również skuteczność w podtrzymywaniu poprawy klinicznej podczas kontynuacji leczenia u pacjentów, u których obserwowano wstępną dobrą reakcję na terapię. W badaniu porównawczym z haloperydolem, utrzymanie poprawy klinicznej przez 52 tygodnie było podobne w obu grupach – 77% pacjentów leczonych arypiprazolem i 73% pacjentów otrzymujących haloperydol. Istotnie większy odsetek pacjentów ukończył badanie w grupie leczonej arypiprazolem (43%) w porównaniu z grupą otrzymującą haloperydol (30%). Analizy przeprowadzone z wykorzystaniem drugorzędowych punktów końcowych, w tym skali PANSS oraz skali oceny depresji Montgomery-Asberg (MADRS), potwierdziły istotną przewagę arypiprazolu nad haloperydolem.⁶

Ponadto, w 26-tygodniowym badaniu kontrolowanym placebo z udziałem pacjentów dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią wykazano, że arypiprazol znacząco zmniejsza częstość nawrotów choroby – 34% w grupie leczonej arypiprazolem w porównaniu z 57% w grupie otrzymującej placebo.⁷

Wpływ na masę ciała

Dane z badań klinicznych wskazują, że arypiprazol nie powoduje klinicznie istotnego przyrostu masy ciała. W 26-tygodniowym, podwójnie zaślepionym, wieloośrodkowym badaniu porównawczym z olanzapiną, przeprowadzonym u 314 dorosłych pacjentów ze schizofrenią, wykazano, że u istotnie mniejszej liczby pacjentów leczonych arypiprazolem w porównaniu z olanzapiną stwierdzono przyrost masy ciała o ≥ 7% w stosunku do wartości wyjściowych. Taki przyrost (co najmniej 5,6 kg przy średniej wyjściowej masie ciała około 80,5 kg) wystąpił u 13% pacjentów leczonych arypiprazolem (n = 18) w porównaniu z 33% pacjentów otrzymujących olanzapinę (n = 45).⁸

Wpływ na parametry lipidowe

Zbiorcza analiza wyników badań kontrolowanych placebo u dorosłych pacjentów wykazała, że arypiprazol nie powoduje klinicznie istotnych zmian stężeń parametrów lipidowych, takich jak cholesterol całkowity, triglicerydy, cholesterol frakcji lipoprotein o dużej gęstości (HDL) oraz cholesterol frakcji lipoprotein o małej gęstości (LDL).⁹

Wpływ na stężenie prolaktyny

Ocena stężenia prolaktyny została przeprowadzona we wszystkich badaniach z zastosowaniem wszystkich dawek arypiprazolu (n = 28 242). Częstość występowania hiperprolaktynemii lub zwiększenia stężenia prolaktyny w surowicy u pacjentów leczonych arypiprazolem (0,3%) była porównywalna z częstością obserwowaną w grupie placebo (0,2%). U pacjentów otrzymujących arypiprazol mediana czasu do wystąpienia objawów hiperprolaktynemii wynosiła 42 dni, a mediana czasu ich trwania – 34 dni.¹⁰

Hipoprolaktynemia lub zmniejszenie stężenia prolaktyny w surowicy wystąpiło u 0,4% pacjentów leczonych arypiprazolem w porównaniu z 0,02% w grupie otrzymującej placebo. U pacjentów stosujących arypiprazol mediana czasu do wystąpienia hipoprolaktynemii wynosiła 30 dni, a mediana czasu jej trwania – 194 dni.¹¹

Skuteczność w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym typu I

Skuteczność arypiprazolu w leczeniu epizodów maniakalnych w przebiegu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I została potwierdzona w dwóch 3-tygodniowych badaniach kontrolowanych placebo z zastosowaniem zmiennej dawki. Badania te wykazały, że arypiprazol w monoterapii był znacząco bardziej skuteczny niż placebo w zmniejszaniu objawów maniakalnych w ciągu 3 tygodni. Badania obejmowały zróżnicowaną populację pacjentów – z objawami psychotycznymi lub bez objawów psychotycznych, a także pacjentów z szybką zmianą fazy (przebieg typu rapid-cycling) lub bez szybkiej zmiany fazy.¹²

Kolejne 3-tygodniowe badanie kontrolowane placebo z zastosowaniem stałej dawki arypiprazolu w monoterapii u pacjentów z epizodami maniakalnymi lub mieszanymi w przebiegu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I nie wykazało większej skuteczności arypiprazolu w porównaniu z placebo.¹³

Natomiast dwa 12-tygodniowe badania kontrolowane placebo oraz innymi substancjami czynnymi (lit, haloperydol) u pacjentów z epizodami maniakalnymi lub mieszanymi w przebiegu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I, z objawami psychotycznymi lub bez, wykazały, że arypiprazol był skuteczniejszy niż placebo w 3. tygodniu badania. W 12. tygodniu badania, skuteczność leczenia podtrzymującego arypiprazolem była porównywalna z litem lub haloperydolem. Arypiprazol powodował także zmniejszenie objawów maniakalnych u podobnej liczby pacjentów jak lit lub haloperydol w 12. tygodniu badania.¹⁴