Właściwości farmakodynamiczne teikoplaniny

Teikoplanina należy do grupy farmakoterapeutycznej antybiotyków glikopeptydowych (kod ATC: J01X A02). Stanowi istotny element w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie Gram-dodatnie, działając poprzez specyficzny mechanizm hamowania biosyntezy ściany komórkowej bakterii.¹

Mechanizm działania

Teikoplanina wykazuje działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie syntezy ściany komórkowej bakterii. Mechanizm działania polega na blokowaniu biosyntezy peptydoglikanu w miejscu odmiennym niż antybiotyki beta-laktamowe. Substancja aktywna wiąże się specyficznie z resztami D-alanylo-D-alaninowymi, co prowadzi do zahamowania procesu syntezy peptydoglikanu – kluczowego składnika ściany komórkowej bakterii.²

Mechanizmy oporności bakterii na teikoplaninę

Oporność bakterii na teikoplaninę może rozwijać się w oparciu o kilka różnych mechanizmów molekularnych:³

• Modyfikacja miejsca docelowego – mechanizm ten występuje szczególnie u Enterococcus faecium. Polega na zamianie w zakończeniu łańcucha aminokwasowego prekursora murein z D-alanino-D-alaninowego na D-Ala-D-mleczan. Ta zmiana strukturalna powoduje zmniejszenie powinowactwa antybiotyku do miejsca docelowego. Za tę modyfikację odpowiadają nowo syntetyzowane enzymy: D-dehydrogenaza mleczanowa lub ligaza.⁴
• Nadprodukcja prekursorów murein – mechanizm charakterystyczny dla gronkowców, gdzie zmniejszona wrażliwość lub całkowita oporność wynika z nadmiernej produkcji prekursorów murein, do których może przyłączać się teikoplanina, co skutkuje jej unieczynnieniem.⁵

Istotnym zjawiskiem klinicznym jest możliwość występowania oporności krzyżowej między teikoplaniną a innym glikopeptydem – wankomycyną. Należy jednak zaznaczyć, że niektóre enterokoki oporne na wankomycynę (fenotyp Van-B) zachowują wrażliwość na teikoplaninę.⁶

Wartości graniczne minimalnych stężeń hamujących (MIC)

Europejska Komisja Testowania Wrażliwości Drobnoustrojów (EUCAST) określiła następujące wartości graniczne MIC dla teikoplaniny (wersja 3.1 z 11 lutego 2013 r.):⁷

Wartości MIC dla glikopeptydów są zależne od metody oznaczania i powinny być określane zgodnie ze standardem mikrorozcieńczeń pożywki (norma ISO 20776). Szczególną uwagę należy zwrócić na Staphylococcus aureus, gdzie wartość MIC dla wankomycyny (2 mg/l) znajduje się na granicy zakresu dla szczepów typu dzikiego, co może wpływać na skuteczność kliniczną leczenia. W celu uniknięcia błędnego sklasyfikowania szczepów GISA (S. aureus średniowrażliwych na glikopeptydy) wartości graniczne oporności dla S. aureus obniżono do 2 mg/l.⁸

W przypadku wykrycia szczepów niewrażliwych z rzadko występującymi wartościami MIC, zaleca się powtórną identyfikację i badanie wrażliwości. Potwierdzone wyniki powinny być przesłane do laboratorium referencyjnego. Do momentu uzyskania dowodów klinicznych dotyczących skuteczności leczenia szczepów z wartościami MIC powyżej progu oporności, należy je raportować jako oporne.⁹

Symbol IE (insufficient evidence – niewystarczające dowody) oznacza brak wystarczających dowodów na skuteczność leku w leczeniu zakażeń wywołanych przez dane gatunki. W takich przypadkach można podać wartość MIC, jednak bez przyporządkowania do kategorii wrażliwości (S, I lub R).¹⁰

Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne

Skuteczność przeciwbakteryjna teikoplaniny zależy przede wszystkim od czasu, przez który stężenie antybiotyku utrzymuje się powyżej minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego patogenu. Ten parametr farmakodynamiczny jest kluczowy dla optymalnego działania leku i powinien być uwzględniany przy ustalaniu schematu dawkowania.¹¹

Spektrum przeciwbakteryjne teikoplaniny

Częstość występowania oporności na teikoplaninę może się różnić w zależności od regionu geograficznego oraz zmienia się w czasie. Z tego powodu niezbędne jest korzystanie z aktualnych lokalnych danych dotyczących oporności, szczególnie podczas leczenia ciężkich zakażeń. W przypadkach wątpliwych, gdy lokalne dane sugerują możliwość braku skuteczności leku, zaleca się konsultację ze specjalistą w dziedzinie mikrobiologii klinicznej lub chorób zakaźnych.¹²

Spektrum przeciwbakteryjne teikoplaniny obejmuje następujące grupy drobnoustrojów:

Gatunki zwykle wrażliwe

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:¹³

• Corynebacterium jeikeium – bakteria związana z zakażeniami oportunistycznymi, szczególnie u pacjentów immunokompromitowanych¹⁴
• Enterococcus faecalis – powszechny patogen związany z zakażeniami układu moczowego, bakteriemią i zapaleniem wsierdzia¹⁵
• Staphylococcus aureus – w tym szczepy metyicylinooporne (MRSA), powodujące szeroki zakres zakażeń od skórnych po ciężkie infekcje systemowe¹⁶
• Streptococcus agalactiae (paciorkowiec grupy B) – istotny patogen w zakażeniach okołoporodowych i neonatologicznych¹⁷
• Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis (paciorkowce z grupy C i G) – związane z zakażeniami tkanek miękkich i bacteriemią¹⁸
• Streptococcus pneumoniae – główny patogen w zapaleniu płuc, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i zakażeniach inwazyjnych¹⁹
• Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A) – odpowiedzialny za zakażenia górnych dróg oddechowych, skóry i zespół wstrząsu toksycznego²⁰
• Paciorkowce z grupy viridans – istotne w zakażeniach jamy ustnej i zapaleniu wsierdzia²¹

Beztlenowe bakterie Gram-dodatnie:²²

• Clostridium difficile – patogen odpowiedzialny za rzekomobłoniaste zapalenie jelit związane ze stosowaniem antybiotyków²³
• Peptostreptococcus spp. – beztlenowe paciorkowce będące częścią flory fizjologicznej skóry, jamy ustnej i przewodu pokarmowego, mogące wywoływać zakażenia mieszane²⁴

Gatunki, wśród których może wystąpić problem oporności nabytej

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:²⁵

• Enterococcus faecium – gatunek enterokoka o naturalnie wyższej oporności na wiele antybiotyków, włączając glikopeptydy²⁶
• Staphylococcus epidermidis – najczęstszy koagulazo-ujemny gronkowiec, szczególnie związany z zakażeniami biomateriałów i urządzeń medycznych²⁷
• Staphylococcus haemolyticus – koagulazo-ujemny gronkowiec związany z zakażeniami szpitalnymi i wysokim stopniem oporności na antybiotyki²⁸
• Staphylococcus hominis – koagulazo-ujemny gronkowiec stanowiący część flory fizjologicznej skóry, mogący powodować zakażenia oportunistyczne²⁹

Gatunki o oporności naturalnej

Teikoplanina nie wykazuje skuteczności wobec:³⁰

• Wszystkich bakterii Gram-ujemnych – ze względu na budowę ściany komórkowej uniemożliwiającą penetrację dużych cząsteczek glikopeptydów³¹
• Innych bakterii, w tym:
  • Chlamydia spp. – bakterie wewnątrzkomórkowe powodujące zakażenia układu oddechowego i moczowo-płciowego³²
  • Chlamydophila spp. – patogeny wewnątrzkomórkowe wywołujące atypowe zapalenie płuc³³
  • Legionella pneumophila – czynnik etiologiczny tzw. choroby legionistów i gorączki Pontiac³⁴
  • Mycoplasma spp. – bakterie pozbawione ściany komórkowej, będące przyczyną atypowych zapaleń płuc i zakażeń układu moczowo-płciowego³⁵

Pomimo braku aktualnych danych w czasie publikacji, podstawowa literatura naukowa, standardy i wytyczne terapeutyczne wskazują na wrażliwość niektórych gatunków bakterii na teikoplaninę, co należy uwzględnić przy wyborze terapii.³⁶

Należy mieć na uwadze, że określenie „paciorkowce grupy viridans” odnosi się do niejednorodnej grupy gatunków paciorkowców, u których stopień oporności może się znacząco różnić w zależności od konkretnego gatunku.³⁷