Zapalenie spojówek
Zapalenie spojówek to stan zapalny błony pokrywającej białą część oka i wewnętrzną powierzchnię powiek, objawiający się zaczerwienieniem, swędzeniem, pieczeniem oraz wydzieliną łzową lub ropną. Może mieć przyczynę wirusową, bakteryjną lub alergiczną, co determinuje sposób leczenia – wirusowe zwykle ustępuje samoistnie, bakteryjne wymaga antybiotyków, a alergiczne leczenia przeciwalergicznego i unikania alergenów. Ważne jest zachowanie odpowiedniej higieny, unikanie dotykania oczu i stosowanie zimnych kompresów oraz sztucznych łez dla złagodzenia objawów. W przypadku nasilonych dolegliwości, bólu, nadwrażliwości na światło lub braku poprawy po leczeniu, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to zapalenie błony śluzowej oka, objawiające się zaczerwienieniem, świądem, pieczeniem oraz wydzieliną łzową lub ropną. Wyróżnia się formy wirusowe, bakteryjne, alergiczne, toksyczne oraz niespecyficzne. Diagnostyka opiera się na wywiadzie i badaniu klinicznym, z uwzględnieniem ostrości widzenia, obecności wydzieliny, historii infekcji, noszenia soczewek kontaktowych i urazów. Wskazaniem do konsultacji okulistycznej są m.in. ból oka, światłowstręt, zaburzenia widzenia, nasilające się objawy lub brak poprawy po 24 godzinach leczenia antybiotykiem. Leczenie zależy od etiologii: wirusowe ustępuje samoistnie w 1-2 tygodnie, bakteryjne wymaga antybiotykoterapii (5-7 dni), alergiczne – unikania alergenów i stosowania leków przeciwhistaminowych lub sterydowych pod kontrolą lekarza. Kluczowa jest edukacja pacjenta dotycząca higieny rąk, unikania dotykania oczu, stosowania osobistych ręczników oraz prawidłowej pielęgnacji soczewek kontaktowych.
W opiece pielęgniarskiej istotne jest monitorowanie ostrości wzroku, ocena bólu, zaczerwienienia i wydzieliny oraz edukacja pacjenta w zakresie zapobiegania transmisji zakażenia. Zaleca się stosowanie zimnych kompresów (10 minut, 4-5 razy dziennie), sztucznych łez oraz prawidłowe podawanie leków miejscowych. W przypadku noworodków profilaktycznie stosuje się maść antybiotykową, aby zapobiec ophthalmia neonatorum. Rokowanie jest zwykle dobre, jednak u osób z obniżoną odpornością lub w ciężkich przypadkach konieczna jest szybka interwencja specjalistyczna. Zapalenie spojówek jest wysoce zakaźne, dlatego izolacja pacjentów i dezynfekcja sprzętu medycznego są niezbędne. Powrót do pracy lub szkoły powinien nastąpić po ustąpieniu wydzieliny i, w przypadku bakteryjnego zapalenia, po minimum 24 godzinach terapii antybiotykowej.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
alergiczne zapalenie spojówek, bakteryjne zapalenie spojówek, bliznowacenie rogówki, ciepły kompres, krople antybiotykowe, krople przeciwhistaminowe, krople sterydowe, lek obkurczający naczynia, lek przeciwalergiczny, łzawienie oka, maść antybiotykowa, maść do oczu, obrzęk oka, obrzęk spojówki, podrażnienie oka, spojówka, światłowstręt, sztuczne łzy, toksyczne zapalenie spojówek, twardówka, wirusowe zapalenie spojówek, wydzielina ropna, wydzielina z oka, zaczerwienienie oka, zapalenie spojówek, zapalenie spojówek noworodków, zimny kompres -
Diagnostyka i diagnoza
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to zapalenie błony śluzowej pokrywającej powieki i białkówkę, diagnozowane głównie na podstawie szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego. Kluczowe jest rozróżnienie etiologii: bakteryjnej (ropna lub śluzowo-ropna wydzielina, sklejanie powiek, brodawki spojówkowe), wirusowej (wodnista wydzielina, folikularne zmiany, powiększenie węzłów chłonnych przedusznych) oraz alergicznej (wodnista wydzielina, obrzęk powiek, brak powiększenia węzłów). Diagnostyka obejmuje ocenę ostrości wzroku, ruchomości gałek ocznych, pola widzenia, tonometrię oraz badanie lampą szczelinową, które pozwala na szczegółową ocenę spojówki, rogówki i tęczówki. Wskazane jest wykluczenie poważniejszych schorzeń, takich jak zapalenie rogówki, tęczówki czy jaskra z zamkniętym kątem przesączania.
Badania laboratoryjne, w tym wymazy z wydzieliny i testy PCR, są zarezerwowane dla przypadków nawracających, opornych na leczenie lub podejrzenia zakażeń gonokokowych, chlamydiowych i noworodkowych. Szybkie testy antygenowe, np. Adenoplus, umożliwiają potwierdzenie zakażenia adenowirusami i ograniczenie niepotrzebnej antybiotykoterapii. Użytkownicy soczewek kontaktowych wymagają szczególnej uwagi ze względu na ryzyko bakteryjnego zapalenia rogówki i powinni przerwać ich noszenie oraz być pilnie konsultowani okulistycznie. W przypadku braku poprawy po 5-7 dniach lub pogorszenia objawów (ból, utrata wzroku, fotofobia) konieczna jest szybka konsultacja okulistyczna. Właściwa i szybka diagnostyka pozwala na adekwatne leczenie i minimalizację ryzyka powikłań, zwłaszcza w zakażeniach wirusem opryszczki.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Diagnostyka i diagnoza
alergiczne zapalenie spojówek, badanie fizykalne, bakteryjne zapalenie rogówki, bakteryjne zapalenie spojówek, białkówka oka, biomikroskop, ciśnienie wewnątrzgałkowe, conjunctivitis, diagnostyka różnicowa, fluoresceina, jaskra z zamkniętym kątem przesączania, lampa szczelinowa, ostrość wzroku, PCR, pole widzenia, reakcja łańcuchowa polimerazy, rogówka, tęczówka, test antygenowy, tonometria, węzły chłonne przeduszne, wirusowe zapalenie spojówek, wywiad medyczny, zaczerwienienie spojówki, zakaźne zapalenie spojówek, zapalenie brzegów powiek, zapalenie rogówki, zapalenie spojówek, zapalenie tęczówki -
Epidemiologia
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) jest najczęstszą chorobą oczu na świecie, stanowiąc około 1% wszystkich konsultacji w podstawowej opiece zdrowotnej i na oddziałach ratunkowych. Etiologia jest zróżnicowana: wirusowe zapalenie spojówek odpowiada za około 80% przypadków, z czego 65-90% wywołują adenowirusy, a bakteryjne stanowi około 1 350 przypadków na 100 000 przypadków ostrego zapalenia spojówek, z dominującymi patogenami takimi jak Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus i Moraxella catarrhalis. Występuje bimodalny rozkład wiekowy z dwoma szczytami zachorowań: u dzieci poniżej 7 roku życia oraz u dorosłych (około 22 lat u kobiet i 28 lat u mężczyzn). Sezonowość jest wyraźna: bakteryjne zapalenie spojówek dominuje od grudnia do kwietnia, wirusowe latem, a alergiczne (dotykające 15-40% populacji) wiosną i latem. Noworodkowe zapalenie spojówek, często związane z zakażeniami przenoszonymi drogą płciową (chlamydia, rzeżączka), pozostaje istotnym problemem zdrowotnym, z częstością około 5 przypadków na 1 000 żywych urodzeń w krajach rozwiniętych.
W ostatnich latach obserwuje się wpływ nowych czynników na epidemiologię zapalenia spojówek, takich jak warianty SARS-CoV-2 (np. Arcturus) wywołujące objawy oczne u 1-3% dorosłych zakażonych COVID-19, oraz zmiany klimatyczne zwiększające ryzyko zapalenia spojówek o około 16% przy temperaturach powyżej 28,7°C. Epidemie, jak ta z 2023 roku w Pakistanie z ponad 86 000 przypadków, podkreślają znaczenie higieny i warunków sanitarnych w kontroli rozprzestrzeniania się choroby. Zapobieganie obejmuje m.in. higienę rąk, unikanie kontaktu z zakażonymi przedmiotami oraz izolację chorych. Choć zapalenie spojówek rzadko prowadzi do trwałej utraty wzroku, może powodować znaczne obniżenie jakości życia i generować koszty ekonomiczne. Szczególną uwagę należy zwrócić na zakażenia przenoszone drogą płciową, które wymagają leczenia miejscowego i ogólnego. Skuteczny nadzór epidemiologiczny, w tym wykorzystanie danych z wyszukiwarek internetowych, jest kluczowy dla kontroli ognisk epidemicznych i poprawy wyników leczenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Epidemiologia
adenowirus, alergiczne zapalenie spojówek, bakteryjne zapalenie spojówek, ból oka, chlamydia, COVID-19, epidemiczne keratoconjunctivitis, Haemophilus influenzae, keratoconjunctivitis sicca, Moraxella catarrhalis, nadzór epidemiologiczny, ognisko epidemiczne, ognisko zapalenia spojówek, ophthalmia neonatorum, pieczenie oczu, rozkład bimodalny, rzeżączka, schorzenie okulistyczne, Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, utrata wzroku, wirus opryszczki pospolitej, wirusowe zapalenie spojówek, zakażenie gronkowcowe, zakażenie przenoszone drogą płciową, zapalenie spojówek, zespół suchego oka -
Etiologia i przyczyny
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to stan zapalny spojówki, charakteryzujący się przekrwieniem naczyń i zaczerwienieniem oka. Etiologia dzieli się na infekcyjną i nieinfekcyjną. Infekcyjne zapalenie spojówek najczęściej wywołują wirusy (80% przypadków), głównie adenowirusy (65-90% wirusowych), które często współistnieją z infekcjami górnych dróg oddechowych. Inne wirusy to HSV, VZV, enterowirusy, wirusy odry, świnki, różyczki, EBV, pox, HIV oraz SARS-CoV-2. Bakteryjne zapalenie spojówek stanowi około 30% przypadków, z dominacją Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis i Pseudomonas aeruginosa. Szczególne znaczenie mają zakażenia przenoszone drogą płciową: Chlamydia trachomatis (wtrętowe zapalenie spojówek) oraz Neisseria gonorrhoeae (gonokokowe zapalenie spojówek), które mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym utraty wzroku. Zapalenie spojówek u noworodków (ophthalmia neonatorum) jest najczęściej spowodowane przez C. trachomatis i N. gonorrhoeae, z objawami pojawiającymi się odpowiednio po 5-12 i 2-4 dniach od porodu.
Nieinfekcyjne zapalenie spojówek obejmuje reakcje alergiczne i toksyczne, wywołane przez alergeny (pyłki, roztocza, pleśnie, sierść zwierząt) oraz substancje drażniące (chemikalia, dym, kurz, kosmetyki). Długotrwałe noszenie soczewek kontaktowych może prowadzić do olbrzymiobrodawkowego zapalenia spojówek (GPC). Inne przyczyny to urazy, choroby autoimmunologiczne (np. zespół Sjögrena, choroba Gravesa-Basedowa), nowotwory spojówki oraz niedrożność dróg łzowych u noworodków. Diagnostyka różnicowa jest kluczowa, gdyż leczenie bakteryjnego zapalenia spojówek wymaga antybiotykoterapii, natomiast wirusowe i alergiczne formy wymagają innych strategii terapeutycznych. Zakaźne formy zapalenia spojówek są wysoce zakaźne w okresie aktywnego zaczerwienienia i wydzieliny (5-7 dni), a profilaktyka obejmuje higienę i unikanie kontaktu z zakażonymi wydzielinami oraz przedmiotami.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Etiologia i przyczyny
adenowirus, alergiczne zapalenie spojówek, atopowe zapalenie skóry, bakteryjne zapalenie spojówek, Chlamydia trachomatis, choroba Gravesa-Basedowa, dwoinka rzeżączki, gonokokowe zapalenie spojówek, gronkowiec złocisty, grzybicze zapalenie spojówek, HIV, meningokok, niedrożność dróg łzowych, olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek, pałeczka hemofilna, pneumokok, SARS-CoV-2, soczewki kontaktowe, toksyczne zapalenie spojówek, trądzik różowaty, wirus opryszczki pospolitej, wirus ospy wietrznej, wirusowe zapalenie spojówek, wtrętowe zapalenie spojówek, zapalenie spojówek, zapalenie spojówek noworodków, zespół Sjögrena, zespół suchego oka -
Objawy
Zapalenie spojówek (conjunctivitis) to zapalenie spojówki, objawiające się zaczerwienieniem, świądem, pieczeniem, łzawieniem oraz wydzieliną o charakterze zależnym od etiologii. Wyróżnia się trzy główne typy: wirusowe, bakteryjne i alergiczne. Wirusowe zapalenie spojówek charakteryzuje się wodnistą, przejrzystą wydzieliną, początkowo jednostronnym zajęciem oka, z możliwym powiększeniem węzłów chłonnych przedusznych i współistniejącą infekcją górnych dróg oddechowych. Bakteryjne zapalenie spojówek manifestuje się gęstą, ropną wydzieliną (biała, żółta lub zielonkawa), sklejeniem powiek po przebudzeniu oraz może dotyczyć jednego lub obu oczu. Alergiczne zapalenie spojówek cechuje się intensywnym świądem, wodnistą wydzieliną, obustronnym zajęciem oraz towarzyszącymi objawami alergicznymi, takimi jak katar czy astma. Czas inkubacji wynosi 12 godzin do 12 dni dla wirusowego, 24-72 godziny dla bakteryjnego, a objawy alergiczne pojawiają się nagle po ekspozycji na alergen.
Przebieg kliniczny i zakaźność różnią się w zależności od etiologii: wirusowe zapalenie spojówek trwa zwykle 1-2 tygodnie (do 3 tygodni), jest wysoce zakaźne przez 10-14 dni; bakteryjne trwa 7-10 dni bez leczenia, z poprawą po 2-4 dniach terapii antybiotykowej, zakaźność ustępuje po 24 godzinach od rozpoczęcia leczenia; alergiczne jest przewlekłe przy ciągłej ekspozycji na alergen i nie jest zakaźne. Wskazania do pilnej konsultacji obejmują silny ból oka, zaburzenia widzenia, nasilone zaczerwienienie, objawy utrzymujące się ponad 2 tygodnie, gorączkę oraz obniżoną odporność pacjenta. Szczególną ostrożność należy zachować u noworodków, osób noszących soczewki kontaktowe oraz pacjentów immunosupresyjnych, ze względu na ryzyko powikłań, takich jak zapalenie rogówki. W przypadku ekspozycji na substancje chemiczne konieczne jest natychmiastowe płukanie oczu przez 15 minut i szybka interwencja medyczna, aby zapobiec bliznowaceniu i utracie wzroku.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Objawy
alergiczne zapalenie spojówek, astma, bakteryjne zapalenie spojówek, białkówka oka, bliznowacenie rogówki, fotofobia, gorączka, herpes simplex, infekcja górnych dróg oddechowych, leczenie przeciwnowotworowe, naczynia krwionośne, obniżona odporność, obrzęk powiek, spojówka, strupy, substancje chemiczne, utrata wzroku, węzły chłonne przeduszne, wirus ospy wietrznej, wirusowe zapalenie spojówek, wydzielina ropna, zaczerwienienie oka, zakaźność, zapalenie rogówki, zapalenie spojówek, zapalenie ucha -
Patofizjologia i mechanizm
Zapalenie spojówek to zapalny proces obejmujący cienką błonę śluzową wyściełającą powieki i pokrywającą twardówkę, charakteryzujący się rozszerzeniem naczyń krwionośnych, obrzękiem tkanki spojówkowej oraz naciekiem komórek zapalnych. Etiologia jest zróżnicowana i obejmuje infekcje wirusowe (około 80% przypadków u dorosłych, głównie adenowirusy serotypów 8, 19, 37), bakteryjne (najczęściej gronkowce, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, a w nadostrych przypadkach Neisseria gonorrhoeae) oraz alergiczne, związane z IgE i uwalnianiem histaminy. Mechanizmy obronne oka obejmują barierę nabłonkową, immunoglobuliny w filmie łzowym oraz mechaniczne działanie mrugania. Klinicznie zapalenie spojówek manifestuje się zaczerwienieniem, obrzękiem, wydzieliną i może prowadzić do powikłań takich jak keratopatia punktowa czy nacieki podnabłonkowe rogówki.
Przebieg choroby zależy od etiologii: wirusowe zapalenie spojówek zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 14-30 dni, natomiast bakteryjne wymaga wczesnej terapii antybiotykowej dla uniknięcia powikłań. Szczególną uwagę należy zwrócić na zapalenie spojówek noworodków (ophthalmia neonatorum), które może być wywołane przez Neisseria gonorrhoeae lub Chlamydia trachomatis i wymaga natychmiastowej interwencji. Diagnostyka różnicowa obejmuje także zapalenia spowodowane czynnikami chemicznymi, ciałami obcymi, długotrwałym stosowaniem soczewek kontaktowych oraz chorobami autoimmunologicznymi. W przypadku ciężkich lub przewlekłych postaci istnieje ryzyko uszkodzenia rogówki i utraty widzenia, co podkreśla konieczność szybkiej i adekwatnej diagnostyki oraz leczenia okulistycznego.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Patofizjologia i mechanizm
adenowirus, alergiczne zapalenie spojówek, bakteryjne zapalenie spojówek, Chlamydia trachomatis, epidemiczne keratoconjunctivitis, film łzowy, gonokokowe zapalenie spojówek, immunoglobulina, immunoglobulina E, lizozym, mediator zapalny, nadostre bakteryjne zapalenie spojówek, Neisseria gonorrhoeae, opryszczkowe zapalenie rogówki, ostre zapalenie spojówek, pęcherzykowe zapalenie spojówek, przewlekłe zapalenie spojówek, różowe oko, twardówka, wirusowe zapalenie spojówek, zapalenie spojówek, zapalenie spojówek noworodków, zapalenie spojówki -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zapalenie spojówek, zarówno bakteryjne, jak i wirusowe, charakteryzuje się zazwyczaj łagodnym przebiegiem i korzystnym rokowaniem, pod warunkiem prawidłowego rozpoznania i leczenia. Bakteryjne zapalenie spojówek ustępuje zwykle w ciągu 7-10 dni bez leczenia, a zastosowanie antybiotyków w pierwszych 6 dniach może skrócić czas trwania infekcji. Wirusowe zapalenie spojówek trwa zwykle 2-3 tygodnie, z nasileniem objawów w pierwszych 4-5 dniach i stopniową poprawą w kolejnych 1-2 tygodniach. Powrót do aktywności zawodowej lub edukacyjnej jest możliwy po 24 godzinach od rozpoczęcia antybiotykoterapii w infekcjach bakteryjnych oraz między 2. a 7. dniem od ustąpienia objawów w infekcjach wirusowych. W przypadku braku poprawy po 5-7 dniach wskazane jest skierowanie pacjenta do okulisty.
Powikłania ostrego zapalenia spojówek są rzadkie, jednak w ciężkich przypadkach bakteryjnych, zwłaszcza wywołanych przez Chlamydia trachomatis lub Neisseria gonorrhoeae, mogą wystąpić zapalenie rogówki, owrzodzenia, perforacje, a nawet ślepota. Zakażenie Neisseria gonorrhoeae niesie ryzyko posocznicy i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, a zakażenie Chlamydia u noworodków może prowadzić do zapalenia płuc i ucha środkowego. Wirusowe zapalenie spojówek, szczególnie wywołane przez wirusa opryszczki pospolitej, może powodować powikłania rogówkowe u 38,2% pacjentów oraz zapalenie błony naczyniowej u 19,1%. Nacieki podnabłonkowe, bliznowacenie spojówki i rogówki, przewlekłe zakażenia oraz zespół suchego oka to potencjalne długoterminowe następstwa, które mogą znacząco obniżyć jakość widzenia. W przypadku braku poprawy lub podejrzenia powikłań konieczna jest konsultacja okulistyczna oraz różnicowanie z innymi poważnymi schorzeniami oczu, takimi jak ostry jaskra czy zapalenie tęczówki.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Rokowania, prognozy i postęp choroby
antybiotykoterapia, astygmatyzm nieregularny, bakteryjne zapalenie spojówek, bliznowacenie rogówki, Chlamydia trachomatis, grzybicze zapalenie rogówki, infekcja przewlekła, jaskra, miejscowy antybiotyk, naciek podnabłonkowy, Neisseria gonorrhoeae, opryszczkowe zapalenie rogówki, ostrość wzroku, owrzodzenie rogówki, posocznica, punktowe zapalenie rogówki, światłowstręt, wirus opryszczki pospolitej, wirusowe zapalenie spojówek, wylew podspojówkowy, zajęcie rogówki, zapalenie błony naczyniowej oka, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc, zapalenie rogówki, zapalenie spojówek, zapalenie tęczówki, zapalenie twardówki, zapalenie ucha środkowego, zespół suchego oka, zrost spojówkowy -
Zapobieganie i profilaktyka
Zapalenie spojówek, szczególnie w postaci wirusowej i bakteryjnej, cechuje się wysoką zaraźliwością, co wymaga rygorystycznej profilaktyki opartej na higienie rąk (mycie mydłem i ciepłą wodą przez minimum 20 sekund lub stosowanie środków dezynfekujących z ≥60% alkoholu). Kluczowe jest unikanie dotykania i pocierania oczu nieumytymi rękami oraz stosowanie czystych materiałów do usuwania wydzieliny. Profilaktyka obejmuje także unikanie współdzielenia ręczników, kosmetyków do oczu, soczewek kontaktowych i pojemników na soczewki, a także regularne pranie pościeli i dezynfekcję powierzchni. W przypadku noszenia soczewek kontaktowych zaleca się ich zaprzestanie do czasu ustąpienia objawów oraz przestrzeganie zasad higieny i wymiany soczewek zgodnie z zaleceniami okulisty.
W leczeniu i zapobieganiu rozprzestrzeniania się zapalenia spojówek istotne jest odpowiednie postępowanie z wydzieliną (czyszczenie od wewnętrznego kącika oka na zewnątrz, używanie osobnych wacików dla każdego oka) oraz stosowanie leków zgodnie z zaleceniami, unikając kontaminacji kropli i maści. Powrót do pracy lub szkoły w przypadku bakteryjnego zapalenia spojówek jest możliwy po 24 godzinach od rozpoczęcia antybiotykoterapii. W większości przypadków wirusowych antybiotyki nie są wskazane, co zapobiega rozwojowi oporności. Profilaktyka alergicznego zapalenia spojówek obejmuje unikanie alergenów i stosowanie kropli nawilżających. U noworodków profilaktyka polega na stosowaniu maści antybiotykowej oraz badaniach przesiewowych kobiet ciężarnych w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zapalenie spojówek – Zapobieganie i profilaktyka
alergeny, alergiczne zapalenie spojówek, antybiotykoterapia, badanie przesiewowe, bakteryjne zapalenie spojówek, choroby przenoszone drogą płciową, dysfagia, kanał rodny, krople nawilżające, maść antybiotykowa, okulista, soczewki kontaktowe, środek dezynfekujący, sztuczne łzy, trzeci trymestr ciąży, tusz do rzęs, wirusowe zapalenie spojówek, wydzielina ropna, wydzielina z oczu, zapalenie spojówek, zapalenie spojówek u noworodków