Wgłobienie jelita
Patofizjologia i mechanizm
Wgłobienie jelita (intussusceptio) to wpuklenie się segmentu jelita (intussusceptum) do światła odcinka dystalnego (intussuscipiens), prowadzące do niedrożności przewodu pokarmowego. U dzieci, zwłaszcza poniżej 2. roku życia, stanowi najczęstszą przyczynę ostrego brzucha i niedrożności jelit, z dominującym typem krętniczo-kątniczym (>80%). Etiologia u dzieci jest w 75-90% idiopatyczna, związaną z przerostem tkanki limfatycznej w kępkach Peyera, często po infekcjach wirusowych (adenowirusy, rotawirusy), co potwierdza sezonowość zachorowań i związek z niektórymi szczepieniami przeciw rotawirusom. U dorosłych wgłobienie jest rzadsze (1-5% niedrożności jelit) i zwykle ma punkt wiodący, najczęściej nowotwory (30-35%) lub zmiany zapalne. Patofizjologia obejmuje zaburzenie równowagi sił podłużnych i poprzecznych w ścianie jelita, prowadzące do upośledzenia drenażu limfatycznego, zastojów żylnych, niedokrwienia, martwicy i potencjalnej perforacji. Charakterystycznym objawem jest stolce typu „galaretki porzeczkowej”.
- Patofizjologia wgłobienia jelita (Intussusception Pathogenesis)
- Mechanizm wgłobienia jelita
- Idiopatyczne wgłobienie jelita
- Wgłobienie z punktem wiodącym
- Konsekwencje patofizjologiczne wgłobienia jelita
- Szczególne mechanizmy w różnych stanach chorobowych
- Wgłobienie jelita związane ze szczepieniami przeciwko rotawirusom
- Aspekty anatomiczne sprzyjające wgłobieniu jelita
- Typy wgłobienia jelita
- Rola czynników infekcyjnych w patogenezie wgłobienia
- Konsekwencje kliniczne wgłobienia jelita
- Podsumowanie patogenezy wgłobienia jelita
Patofizjologia wgłobienia jelita (Intussusception Pathogenesis)
Wgłobienie jelita (intussusception) to proces, w którym segment jelita wpukla się (wsuwa) do światła przylegającego odcinka jelita, powodując niedrożność przewodu pokarmowego. Jest to najczęstsza przyczyna ostrego brzucha i niedrożności jelit u niemowląt i małych dzieci, szczególnie poniżej 2. roku życia. U dorosłych występuje rzadko, stanowiąc jedynie 1-5% wszystkich przyczyn niedrożności jelit.12
Mechanizm wgłobienia jelita
Dokładny patomechanizm wgłobienia jelita nie został w pełni wyjaśniony. Uważa się, że podstawowym mechanizmem jest zaburzenie równowagi między siłami podłużnymi i poprzecznymi działającymi w ścianie jelita. W normalnych warunkach istnieje równowaga między tymi siłami, która utrzymuje prawidłową strukturę jelita. Zaburzenie tej równowagi może prowadzić do wsunięcia się jednego segmentu jelita w drugi.34
W procesie wgłobienia możemy wyróżnić dwa kluczowe elementy:56
- Intussusceptum – odcinek jelita, który wpukla się (segment proksymalny)
- Intussuscipiens – odcinek jelita przyjmujący wgłobienie (segment dystalny)
Wgłobienie jelita najczęściej przebiega zgodnie z kierunkiem perystaltyki (normograde), czyli segment proksymalny wgłabia się do segmentu dystalnego. Rzadziej może wystąpić wgłobienie wsteczne (retrograde). Najczęstszą formą wgłobienia jelita jest typ krętniczo-kątniczy (ileocecal), który stanowi ponad 80% przypadków u dzieci.78
Idiopatyczne wgłobienie jelita
U dzieci około 75-90% przypadków wgłobienia jelita ma charakter idiopatyczny, co oznacza, że nie można zidentyfikować konkretnej przyczyny anatomicznej. Uważa się, że w tych przypadkach czynnikami predysponującymi mogą być:910
- Przerost tkanki limfatycznej w kępkach Peyera (w wyniku infekcji wirusowej)
- Niedojrzałe cechy anatomiczne układu pokarmowego u dzieci
- Zaburzenia perystaltyki jelitowej
Istnieje coraz więcej dowodów sugerujących, że czynniki wirusowe mogą odgrywać rolę w patogenezie wgłobienia idiopatycznego. Obserwacje wskazujące na tę zależność obejmują:1112
- Sezonowość występowania wgłobienia, z okresami zwiększonej częstości pokrywającymi się z sezonowym występowaniem wirusowego zapalenia żołądka i jelit
- Związek z niektórymi rodzajami szczepionek przeciw rotawirusom
- Około 30-40% pacjentów doświadcza objawów infekcji wirusowej (zakażenie górnych dróg oddechowych, zapalenie ucha środkowego, objawy grypopodobne) przed wystąpieniem wgłobienia
- Zakażenia adenowirusem typu jelitowego i pozajelitowego wykazują istotny związek w wielu badaniach
Szczególną rolę w patogenezie wgłobienia jelita może odgrywać tlenek azotu (NO), który działa jako inhibicyjny neuroprzekaźnik układu nerwowego jelitowego. Nadprodukcja NO podczas stanu zapalnego prowadzi do rozluźnienia zastawki krętniczo-kątniczej i zaburzenia motoryki jelitowej, co może przyczyniać się do wgłobienia krętniczo-kątniczego.13
Wgłobienie z punktem wiodącym
U około 10-25% dzieci z wgłobieniem jelita można zidentyfikować patologiczny punkt wiodący (lead point). Punkt wiodący to zmiana patologiczna lub wariant w jelicie, który jest chwytany przez perystaltykę i wciągany do dystalnego segmentu jelita, inicjując proces wgłobienia.1415
Częstość występowania patologicznych punktów wiodących wzrasta u dzieci młodszych niż 3 miesiące lub starszych niż 5 lat. Do najczęstszych punktów wiodących u dzieci należą:1617
- Uchyłek Meckela (najczęstszy)
- Torbiele duplikacyjne
- Polipy
- Chłoniak
- Przerost tkanki limfatycznej
- Naczyniaki i malformacje naczyniowe
U dorosłych wgłobienie jelita jest rzadsze i w około 90% przypadków ma identyfikowalną przyczynę anatomiczną. U dorosłych najczęstszymi przyczynami są:1819
- Nowotwory złośliwe (stanowią około 30-35% przypadków)
- Nowotwory łagodne i polipy (około 30-35% przypadków)
- Zrosty pooperacyjne
- Zmiany zapalne w przebiegu choroby Crohna
- Uchyłek Meckela
- Ektopowa trzustka
W jelicie grubym u dorosłych punktem wiodącym częściej są zmiany złośliwe, podczas gdy w jelicie cienkim przeważają zmiany łagodne.2021
Konsekwencje patofizjologiczne wgłobienia jelita
Wgłobienie jelita prowadzi do szeregu zmian patofizjologicznych, które rozwijają się w określonej sekwencji:2223
- Upośledzenie drenażu limfatycznego – początkowym efektem wgłobienia jest utrudnienie odpływu limfatycznego z wgłobionego segmentu jelita
- Obrzęk ściany jelita – prowadzi do zwiększonego ciśnienia w ścianie jelita
- Upośledzenie odpływu żylnego – wzrastające ciśnienie prowadzi do utrudnienia odpływu krwi żylnej
- Przekrwienie naczyń krezkowych – zastój krwi w naczyniach żylnych
- Niedokrwienie – gdy ciśnienie osiąga poziom, przy którym dochodzi do ograniczenia dopływu tętniczego
- Złuszczanie błony śluzowej – błona śluzowa jest najbardziej wrażliwa na niedokrwienie, ponieważ znajduje się najdalej od źródła dopływu tętniczego
- Martwica pełnościenna i perforacja – w przypadku przedłużającego się niedokrwienia
Opisane zmiany prowadzą do charakterystycznych objawów klinicznych, w tym do obecności tzw. „stolców malinowych” lub „galaretki porzeczkowej” (currant jelly stool), które są mieszaniną złuszczonej błony śluzowej, krwi i śluzu.2425
Szczególne mechanizmy w różnych stanach chorobowych
Mechanizmy prowadzące do wgłobienia jelita różnią się w zależności od konkretnej przyczyny:2627
- W przypadku uchyłka Meckela, polipów, torbieli duplikacyjnych, chłoniaków lub innych ogniskowych nieprawidłowości przewodu pokarmowego – działają one jako punkty wiodące dla perystaltyki, która przesuwa jelito do dystalnego segmentu jelita
- U pacjentów z zapaleniem naczyń związanym z IgA (dawniej choroba Schönleina-Henocha) – jako punkt wiodący działa krwiak ściany jelita cienkiego; wgłobienie występuje zazwyczaj po ustąpieniu bólu brzucha związanego z zapaleniem
- U pacjentów z mukowiscydozą – jako punkt wiodący mogą działać zagęszczone masy kałowe
- W chorobie trzewnej – proponowany mechanizm sugeruje, że choroba trzewna może sprzyjać wgłobieniu jelitowo-jelitowemu (jelita cienkiego) z powodu zaburzeń motoryki, nadmiernej sekrecji lub osłabienia ściany jelita
- W przejściowym wgłobieniu jelita cienkiego – opisywanym u pacjentów z chorobą Crohna lub chorobą trzewną – mechanizm nie jest dobrze poznany, ale może być związany z chwilowymi zaburzeniami rytmu skurczów prowadzącymi do nieprawidłowej perystaltyki
Wgłobienie jelita związane ze szczepieniami przeciwko rotawirusom
Szczepionki przeciwko rotawirusom wykazują niewielki związek z występowaniem wgłobienia jelita. Badania wykazały, że istnieje zwiększone (do 6-krotnie) ryzyko wgłobienia po pierwszej dawce szczepionki przeciw rotawirusom w niektórych populacjach, szczególnie w ciągu pierwszych 7 dni po szczepieniu.2829
Ryzyko to jest jednak znacznie niższe niż korzyści wynikające z zapobiegania ciężkim biegunkom rotawirusowym. Poziom ryzyka jest również znacznie niższy niż obserwowany przy wcześniejszej szczepionce RotaShield, która została wycofana z rynku.3031
Aspekty anatomiczne sprzyjające wgłobieniu jelita
Pewne cechy anatomiczne rozwijającego się przewodu pokarmowego mogą predysponować jelito dzieci do wgłobienia:32
- Przednie umiejscowienie końcowego odcinka jelita krętego względem kątnicy
- Zmniejszona sztywność kątnicy w wyniku braku lub niedorozwoju taenia coli (pasm okrężnicy)
- Brak dojrzałego udziału podłużnych włókien mięśniowych okrężnicy na poziomie zastawki krętniczo-kątniczej
W związku z tymi cechami anatomicznymi, wgłobienie może wynikać z wpuklenia się mięśniowej zastawki krętniczo-kątniczej do kątnicy z powodu zmniejszonej sztywności ściany kątnicy spowodowanej niewielką liczbą rozwiniętych taenia coli.33
Powyższe czynniki anatomiczne częściowo wyjaśniają, dlaczego wgłobienie jelita występuje rzadko w pierwszych trzech miesiącach życia, gdy odporność bierna jest nadal dominująca, a następnie jego częstość wzrasta między 4. a 9. miesiącem życia.34
Typy wgłobienia jelita
W zależności od lokalizacji anatomicznej, wgłobienie jelita można podzielić na kilka typów:3536
- Krętniczo-kątnicze (ileocolic) – najczęstszy typ, stanowiący ponad 80% przypadków, gdzie jelito kręte wsuwa się do okrężnicy przez zastawkę krętniczo-kątniczą
- Krętniczo-krętniczo-kątnicze (ileoileocolic) – gdzie wgłobienie obejmuje zarówno segment jelita krętego, jak i przejście do okrężnicy
- Jelitowo-jelitowe (enteroenteric) – wgłobienie w obrębie samego jelita cienkiego
- Okrężniczo-okrężnicze (colocolic) – rzadki typ, gdzie wgłobienie występuje w obrębie okrężnicy
U dorosłych, wgłobienia jelita cienkiego występują częściej niż wgłobienia okrężnicy, a większość zmian w jelicie cienkim ma charakter łagodny.37
Wgłobienie przejściowe
Szczególnym rodzajem wgłobienia jest wgłobienie przejściowe (transient intussusception), które występuje okresowo i ustępuje samoistnie bez interwencji chirurgicznej. Ten rzadki stan był opisywany u pacjentów z chorobą trzewną lub chorobą Crohna, ale często ma charakter idiopatyczny.3839
Mechanizm wgłobienia przejściowego nie jest dobrze opisany w literaturze medycznej. Catalano opisał to zjawisko jako chwilowe zaburzenia rytmu skurczów prowadzące do nieprawidłowej perystaltyki. Wgłobienie przejściowe może być całkowicie bezobjawowe lub prezentować się z niespecyficznymi objawami.4041
Rola czynników infekcyjnych w patogenezie wgłobienia
Coraz więcej dowodów sugeruje, że czynniki infekcyjne mogą odgrywać istotną rolę w patogenezie idiopatycznego wgłobienia jelita u dzieci:4243
- Infekcje wirusowe (szczególnie adenowirusy) są zgłaszane u około 30-40% dzieci z wgłobieniem
- Zakażenia przewodu pokarmowego prowadzące do przerostu tkanki limfatycznej w kępkach Peyera, które mogą działać jako czasowy punkt wiodący
- Sezonowe zmiany w częstości występowania wgłobienia, zbieżne z sezonowymi infekcjami wirusowymi przewodu pokarmowego
Ostatnio opisano również przypadki wgłobienia jelita u dorosłych w przebiegu zakażenia COVID-19. Proponowany mechanizm obejmuje zmiany perystaltyki jelit w wyniku replikacji wirusa w komórkach jelitowych oraz przerost limfatyczny płytek Peyera.4445
Konsekwencje kliniczne wgłobienia jelita
Niezleczone wgłobienie jelita może prowadzić do poważnych powikłań, które mogą zagrażać życiu:4647
- Perforacja przewodu pokarmowego – żywność i soki trawienne mogą gromadzić się za niedrożnością spowodowaną przez wgłobienie
- Ciężkie zapalenie i zakażenie (zapalenie otrzewnej) – zapalenie i uszkodzenie jelita mogą prowadzić do wycieku treści jelitowej
- Martwica tkanki (martwica jelita) – uszkodzenie jelita może spowodować obumarcie tkanki
- Posocznica – w wyniku perforacji jelita i przedostania się bakterii do krwiobiegu
Właściwe i szybkie leczenie wgłobienia jelita może zapobiec tym powikłaniom i prowadzić do pełnego wyleczenia. W większości przypadków u dzieci rokowanie jest doskonałe przy odpowiednim i szybkim leczeniu.48
Podsumowanie patogenezy wgłobienia jelita
Patogeneza wgłobienia jelita jest złożonym procesem, który różni się w zależności od wieku pacjenta i czynników etiologicznych:4950
- U dzieci wgłobienie jelita jest najczęściej idiopatyczne, prawdopodobnie związane z przerostem tkanki limfatycznej w wyniku infekcji wirusowych
- U dorosłych najczęściej występuje w wyniku obecności zmian patologicznych działających jako punkt wiodący
- Zaburzenie równowagi między siłami podłużnymi i poprzecznymi w ścianie jelita jest kluczowym mechanizmem wgłobienia
- Wgłobienie prowadzi do sekwencji zmian patofizjologicznych: od upośledzenia drenażu limfatycznego, przez zastój żylny, do niedokrwienia i martwicy
- Szczególne cechy anatomiczne u niemowląt i małych dzieci predysponują do wgłobienia jelita
Zrozumienie patogenezy wgłobienia jelita ma kluczowe znaczenie dla odpowiedniego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego, co przekłada się na lepsze wyniki leczenia i zmniejszenie częstości powikłań tej potencjalnie zagrażającej życiu choroby.5152
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.