Wgłobienie jelita
Epidemiologia
Wgłobienie jelita (intussusceptio) jest jedną z najczęstszych przyczyn niedrożności przewodu pokarmowego u niemowląt i małych dzieci, z częstością występowania globalnie szacowaną na około 74 przypadki na 100 000 niemowląt rocznie, choć wartości te wykazują znaczne zróżnicowanie geograficzne (np. 30-38/100 000 w USA, 1,6-4/1000 żywych urodzeń w Wielkiej Brytanii, 56/100 000 w Ghanie). Najwięcej przypadków dotyczy dzieci poniżej 2 roku życia, ze szczytem zachorowań między 5 a 7 miesiącem życia. Wgłobienie jelita występuje częściej u chłopców (stosunek 3:2 do 3:1), a w około 90-95% przypadków etiologia jest idiopatyczna. W pozostałych przypadkach czynnikiem predysponującym mogą być m.in. przerost tkanki limfatycznej, uchyłek Meckla czy polipy jelitowe. Obserwuje się także sezonowość zachorowań, choć wzorce te różnią się regionalnie, co sugeruje możliwe podłoże wirusowe.
Wprowadzenie szczepionek przeciwko rotawirusom (Rotarix, RotaTeq) wymusiło intensywny nadzór epidemiologiczny nad wgłobieniem jelita ze względu na historyczne ryzyko związane ze szczepionką RotaShield. Obecne dane wskazują na niewielkie, ale statystycznie istotne zwiększenie ryzyka wgłobienia jelita po szczepieniu, szacowane na 1,1-7,3 dodatkowych przypadków na 100 000 zaszczepionych niemowląt, głównie w ciągu pierwszych 7 dni po pierwszej dawce. Jednak w krajach o niskich dochodach nie zaobserwowano istotnego wzrostu ryzyka. Systemy nadzoru, takie jak Afrykańska Sieć Nadzoru czy sentinelne szpitale w Indiach, nie wykazały wzrostu częstości wgłobienia jelita po wprowadzeniu szczepień. Korzyści zdrowotne wynikające ze szczepień, w tym redukcja ciężkich biegunek i zgonów, zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko. Wyzwania pozostają w zakresie standaryzacji definicji przypadków, rozszerzenia nadzoru na obszary o ograniczonych zasobach oraz dalszych badań nad patofizjologią i czynnikami ryzyka wgłobienia jelita, zwłaszcza w kontekście szczepień.
- Epidemiologia wgłobienia jelita
- Zachorowalność globalna
- Zróżnicowanie geograficzne
- Rozkład wiekowy
- Rozkład według płci
- Sezonowość
- Czynniki ryzyka i przyczyny
- Nadzór nad wgłobieniem jelita w kontekście szczepień przeciwko rotawirusom
- Monitorowanie bezpieczeństwa szczepionek
- Systemy nadzoru
- Wyniki nadzoru: porównanie przed i po wprowadzeniu szczepionek
- Korzyści w stosunku do ryzyka
- Wyzwania i przyszłe kierunki nadzoru nad wgłobieniem jelita
- Wnioski
Epidemiologia wgłobienia jelita
Wgłobienie jelita (intussusception) jest jedną z najczęstszych przyczyn niedrożności przewodu pokarmowego u niemowląt i małych dzieci. To stan, w którym fragment jelita wsuwa się do światła sąsiadującego odcinka jelita, powodując niedrożność. Epidemiologia wgłobienia jelita wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności od regionu geograficznego, wieku i płci pacjentów.12
Zachorowalność globalna
Częstość występowania wgłobienia jelita na świecie jest szacowana średnio na 74 przypadki na 100 000 niemowląt rocznie, jednak wartość ta wykazuje znaczne różnice międzyregionalne.12 W Stanach Zjednoczonych częstość występowania szacuje się na około 30-38 przypadków na 100 000 niemowląt rocznie, natomiast w Wielkiej Brytanii wskaźnik ten wynosi od 1,6 do 4 przypadków na 1000 żywych urodzeń.12 W Szwajcarii roczna średnia zachorowalność wynosiła 38, 31 i 26 przypadków na 100 000 żywych urodzeń, odpowiednio w pierwszym, drugim i trzecim roku życia.1
W regionie Afryki szacunkowa częstość występowania wynosi 34 (13-56) przypadków na 100 000 niemowląt rocznie, podczas gdy w regionie Zachodniego Pacyfiku osiąga nawet 90 (9-380) przypadków na 100 000.1 W Ghanie, podobnie jak w innych krajach Afryki Subsaharyjskiej, częstość wynosi około 56 przypadków na 100 000 niemowląt.1
Zróżnicowanie geograficzne
Występuje znaczna zmienność geograficzna w epidemiologii wgłobienia jelita, zarówno między krajami, jak i w obrębie poszczególnych państw.1 W Indiach dane pokazują znaczące różnice regionalne – od 17,7 przypadków na 100 000 dzieci w regionie północnym do 254 przypadków na 100 000 w regionie południowym.12 W Odisha w Indiach oszacowano częstość występowania na 5 przypadków (zakres 3,9-7,9) na 100 000 niemowląt rocznie.1
W regionie Coimbatore w Tamil Nadu (Indie) częstość występowania wgłobienia jelita wymagającego hospitalizacji oszacowano na 36,4 przypadków na 100 000 dzieci rocznie w pierwszym roku życia i 11,7 przypadków na 100 000 dzieci rocznie w drugim roku życia.1 Te różnice podkreślają potrzebę lokalnych danych epidemiologicznych do skutecznego monitorowania bezpieczeństwa szczepionek przeciwko rotawirusom.12
Rozkład wiekowy
Wgłobienie jelita występuje głównie u niemowląt i małych dzieci. Około 60% przypadków dotyczy dzieci poniżej 1 roku życia, a 80-90% poniżej 2 lat.1 Szczyt zachorowań przypada między 4 a 10 miesiącem życia, przy czym najczęściej występuje ono między 5 a 7 miesiącem życia.12 Mediana wieku zachorowania waha się od 29 tygodni w Afryce (83% przypadków w pierwszym roku życia) do 70 tygodni w regionie Zachodniego Pacyfiku (35% przypadków w pierwszym roku życia).1
Dokładniejszy podział wiekowy pokazuje, że około 1% przypadków dotyczy niemowląt poniżej 3 miesiąca życia, 30% między 3 a 12 miesiącem, 20% między 1 a 2 rokiem życia, 25% między 2 a 3 rokiem życia i 10% między 3 a 4 rokiem życia.1 Wgłobienie jelita jest najczęstszą przyczyną niedrożności jelit u dzieci w wieku od 5 miesięcy do 3 lat.12
Choć wgłobienie jelita najczęściej występuje u niemowląt i małych dzieci, około 10% przypadków dotyczy dzieci powyżej 5 roku życia, a 3-4% dzieci powyżej 10 roku życia.12 U dorosłych wgłobienie jelita stanowi około 1% przypadków niedrożności jelit i jest zwykle związane z nowotworem.1
Rozkład według płci
Wgłobienie jelita występuje częściej u chłopców niż u dziewczynek, ze stosunkiem wynoszącym około 3:2 do 3:1.123 Wraz z wiekiem różnice między płciami stają się bardziej wyraźne; u pacjentów powyżej 4 roku życia stosunek chłopców do dziewczynek wynosi nawet 8:1.1 Przewaga płci męskiej jest bardziej widoczna u starszych niemowląt.1
Sezonowość
Istnieją pewne dowody na sezonowość występowania wgłobienia jelita, chociaż wzorce różnią się w zależności od regionu geograficznego.12 W niektórych badaniach zaobserwowano, że wgłobienie jelita wydaje się występować częściej jesienią i zimą, co sugeruje podłoże wirusowe.12 W innych regionach, takich jak Indie, zaobserwowano najwyższą liczbę przypadków latem, a najniższą jesienią.1
W badaniu przeprowadzonym w Wielkiej Brytanii zaobserwowano znaczący spadek częstości występowania wgłobienia jelita w latach 1995-2009, szczególnie u niemowląt, z istotnie wyższymi wskaźnikami (p=0,001) zimą i wiosną.1 Z kolei w krajach takich jak Egipt, Kenia, Brazylia i niektórych regionach Indii nie zaobserwowano wyraźnych tendencji sezonowych.1
Czynniki ryzyka i przyczyny
W około 90-95% przypadków wgłobienia jelita u dzieci przyczyna jest idiopatyczna (nieznana).12 W pozostałych przypadkach może być obecny patologiczny punkt wiodący, taki jak przerost tkanki limfatycznej, uchyłek Meckla, torbiel duplikacyjna, polipy jelitowe, węzły krezki, chłoniak, zabieg chirurgiczny lub uraz.12
Niektóre badania sugerują związek z infekcjami przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych. W badaniu z Chin około 7,5% dzieci miało jasno określone czynniki predysponujące, takie jak spożycie zimnego pokarmu, biegunka lub infekcja górnych dróg oddechowych przed wystąpieniem choroby.12 W Indiach badacze zaobserwowali potencjalny związek z praktykami odstawiania od piersi i ekspozycją na specyficzne pokarmy, takie jak ragi (rodzaj prosa).12
Nadzór nad wgłobieniem jelita w kontekście szczepień przeciwko rotawirusom
Monitorowanie występowania wgłobienia jelita nabrało szczególnego znaczenia w kontekście wprowadzenia szczepionek przeciwko rotawirusom. Wynika to z faktu, że pierwsza szczepionka przeciwko rotawirusom, RotaShield, została wycofana z rynku w 1999 roku z powodu zwiększonego ryzyka wgłobienia jelita u szczepionych dzieci.12
Monitorowanie bezpieczeństwa szczepionek
Obecnie stosowane szczepionki przeciwko rotawirusom, takie jak Rotarix (GSK) i RotaTeq (Merck), również były przedmiotem intensywnego nadzoru bezpieczeństwa po wprowadzeniu do obrotu. Badania porejestracyjne wykazały niewielkie, ale statystycznie istotne zwiększenie ryzyka wgłobienia jelita po podaniu tych szczepionek w niektórych populacjach.12
Ryzyko wgłobienia jelita po podaniu szczepionki Rotarix szacuje się na 1,1-7,0, a po podaniu szczepionki RotaTeq na 1,5-7,3 dodatkowych przypadków wgłobienia jelita na 100 000 zaszczepionych niemowląt.1 Większość przypadków wgłobienia jelita związanych ze szczepieniem występuje w ciągu pierwszych 7 dni po pierwszej dawce szczepionki.12
Co istotne, nie zaobserwowano zwiększonego ryzyka wgłobienia jelita po podaniu szczepionek Rotarix, RotaTeq lub Rotavac w krajach o niskich dochodach.1 Różnice te podkreślają znaczenie lokalnych danych epidemiologicznych w ocenie bezpieczeństwa szczepionek przeciwko rotawirusom.12
Systemy nadzoru
W odpowiedzi na potrzebę monitorowania bezpieczeństwa szczepionek przeciwko rotawirusom, w wielu krajach utworzono systemy nadzoru nad wgłobieniem jelita. Przykładem jest Afrykańska Sieć Nadzoru nad Wgłobieniem Jelita utworzona w 2012 roku w 7 krajach Afryki Subsaharyjskiej, w tym w Ghanie.12
W Indiach ustanowiono sieć 19 szpitali sentinel, obejmujących różne regiony kraju, w celu monitorowania wgłobienia jelita przed i po wprowadzeniu szczepionki przeciwko rotawirusom.12 Podobne systemy nadzoru ustanowiono w Wietnamie, Brazylii, Bangladeszu i innych krajach.123
Systemy te pozwalają na zbieranie danych dotyczących epidemiologii wgłobienia jelita, trendów czasowych, zmienności geograficznej i sezonowej, co jest niezbędne do oceny potencjalnego związku ze szczepieniami przeciwko rotawirusom.12
Wyniki nadzoru: porównanie przed i po wprowadzeniu szczepionek
Dane z systemów nadzoru w różnych krajach nie wykazały istotnego wzrostu liczby przypadków wgłobienia jelita po wprowadzeniu szczepionek przeciwko rotawirusom do powszechnych programów szczepień.12
W badaniu przeprowadzonym w Brazylii, analizującym dane z 21 szpitali w latach 2001-2008, nie zaobserwowano wzrostu liczby przypadków wgłobienia jelita w dwóch latach po wprowadzeniu szczepionki Rotarix.12 Podobnie, w Indiach nie odnotowano zwiększenia liczby przypadków (RR = 0,44; 95% CI 0,22-1,18) ani stosunku przypadków (RR = 0,5; 95% CI 0,3-1,2) po wprowadzeniu szczepionki przeciwko rotawirusom.1
W badaniu przeprowadzonym w Wietnamie w latach 2017-2021, które obejmowało prawie 45 000 dzieci, które otrzymały co najmniej jedną dawkę szczepionki Rotavin-M1, nie zaobserwowano przypadków wgłobienia jelita w ciągu 1-21 dni po pierwszej dawce i tylko jeden przypadek odnotowano 21 dni po drugiej dawce.12
Korzyści w stosunku do ryzyka
Pomimo niewielkiego zwiększenia ryzyka wgłobienia jelita po szczepieniu przeciwko rotawirusom w niektórych populacjach, korzyści wynikające ze szczepień zdecydowanie przewyższają to ryzyko.12
Szczepionki przeciwko rotawirusom zapobiegają ciężkim biegunkom i zgonom związanym z infekcją rotawirusową, które stanowią poważny problem zdrowotny, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach. Szacuje się, że korzyści zdrowotne wynikające ze szczepień przeciwko rotawirusom znacznie przewyższają potencjalne ryzyko wgłobienia jelita.12
Wyzwania i przyszłe kierunki nadzoru nad wgłobieniem jelita
Pomimo istniejących systemów nadzoru nad wgłobieniem jelita, wciąż istnieją znaczące wyzwania i obszary wymagające dalszych badań.12
Wyzwania w monitorowaniu
Jednym z głównych wyzwań jest brak jednolitych definicji przypadków i metod diagnostycznych w różnych ośrodkach i krajach, co utrudnia porównywanie danych.1 Kryteria diagnostyczne Brightonowskiej Współpracy (Brighton Collaboration) zostały opracowane w celu standaryzacji definicji wgłobienia jelita w badaniach nadzoru, ale nie zawsze są konsekwentnie stosowane.12
Innym wyzwaniem jest ograniczona dostępność danych z obszarów o ograniczonych zasobach, szczególnie z terenów wiejskich i oddalonych od dużych ośrodków medycznych.12 Większość systemów nadzoru opiera się na szpitalach trzeciego stopnia referencyjności, co może prowadzić do niedoszacowania rzeczywistej częstości występowania wgłobienia jelita w populacji ogólnej.1
Dodatkowo, monitorowanie związku między szczepieniami a wgłobieniem jelita wymaga dokładnej dokumentacji historii szczepień, co może być trudne w niektórych warunkach.12
Przyszłe kierunki badań
Przyszłe badania powinny koncentrować się na lepszym zrozumieniu czynników ryzyka wgłobienia jelita, w tym potencjalnego wpływu praktyk żywieniowych, ekspozycji na specyficzne pokarmy i infekcji.12 Potrzebne są również dalsze badania w celu wyjaśnienia mechanizmów patofizjologicznych wgłobienia jelita, szczególnie w kontekście jego związku ze szczepieniami.1
Istnieje również potrzeba rozszerzenia systemów nadzoru na obszary o ograniczonych zasobach i utworzenia systemów nadzoru opartych na społeczności, które mogłyby dostarczyć bardziej dokładnych danych na temat rzeczywistej częstości występowania wgłobienia jelita.12
Ponadto, dalszy nadzór nad wgłobieniem jelita po wprowadzeniu szczepionek przeciwko rotawirusom jest niezbędny do monitorowania długoterminowych trendów i zapewnienia bezpieczeństwa programów szczepień.12
Wnioski
Wgłobienie jelita pozostaje istotnym problemem zdrowotnym u niemowląt i małych dzieci, będąc najczęstszą przyczyną niedrożności jelit w tej grupie wiekowej. Epidemiologia wgłobienia jelita wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, z różnymi wskaźnikami występowania w różnych regionach świata.12
Nadzór nad wgłobieniem jelita nabrał szczególnego znaczenia w kontekście szczepień przeciwko rotawirusom, ze względu na potencjalny związek między tymi szczepieniami a zwiększonym ryzykiem wgłobienia jelita. Systemy nadzoru ustanowiono w wielu krajach w celu monitorowania bezpieczeństwa szczepionek przeciwko rotawirusom.12
Dane z systemów nadzoru nie wykazały istotnego wzrostu liczby przypadków wgłobienia jelita po wprowadzeniu obecnie stosowanych szczepionek przeciwko rotawirusom do powszechnych programów szczepień. Pomimo niewielkiego zwiększenia ryzyka wgłobienia jelita po szczepieniu w niektórych populacjach, korzyści wynikające ze szczepień zdecydowanie przewyższają to ryzyko.12
Przyszłe badania powinny koncentrować się na lepszym zrozumieniu czynników ryzyka wgłobienia jelita, rozszerzeniu systemów nadzoru na obszary o ograniczonych zasobach i monitorowaniu długoterminowych trendów po wprowadzeniu szczepionek przeciwko rotawirusom.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.