Stwardnienie rozsiane
Objawy
Stwardnienie rozsiane (SM) to przewlekła choroba autoimmunologiczna ośrodkowego układu nerwowego, charakteryzująca się demielinizacją i uszkodzeniem aksonów, co prowadzi do zaburzeń przewodzenia impulsów nerwowych. Klinicznie objawia się szerokim spektrum symptomów neurologicznych, takich jak zaburzenia czucia (np. drętwienie, mrowienie), osłabienie mięśniowe, spastyczność, zaburzenia równowagi, dysfunkcje pęcherza i jelit, a także objawy wzrokowe (neuritis optica) i poznawcze. Przebieg choroby dzieli się na postaci: rzutowo-remisyjną (RRMS, 85% przypadków), wtórnie postępującą (SPMS) oraz pierwotnie postępującą (PPMS, 10-15%). Rzuty trwają zwykle od kilku dni do kilku tygodni, a remisje mogą być całkowite lub częściowe. Progresja choroby wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym, uszkodzeniem neuronów i aksonów, a czynniki takie jak palenie tytoniu (zwiększające ryzyko progresji 1,5-krotnie), niski poziom witaminy D, wiek oraz lokalizacja zmian w OUN wpływają na tempo i charakter postępu. Średni czas do konieczności pomocy przy chodzeniu wynosi około 5-7 lat w SPMS i PPMS, a bez leczenia 50% pacjentów z RRMS przechodzi w SPMS w ciągu 10 lat.
- Stwardnienie rozsiane – definicja i mechanizm choroby
- Objawy stwardnienia rozsianego
- Najczęstsze objawy fizyczne
- Objawy wzrokowe
- Zaburzenia czynności organizmu
- Objawy poznawcze i emocjonalne
- Inne objawy
- Przebieg i typy stwardnienia rozsianego
- Rzutowo-remisyjne SM (RRMS)
- Wtórnie postępujące SM (SPMS)
- Pierwotnie postępujące SM (PPMS)
- Izolowany zespół kliniczny (CIS)
- Postęp choroby i czynniki wpływające na progresję
- Mechanizmy progresji
- Czynniki wpływające na progresję
- Tempo progresji
- Oznaki progresji
- Określanie progresji
- Różnice między typami SM w kontekście progresji
- Rzutowo-remisyjne SM (RRMS) – progresja
- Wtórnie postępujące SM (SPMS) – progresja
- Pierwotnie postępujące SM (PPMS) – progresja
- Skuteczne zarządzanie progresją SM
Stwardnienie rozsiane – definicja i mechanizm choroby
Stwardnienie rozsiane (ang. Multiple Sclerosis, MS) to przewlekła choroba autoimmunologiczna układu nerwowego, w której układ odpornościowy atakuje ochronną osłonkę (mielinę) wokół włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Dochodzi do przerwania komunikacji między mózgiem a resztą ciała, co prowadzi do różnorodnych objawów neurologicznych12. W stwardnieniu rozsianym komórki układu odpornościowego błędnie atakują mielinę w mózgu, rdzeniu kręgowym i nerwach wzrokowych, co powoduje tworzenie się blizn (zwanych sklerotycznymi lub plaque) i uszkodzenie samych włókien nerwowych3. Te uszkodzenia zaburzają przepływ impulsów nerwowych, prowadząc do upośledzenia funkcji motorycznych i sensorycznych4.
Objawy stwardnienia rozsianego
Objawy stwardnienia rozsianego są niezwykle zróżnicowane i nieprzewidywalne. Różnią się one w zależności od osoby, lokalizacji uszkodzeń w układzie nerwowym oraz stopnia uszkodzenia włókien nerwowych15. Nie ma dwóch osób, które miałyby dokładnie takie same objawy, a objawy mogą się zmieniać lub ulegać wahaniom w czasie5.
Najczęstsze objawy fizyczne
- Zaburzenia czucia: drętwienie, mrowienie lub pieczenie w różnych częściach ciała, często występujące jednostronnie67
- Uczucie przechodzenia prądu elektrycznego przy zginaniu szyi (objaw Lhermitte’a)6
- Osłabienie mięśniowe, często dotyczące jednej strony ciała lub kończyn dolnych78
- Zaburzenia równowagi i koordynacji67
- Trudności z chodzeniem lub niemożność chodzenia6
- Spastyczność mięśni i skurcze79
- Drżenie1011
- Zawroty głowy i uczucie wirowania (vertigo)69
- „Uścisk MS” – uczucie ściskania wokół tułowia przypominające zaciskający się mankiet ciśnieniomierza9
Objawy wzrokowe
- Częściowa lub całkowita utrata wzroku, zwykle w jednym oku6
- Ból przy ruchu gałką oczną6
- Podwójne widzenie6
- Niewyraźne widzenie68
- Zapalenie nerwu wzrokowego (neuritis optica)12
Zaburzenia czynności organizmu
- Dysfunkcja pęcherza moczowego (występuje u około 80% pacjentów z SM)5
- Zaburzenia jelitowe5
- Dysfunkcja seksualna69
- Trudności z połykaniem10
- Problemy z mową10
- Trudności z oddychaniem10
Objawy poznawcze i emocjonalne
- Zmęczenie – dla wielu osób chorujących na SM jest to najbardziej uciążliwy objaw5
- Zaburzenia funkcji poznawczych (pamięci, koncentracji, przetwarzania informacji)67
- Depresja – częsty objaw SM5
- Zmiany nastroju6
- Lęk13
- Zespół rzekomoopuszkowy (PBA)13
Inne objawy
- Ból – różne zespoły bólowe mogą dotyczyć nawet połowy osób chorujących na SM9
- Wrażliwość na ciepło (syndrom Uhthoffa) – nawet niewielki wzrost temperatury ciała może tymczasowo pogorszyć objawy SM14
- Zaburzenia snu13
- Zmniejszone poczucie smaku – dotyka około 25% osób z SM10
- Upośledzenie słuchu – skarży się na nie około 6% osób z SM10
- Napady padaczkowe – nie są częstym objawem SM, ale mogą stanowić wyzwanie dla osób, które ich doświadczają10
Ważne jest, aby pamiętać, że niektóre objawy SM, takie jak zmęczenie i zaburzenia czucia, nie zawsze są widoczne dla innych, mimo że mogą mieć znaczący wpływ na życie chorego15.
Przebieg i typy stwardnienia rozsianego
Stwardnienie rozsiane może przebiegać na różne sposoby, a przebieg choroby różni się znacznie między pacjentami16. Wyróżnia się kilka głównych typów (postaci) SM, które różnią się przebiegiem objawów i progresją choroby17.
Rzutowo-remisyjne SM (RRMS)
Jest to najczęstsza postać SM, diagnozowana u około 85% pacjentów1819. Charakteryzuje się wyraźnie określonymi rzutami (atakami, zaostrzeniami) nowych lub nasilających się objawów neurologicznych, po których następują okresy częściowej lub całkowitej remisji18.
Podczas remisji wszystkie objawy mogą ustąpić lub niektóre z nich mogą utrzymywać się i stać się trwałe. Nie ma jednak wyraźnej progresji choroby w okresach remisji18. Objawy rzutu zwykle rozwijają się w ciągu 24-48 godzin, trwają od kilku dni do kilku tygodni, a następnie poprawiają się w zakresie od 80 do 100 procent6.
Do najczęstszych objawów zgłaszanych w RRMS należą epizody:20
- Problemów z jelitami i pęcherzem moczowym
- Zmęczenia
- Drętwienia
- Problemów z funkcjami poznawczymi (uczeniem się, pamięcią, przetwarzaniem informacji)
- Spastyczności lub sztywności
- Problemów ze wzrokiem
Rzut SM definiuje się jako epizod objawów neurologicznych, który trwa co najmniej 24 godziny i występuje co najmniej 30 dni po poprzednim rzucie12. Rzuty mogą trwać od jednego dnia do kilku miesięcy1221.
Wtórnie postępujące SM (SPMS)
Wielu pacjentów z rzutowo-remisyjną postacią SM z czasem przechodzi w fazę wtórnie postępującą22. W tej postaci objawy stopniowo nasilają się z upływem czasu, z mniejszą liczbą lub brakiem rzutów23.
Chorzy z SPMS mogą nadal doświadczać rzutów i remisji, ale remisje nie są całkowite, a objawy często pozostają obecne w tych okresach24. Głównym objawem tej postaci jest stopniowe pogarszanie się niepełnosprawności24.
Badania sugerują, że po 19 latach u połowy osób, u których zdiagnozowano rzutowo-remisyjne SM, rozwinie się wtórnie postępujące SM25. Według innych danych, około 50% pacjentów z RRMS przechodzi w SPMS w ciągu 10 lat od rozpoznania, a 90% w ciągu 25 lat (w przypadku braku leczenia modyfikującego przebieg choroby)26.
SPMS charakteryzuje się zmianą przebiegu choroby z procesu zapalnego (w RRMS) do fazy postępującej, związanej z uszkodzeniem lub utratą nerwów23. Pacjenci z SPMS ogólnie mają mniej rzutów niż w przypadku RRMS, ponieważ stan zapalny zmniejszył się. Jednak ponieważ nerwy zaczynają być uszkadzane lub tracone na tym etapie choroby, zwykle obserwuje się pogorszenie stanu zdrowia22.
Pierwotnie postępujące SM (PPMS)
Około 10-15% osób z SM jest diagnozowanych z pierwotnie postępującą postacią choroby1527. W tej postaci problemy neurologiczne pogarszają się od początku choroby, bez rzutów (ataków) i remisji27.
Charakteryzuje się powolnym i stałym pogorszeniem objawów oraz narastaniem niepełnosprawności w czasie28. Tempo, w jakim objawy stają się bardziej dotkliwe, jest różne, ale zazwyczaj zmiany są powolne i stopniowe przez wiele lat, choć dla niektórych pacjentów mogą być bardziej gwałtowne15.
U ponad 80% osób z pierwotnie postępującym SM pierwszym objawem są trudności z chodzeniem15. Inne częste objawy to problemy z pęcherzem moczowym lub jelitami, zmęczenie, spastyczność i skurcze, problemy poznawcze, trudności emocjonalne oraz zaburzenia czucia15.
Osoby z PPMS doświadczają stopniowego pogorszenia swoich funkcji neurologicznych, a objawy mogą czasami stabilizować się, a nawet tymczasowo nieznacznie się poprawić, ale ogólnie funkcje układu nerwowego stale się pogarszają27.
Izolowany zespół kliniczny (CIS)
CIS jest pierwszym epizodem objawów neurologicznych spowodowanych demielinizacją w ośrodkowym układzie nerwowym, który trwa co najmniej 24 godziny29. Jest to uznany potencjalny prekursor SM, ale jego wystąpienie nie zawsze oznacza, że u danej osoby rozwinie się SM29.
CIS najczęściej jest spowodowany zapaleniem nerwu wzrokowego (powodującym utratę wzroku w jednym oku), rdzenia kręgowego (powodującym drętwienie lub osłabienie w jednej lub więcej kończynach, często z trudnościami w kontrolowaniu pęcherza) lub pnia mózgu (powodującym takie objawy jak podwójne widzenie, zawroty głowy i zaburzenia równowagi)30.
Jeśli CIS jest związane z wykrytymi w badaniu MRI zmianami w mózgu, istnieje duże prawdopodobieństwo, że u danej osoby rozwinie się rzutowo-remisyjne SM31.
Postęp choroby i czynniki wpływające na progresję
Progresja stwardnienia rozsianego może przebiegać na różne sposoby i jest trudna do przewidzenia dla konkretnego pacjenta28. Istnieje wiele czynników, które mogą wpływać na tempo postępu choroby.
Mechanizmy progresji
Progresja kliniczna w SM jest prawdopodobnie związana z akumulacją utraty neuronów i aksonów w środowisku, w którym utrzymuje się przewlekły stan zapalny w ośrodkowym układzie nerwowym (zarówno adaptacyjny, jak i wrodzony), oraz względnym zachwianiem równowagi między uszkodzeniem, naprawą i rezerwą funkcjonalną mózgu32.
Kluczowym czynnikiem napędzającym progresję wydaje się być zapalenie mediowane przez limfocyty T i B, zlokalizowane w oponach miękkich i w miąższu mózgu32. Ta przedziałowa odpowiedź zapalna prowadzi do uszkodzenia aksonów i neuronów33.
Uszkodzenie neuronów i aksonów jest końcową drogą uszkodzenia tkanki, prowadzącą do zespołu rozłączenia, który jest klinicznie wymowny, szczególnie w rdzeniu kręgowym33. Zdemielinizowane aksony są podatne na uszkodzenia z powodu utraty wsparcia troficznego zapewnianego przez osłonkę mielinową i oligodendrocyty33.
Czynniki wpływające na progresję
Kilka czynników może wpływać na szybkość progresji stwardnienia rozsianego:
- Palenie tytoniu – badania wykazały, że palenie ma niekorzystny wpływ na przebieg SM i może zwiększać ryzyko progresji choroby34. Osoby palące miały 1,5 raza większe ryzyko progresji choroby (oznaczającej większą niepełnosprawność) w porównaniu do osób niepalących35.
- Poziom witaminy D – niższy poziom witaminy D we krwi zwiększa ryzyko większej niepełnosprawności, co sugeruje, że witamina D może chronić przed progresją choroby35.
- Wiek – przejście z rzutowo-remisyjnego SM do wtórnie postępującego SM wydaje się być zależne od wieku, przy czym czterdziesty rok życia jest najczęstszym okresem, w którym to następuje36.
- Wiek w momencie diagnozy – wcześniej uważano, że SM postępuje szybciej u osób diagnozowanych w starszym wieku36.
- Lokalizacja zmian – badanie z 2020 roku w czasopiśmie Neurology zidentyfikowało, oprócz starszego wieku, większą niepełnosprawność, dysfunkcję motoryczną i pnia mózgu oraz zmiany w rdzeniu kręgowym w momencie diagnozy jako czynniki ryzyka przejścia z rzutowo-remisyjnego SM do wtórnie postępującego SM37.
- Szeroki brzeg zapalny wokół zmian – najnowsze badania wskazują, że grubość obwódki zapalnej wokół zmian w mózgu bezpośrednio koreluje z ciężkością i szybkością progresji choroby. Im szerszy jest zapalny brzeg wokół zmiany w mózgu, tym bardziej agresywnie postępuje choroba38.
- Sen – jednym z czynników, który może prawie na pewno przynieść korzyści, jest sen trwający od siedmiu do ośmiu godzin w nocy39. Sen jest niezbędny do przywrócenia poziomu energii i promowania zdrowej homeostazy mózgu39.
Tempo progresji
Tempo progresji stwardnienia rozsianego różni się znacznie między pacjentami i może zależeć od typu choroby40.
W przypadku nieleczonego PPMS średni czas od wystąpienia objawów do konieczności korzystania z pomocy przy chodzeniu szacuje się na siedem lat26. W SPMS, badanie kohortowe z 2014 r. wykazało, że pacjenci wymagali pomocy przy chodzeniu po średnio pięciu latach od początku SPMS, a byli przykuci do łóżka lub fotela po średnio piętnastu latach26.
Badanie z 2016 roku wykazało, że po średnio 16,8 latach od wystąpienia objawów, jeden na dziesięciu pacjentów z rzutowo-remisyjnym SM potrzebował pomocy przy chodzeniu, a prawie dwóch na dziesięciu przeszło w fazę wtórnie postępującą26.
Przed wprowadzeniem leków modyfikujących przebieg choroby w latach 90. badania wykazały, że szacunkowo 50% osób zdiagnozowanych z RRMS przeszłoby do SPMS w ciągu 10 lat, a 90% w ciągu 25 lat. Jednak nowe leki pomogły spowolnić progresję, a niedawne badanie wykazało, że tylko 25% pacjentów z RRMS przeszło do SPMS 10 lat po diagnozie (i 50% po 20 latach)23.
Nie zawsze łatwo jest stwierdzić, czy stwardnienie rozsiane postępuje. Zazwyczaj lekarz będzie monitorował objawy przez sześć miesięcy, aby określić, czy przebieg choroby się zmienia, ale może to wymagać jednego do dwóch lat, aby uzyskać pełny obraz41.
Oznaki progresji
Istnieje kilka oznak, które mogą wskazywać na progresję stwardnienia rozsianego:
- Skrócenie czasu między rzutami – jeśli czas między zaostrzeniami się skraca, Twoje SM może postępować. Ostatecznie 80% osób z rzutowo-remisyjnym SM rozwinie wtórnie postępujące SM (SPMS), w którym objawy nie są już cykliczne, ale stale się nasilają42.
- Nasilające się zmęczenie – około 80% osób z SM doświadcza zmęczenia. Wraz z nasileniem objawów może być trudniej sprostać wymaganiom pracy i domu43.
- Osłabienie i sztywność mięśni – SM powoduje uszkodzenie komórek nerwowych, które stymulują mięśnie i wspierają wytrzymałość. Rezultatem jest osłabienie mięśni i uczucie sztywności, które może się nasilać z czasem43.
- Trudności z chodzeniem – zmęczenie, osłabienie mięśni, sztywność i spastyczność, które towarzyszą progresji SM, mogą przyczyniać się do „trudności w chodzie”, które utrudniają chodzenie43.
- Dysfunkcja pęcherza i jelit – większość osób z SM ma pewną formę dysfunkcji pęcherza, w tym częste oddawanie moczu (szczególnie w nocy) lub nietrzymanie moczu. Inne osoby mają zaparcia lub tracą kontrolę nad jelitami. Jeśli te objawy stają się częste, to znak, że SM postępuje43.
- Trudności poznawcze – w miarę postępu SM możesz zauważyć, że trudniej jest przetwarzać informacje, uczyć się nowych rzeczy, pamiętać szczegóły, organizować się, rozwiązywać problemy lub koncentrować się44.
- Postępujące trudności z oddychaniem, mową i połykaniem – w zaawansowanych stadiach SM pacjent może doświadczać poważnych trudności z tymi podstawowymi funkcjami45.
Określanie progresji
Lekarze używają różnych narzędzi do śledzenia progresji SM:
- NEDA (No Evidence of Disease Activity) – miara oznaczająca brak oznak aktywności choroby, która obejmuje brak rzutów, progresji niepełnosprawności i aktywności w MRI41.
- Rozszerzona Skala Stanu Niepełnosprawności (EDSS) – narzędzie oceniające stopień niepełnosprawności, które uwzględnia pomiary upośledzenia w ośmiu układach funkcjonalnych, w tym osłabienie mięśni, utratę równowagi, problemy z połykaniem, drętwienie, funkcję jelit i pęcherza, problemy ze wzrokiem oraz problemy z myśleniem i pamięcią41.
- Utrata objętości mózgu – w miarę utraty objętości mózgu traci się zdolności poznawcze, co również jest formą progresji41.
- Zaawansowane techniki obrazowania – w tym MRI i PET są cennymi narzędziami do oceny procesów neurodegeneracyjnych, w tym szczegółowego wglądu w atrofię mózgu i rdzenia kręgowego, dynamikę zmian i uszkodzenia istoty szarej46.
- Biomarkery w płynie mózgowo-rdzeniowym i krwi – coraz bardziej uznaje się potencjał biomarkerów, przy czym poziom lekkiego łańcucha neurofilamentu jest istotnym wskaźnikiem uszkodzenia neuronów i aksonów46.
- Optyczna koherentna tomografia (OCT) – nieinwazyjna technika obrazowania, która mierzy grubość warstwy siatkówki, odzwierciedla atrofię mózgu i progresję SM, oferując cenne okno na neurodegenerację i skuteczność leczenia47.
Różnice między typami SM w kontekście progresji
Różne typy stwardnienia rozsianego charakteryzują się odmiennym przebiegiem progresji choroby48.
Rzutowo-remisyjne SM (RRMS) – progresja
W RRMS pacjenci doświadczają wyraźnych ataków (rzutów), gdy objawy się nasilają, po których następują okresy pełnej, częściowej lub braku poprawy48. Rzut SM rozpoczyna się, gdy nerwy w mózgu i rdzeniu kręgowym ulegają zapaleniu (obrzęk lub podrażnienie)49.
Plak w mózgu lub rdzeniu kręgowym zmienia sygnały elektryczne, które przebiegają wzdłuż nerwów49. Zaostrzenia mogą być łagodne i nie powodować poważnych problemów lub mogą poważnie wpływać na codzienne życie49.
Pacjenci z RRMS mogą przez lata nie doświadczać żadnych rzutów, a niepełnosprawność może nie postępować16. U niektórych osób choroba nie będzie postępować poza tę fazę, ale u innych może wystąpić przejście do SPMS30.
Wtórnie postępujące SM (SPMS) – progresja
W SPMS choroba postępuje w czasie zgodnie ze sporadycznym, nieprzewidywalnym wzorcem. Pacjenci mogą nadal mieć okresy remisji, ale z każdym rzutem nastąpi pogorszenie objawów28.
Osoby z SPMS mogą stwierdzić, że ich zdolność do poruszania się i wykonywania codziennych zadań staje się coraz trudniejsza z upływem czasu50. W przeciwieństwie do RRMS, gdzie zaostrzenia są główną przyczyną niepełnosprawności, w SPMS niepełnosprawność pogarsza się nawet wtedy, gdy nie ma zaostrzeń50.
Typowo SPMS rozwija się po 15-20 latach epizodów rzutów i remisji. Charakteryzuje się stałym, stopniowym pogarszaniem jednej lub więcej niepełnosprawności neurologicznych, zwykle osłabienia lub drętwienia w jednej lub więcej kończynach, zaburzeń równowagi podczas chodzenia lub trudności z pamięcią30.
Pierwotnie postępujące SM (PPMS) – progresja
Postęp choroby w PPMS jest powolny i nieprzewidywalny. Nie ma okresów remisji. Objawy mogą się stabilizować przez pewien czas i być łatwiejsze do opanowania, ale nie znikną28.
Początek objawów jest często trudny do dostrzeżenia ze względu na ich podstępny i powolny rozwój w czasie. Dlatego identyfikacja progresji jest często retrospektywna, a proces diagnostyczny może być wyzwaniem51.
Najczęstszy obraz kliniczny na początku obejmuje deficyt motoryczny i upośledzenie czucia z wzorcem sugerującym mielopatię, często z towarzyszącą dysfunkcją jelit i pęcherza moczowego51.
Pacjenci z PPMS mają mniej i mniejsze zmiany w mózgu widoczne w sekwencjach T2/FLAIR w badaniu MR, ale mają tendencję do większej liczby zmian w rdzeniu kręgowym51.
Skuteczne zarządzanie progresją SM
Zrozumienie mechanizmów progresji SM i wczesne rozpoczęcie leczenia są kluczowe dla skutecznego zarządzania chorobą i spowolnienia jej postępu5253.
Leki modyfikujące przebieg choroby
Leki modyfikujące przebieg choroby (DMT) mogą zmniejszyć liczbę rzutów, ograniczyć nową aktywność choroby w ośrodkowym układzie nerwowym i spowolnić postęp choroby54.
Niedawno zatwierdzone leki, w tym Ocrevus (okrelizumab), Kesimpta (ofatumumab) i Mayzent (siponimod), nie tylko zapobiegają nowemu stanowi zapalnemu, ale mogą również spowolnić postęp objawów, których doświadczają pacjenci z SM34.
Ocrelizumab (Ocrevus) jest obecnie jedynym lekiem zatwierdzonym do leczenia pierwotnie postępującego SM55.
Gdy pacjenci z rzutowo-remisyjnym SM rozpoczynają przyjmowanie leków wkrótce po diagnozie, istnieje większe prawdopodobieństwo, że będą mieli mniej rzutów i mniejszą niepełnosprawność z powodu choroby56.
Modyfikowalne czynniki stylu życia
Oprócz leczenia farmakologicznego, kilka modyfikowalnych czynników stylu życia może wpływać na progresję SM:
- Zaprzestanie palenia – palenie jest najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka progresji SM34. Ma szkodliwy wpływ na zdrowie ogólne i może również pogorszyć SM34.
- Zdrowa dieta – choć dane dotyczące wpływu diety na progresję SM są ograniczone, zdrowe odżywianie jest korzystne dla ogólnego zdrowia39.
- Utrzymanie zdrowej mikrobioty jelitowej – badania wskazują na potencjalny związek między mikroflorą jelitową a SM3957.
- Regularna aktywność fizyczna – ćwiczenia mogą pomóc w łagodzeniu objawów SM, zapobieganiu powikłaniom i potencjalnie mieć działanie neuroprotekcyjne39.
- Suplementacja witaminą D – niskie poziomy witaminy D są związane z większym ryzykiem progresji35.
- Odpowiednia ilość snu – sen jest niezbędny do przywrócenia poziomu energii i promowania zdrowej homeostazy mózgu39.
Holistyczne podejście do leczenia
Skuteczne leczenie SM wymaga kompleksowego podejścia, które dr Jassam opisuje jako „trójnóg”58:
- Zatrzymanie choroby poprzez leki
- Modyfikowalne czynniki ryzyka, takie jak palenie, dieta, witamina D
- Zarządzanie objawami w celu złagodzenia uszkodzeń lub skutków, które SM już wywarło
Opiekując się wszystkimi trzema „nogami”, zwiększasz swoje szanse na powstrzymanie SM58.
Warto również zwrócić uwagę na zdrowie psychiczne, ponieważ wyzwania związane ze zdrowiem psychicznym są powszechnie zgłaszane wśród osób ze stwardnieniem rozsianym. Wcześniejsze badania sugerują wyższą częstość występowania depresji i lęku w porównaniu z populacją ogólną59.
Kognitywna terapia behawioralna (CBT) jest opartą na dowodach ramą psychoterapeutyczną do leczenia depresji i lęku w populacji ogólnej, a także u pacjentów z SM60.
Pomimo zmian w funkcjonowaniu lub przewlekłych doświadczeń z objawami, wielu pacjentów z SM samodzielnie lub we współpracy z systemami wsparcia (tj. rówieśnikami, rodziną, przyjaciółmi, pracownikami służby zdrowia) rozwija silne umiejętności radzenia sobie, odporności, zdolności adaptacyjnych i rozwoju w obliczu przeciwności61.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.