Guzy i masy adneksem
Etiologia i przyczyny
Guzy i masy adneksalne obejmują zmiany w jajnikach, jajowodach i tkankach otaczających macicę, o etiologii ginekologicznej i nieginekologicznej, zarówno łagodne, jak i złośliwe. Najczęstsze przyczyny ginekologiczne to torbiele czynnościowe (pęcherzykowe i ciałka żółtego), endometrioza (endometriomy), ciąża pozamaciczna, łagodne guzy jajnika (torbielakogruczoniaki, dojrzałe potworniaki, włókniaki, mięśniaki gładkokomórkowe) oraz choroby zapalne miednicy z ropniami jajnikowo-jajowodowymi. Złośliwe masy obejmują pierwotne raki jajnika (nabłonkowe, mięsaki, guzy graniczne), złośliwe nowotwory niejajnikowe oraz przerzuty, głównie z przewodu pokarmowego (57%) i raka piersi (30%). Ryzyko złośliwości wzrasta z wiekiem, szczególnie po menopauzie, oraz w obecności czynników takich jak nullipara, otyłość, hormonalna terapia zastępcza, endometrioza, historia rodzinna raka piersi/jajnika oraz mutacje BRCA1/BRCA2. Diagnostyka opiera się na badaniu USG przezpochwowym, MRI (czułość 0,94, swoistość 0,91), markerach nowotworowych (CA-125, HE4, CEA) oraz ocenie klinicznej objawów takich jak ból miednicy, nieregularne krwawienia i wodobrzusze.
Etiologia guzów i mas adneksalnych
Guzy i masy adneksalne to zmiany komórkowe tworzące się w narządach i tkankach łącznych otaczających macicę, obejmujące jajniki, jajowody i okoliczne struktury. Masy te mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy i wywodzić się z różnych źródeł – ginekologicznych i nieginekologicznych. Poniżej przedstawiono szczegółową analizę przyczyn ich powstawania.123
Przyczyny ginekologiczne
Przyczyny ginekologiczne stanowią najczęstsze źródło mas adneksalnych, a wśród nich można wyróżnić:12
- Torbiele czynnościowe jajnika – powstają w wyniku zmian fizjologicznych związanych z cyklem miesiączkowym. Mogą formować się wewnątrz jajników, jajowodów oraz w otaczającej je tkance łącznej. Najczęstszymi typami są torbiele pęcherzykowe i ciałka żółtego.123
- Endometrioza – występuje, gdy tkanka podobna do wewnętrznej wyściółki macicy rośnie poza jamą macicy, często tworząc endometriomy (torbiele czekoladowe), które zawierają starą krew pochodzącą z tkanki endometrialnej.12
- Ciąża pozamaciczna – rozwija się, gdy zapłodnione jajo zagnieżdża się poza główną jamą macicy, najczęściej w jajowodzie.12
- Łagodne guzy jajnika – obejmują torbielakogruczoniaki (surowicze i śluzowe), dojrzałe potworniaki torbielowate (dermoidalne), włókniaki oraz mięśniaki gładkokomórkowe (leiomyoma).123
- Choroby zapalne narządów miednicy mniejszej – mogą prowadzić do powstania ropni jajnikowo-jajowodowych.1
- Skręcenie przydatków – stanowi stan nagły w ginekologii, występujący najczęściej gdy jajnik jest powiększony z powodu masy lub innego problemu.12
Przyczyny nowotworowe
Chociaż większość mas adneksalnych nie jest złośliwa, rak jajnika jest istotną przyczyną, którą należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej:12
- Pierwotny rak jajnika – należy do najczęstszych nowotworów złośliwych układu rozrodczego kobiet i stanowi drugą co do częstości występowania przyczynę zgonów z powodu nowotworów ginekologicznych. Przykłady obejmują raka nabłonkowego, mięsaki i guzy graniczne.12
- Złośliwe nowotwory niejajnikowe – guzy złośliwe tworzące się poza jajnikami.1
- Przerzuty – najczęściej z przewodu pokarmowego (57%) oraz raka piersi (30%). Wśród pacjentek z historią nowotworów przewodu pokarmowego (żołądek, jelito grube) odsetek przerzutów do jajników wynosi około 81%.123
Chociaż jajniki często są miejscem przerzutów nowotworów nieginekologicznych, kobiety z historią takich nowotworów mogą również być narażone na zwiększone ryzyko rozwoju pierwotnego raka jajnika. U pacjentek z historią raka piersi ryzyko wystąpienia pierwotnego raka jajnika przy podejrzanej masie adneksalnej może wynosić nawet 64%.12
Przyczyny nieginekologiczne
Masy adneksalne mogą również pochodzić ze źródeł nieginekologicznych, co znacznie rozszerza diagnostykę różnicową:12
- Zmiany przewodu pokarmowego – takie jak masy kałowe w esicy lub kątnicy, ropnie uchyłków, appendicitis, guzy jelita grubego.12
- Zmiany układu moczowego – obejmujące różne patologie pęcherza moczowego i moczowodów.12
- Zmiany przestrzeni zaotrzewnowej – mogą imitować masy adneksalne.1
Czynniki patofizjologiczne
Patofizjologia większości mas adneksalnych nie jest dobrze poznana, jednak zaproponowano kilka teorii:1
- Torbiele czynnościowe – mogą być wynikiem wariantów w normalnym tworzeniu pęcherzyków.1
- Dojrzały potworniak torbielowaty – może być wynikiem nieprawidłowej proliferacji komórek rozrodczych.1
- Endometrioza – uważa się, że powstaje w wyniku wstecznego miesiączkowania lub metaplazji nabłonka celomatycznego.1
- Nowotwory nabłonkowe – dokładna przyczyna jest nieznana, ale ostatnie badania sugerują udział złożonych zmian w genach molekularnych.1
Czynniki ryzyka
Liczne czynniki mogą zwiększać ryzyko rozwoju mas adneksalnych, szczególnie tych o charakterze złośliwym:123
Czynniki demograficzne
- Wiek – jest najważniejszym niezależnym czynnikiem ryzyka raka jajnika. Ryzyko złośliwości wzrasta wraz z wiekiem, osiągając najwyższy poziom po menopauzie. Kobiety po menopauzie mają większe prawdopodobieństwo wystąpienia masy adneksalnej o charakterze złośliwym niż kobiety przed menopauzą.12345
- Status reprodukcyjny – brak ciąż (nullipara), opóźnione macierzyństwo, wczesna pierwsza miesiączka, późna menopauza oraz rasa kaukaska są czynnikami przyczyniającymi się do wyższego ryzyka raka jajnika.12
Czynniki hormonalne i medyczne
- Leki stymulujące płodność – stosowanie leków z hormonami w leczeniu niepłodności wiąże się z wyższym ryzykiem złośliwego guza adneksalnego.12
- Otyłość – jest czynnikiem ryzyka rozwoju raka jajnika.12
- Hormonalna terapia zastępcza – szczególnie stosowana po menopauzie.1
- Endometrioza – zwiększa ryzyko wystąpienia raka jajnika.1
Czynniki genetyczne i rodzinne
- Historia rodzinna – osoby z członkami rodziny, którzy chorowali na raka piersi, jajnika lub jajowodu, mają wyższe ryzyko rozwoju złośliwego guza adneksalnego.123
- Dziedziczne mutacje genetyczne – zmiany DNA, które zwiększają ryzyko raka, mogą być przekazywane od rodziców do dzieci. Około 10% przypadków raka jajnika ma charakter dziedziczny, powiązany z zespołem dziedzicznego raka piersi i jajnika (BRCA1 lub BRCA2) lub zespołem dziedzicznego niepolipowatego raka jelita grubego (HNPCC lub zespół Lyncha).1234
Czynniki stylu życia
- Palenie papierosów – zwiększa ryzyko rozwoju guza adneksalnego o charakterze nowotworowym.123
- Narażenie zawodowe – ekspozycja na określone chemikalia lub toksyny w środowisku pracy może zwiększać ryzyko rozwoju guzów adneksalnych.1
Klasyfikacja guzów adneksalnych według pochodzenia
Guzy jajnika
Guzy jajnika można sklasyfikować według pochodzenia komórkowego:12
- Guzy nabłonkowe – stanowią około 70% wszystkich nowotworów jajnika. Obejmują torbielakogruczoniaki surowicze i śluzowe oraz raki nabłonkowe.12
- Guzy germinalnego pochodzenia – stanowią 15-20% guzów jajnika. Najczęstszym typem jest dojrzały potworniak torbielowaty (dermoid). W populacji pediatrycznej i młodzieżowej stanowią 55-70% nowotworów jajnika, a 80-95% z nich ma charakter łagodny.12
- Guzy podścieliska gonad – stanowią 5-10% guzów jajnika i obejmują guzy z komórek ziarnistych, tecoma i guzy z komórek Sertoliego-Leydiga.1234
Guzy jajowodów
Wśród patologii jajowodów, które mogą prowadzić do powstania mas adneksalnych, można wymienić:1
- Hydrosalpinx – nagromadzenie płynu w jajowodzie, często bezobjawowe, ale mogące powodować ból miednicy lub niepłodność.1
- Ropień jajowodowo-jajnikowy – zakaźna masa adneksalna powstająca w wyniku choroby zapalnej narządów miednicy mniejszej.12
- Torbiele parajajnikowe – tworzą się w pobliżu jajowodu.1
Guzy pochodzenia nieginekologicznego
Niektóre masy adneksalne mogą wynikać z procesów chorobowych poza układem rozrodczym:12
- Przewód pokarmowy – nowotwory jelita grubego, wyrostka robaczkowego i żołądka mogą rozprzestrzeniać się do obszaru miednicy, powodując masy adneksalne.1
- Układ moczowy – zmiany patologiczne pęcherza moczowego lub moczowodów.1
- Rak piersi – może dawać przerzuty do regionu miednicy, powodując masy adneksalne.1
Aspekty kliniczne i diagnostyczne
Ocena różnych czynników klinicznych i diagnostycznych jest kluczowa w określeniu etiologii masy adneksalnej:12
Objawy kliniczne
Częste objawy związane z masami adneksalnymi obejmują nieregularne krwawienia z pochwy, wzdęcia, zwiększony obwód brzucha, ból podczas stosunku, objawy ze strony układu moczowego oraz ból miednicy i brzucha. Ból, zwiększony rozmiar brzucha, wzdęcia i objawy ze strony układu moczowego mogą bardziej wskazywać na złośliwy niż łagodny charakter zmian.123
Rak jajnika często prezentuje niespecyficzne objawy w ciągu ostatnich 12 miesięcy, imitujące zespół jelita drażliwego, nieokreślone objawy żołądkowe, zmęczenie i niewyjaśnioną utratę wagi.1
Badania obrazowe
Przezpochwowe badanie ultrasonograficzne (USG TV) jest najbardziej efektywną pojedynczą metodą oceny masy jajnikowej. Rezonans magnetyczny (MRI) jest szeroko stosowany w wielu krajowych wytycznych do charakterystyki mas adneksalnych niejednoznacznych w badaniu ultrasonograficznym. Liczne badania wykazały, że MRI ma najwyższą dokładność diagnostyczną wśród metod obrazowania, z łączną czułością 0,94 i swoistością 0,91 dla różnicowania złośliwych i łagodnych guzów adneksalnych.123
Ryzyko złośliwości jajnika zwiększa się, gdy masa jajnikowa jest większa niż 6 cm, występuje obustronnie, posiada przegrody i towarzyszy jej wodobrzusze.1
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe mogą być stosowane samodzielnie lub w połączeniu z badaniami obrazowymi i informacjami klinicznymi w diagnostyce różnicowej mas adneksalnych:123
- CA-125 – glikoproteina przezbłonowa podwyższona w 80% raków jajnika, szczególnie w zaawansowanych guzach. Jednak może być również podwyższona w łagodnych procesach, takich jak endometrioza i choroba zapalna narządów miednicy mniejszej.12
- CEA (antygen karcynoembrionalny) – stosunek CA-125 do CEA może być pomocny w określaniu miejsca pochodzenia nowotworu. Podwyższony poziom CEA powinien wzbudzić podejrzenie złośliwości przewodu pokarmowego, szczególnie gdy stosunek CA-125 do CEA jest mniejszy niż 25.12
- HE4 (ludzka epididymalna proteina 4) – razem z CA-125 może mieć lepszą wartość diagnostyczną w różnicowaniu mas łagodnych i złośliwych.1
- Nowe wieloparametrowe testy biomarkerów – takie jak OVA1, OVA2, ROMA, są dodatkowymi narzędziami do oceny mas adneksalnych.12
Szczególne grupy wiekowe
Etiologia, diagnoza i leczenie masy adneksalnej różnią się w zależności od fazy lub statusu reprodukcyjnego: przed menarche, w wieku rozrodczym, w ciąży lub po menopauzie.12
Dzieci i młodzież
U dziewcząt przed okresem dojrzewania masy w miednicy są rzadkie. Masy jajnikowe mogą być torbielami pęcherzykowymi jajnika lub, rzadziej, łagodnymi lub złośliwymi guzami. Nowotwory z komórek zarodkowych, w tym gonadoblastoma i dojrzałe potworniaki, są najczęstszym typem nowotworu jajnika u dzieci. Mogą również występować łagodne guzy nabłonkowe (np. torbielakogruczoniaki surowicze i śluzowe). Nowotwory złośliwe obejmują niedojrzały potworniak, rozrodczak, mieszane guzy z komórek zarodkowych, guz zarodkowy, nabłoniak kosmówkowy i polyembryoma.12
Zmiany adneksalne mogą reprezentować zarówno wrodzone, jak i nabyte etiologie. Choroba zapalna miednicy jest rzadka u dziewcząt przed dojrzewaniem, ale może wystąpić i może być powikłana ropniem jajnikowo-jajowodowym lub wodnieniem jajowodu.12
Kobiety w wieku rozrodczym
U kobiet w wieku rozrodczym większość mas adneksalnych to zmiany łagodne, takie jak torbiele czynnościowe, endometriomy, dojrzałe potworniaki jajnika (dermoidalne), torbielakogruczoniaki lub zmiany z linii włókniaków. Cykliczna funkcja jajników u kobiet w wieku rozrodczym stale prowadzi do wzrostu pęcherzyków i ich wchłaniania.12
W przypadku kobiet ciężarnych torbiel ciałka żółtego jest najczęstszą etiologią guzów adneksalnych. U kobiet niebędących w ciąży torbiele czynnościowe i mięśniaki gładkie powodują guzy adneksalne.12
Kobiety po menopauzie
Większość mas adneksalnych u kobiet po menopauzie również prawdopodobnie ma charakter łagodny. Jednak ryzyko złośliwości i znaczenie kliniczne są wyższe niż u kobiet w wieku rozrodczym. Kobiety po menopauzie mają większe prawdopodobieństwo wystąpienia masy adneksalnej o charakterze złośliwym niż kobiety przed menopauzą.123
Większość raków jajnika występuje u kobiet po 50. roku życia. Nowotwór z komórek ziarnistych typu dorosłego występuje zazwyczaj u kobiet w wieku 50-54 lat.12
Podsumowanie
Guzy i masy adneksalne mają szerokie spektrum etiologii, począwszy od zmian fizjologicznych i łagodnych, a skończywszy na złośliwych nowotworach o różnym pochodzeniu. Chociaż większość mas adneksalnych ma charakter łagodny, kluczowe jest wczesne rozpoznanie tych, które mogą być złośliwe, aby zapewnić odpowiednie skierowanie i leczenie.123
Etiologia mas adneksalnych obejmuje szereg specjalności: ginekologię, urologię, gastroenterologię, neurologię i onkologię. Z tego powodu ważne jest, aby wszyscy lekarze byli świadomi diagnostyki różnicowej mas miednicy.1
Zrozumienie czynników ryzyka związanych z guzami adneksalnymi jest kluczowe w identyfikacji potencjalnych środków zapobiegawczych i wdrażaniu skutecznych strategii leczenia. Dokładna ocena tych mas na podstawie wieku pacjentki, objawów klinicznych, badań obrazowych i biomarkerów jest niezbędna do określenia ich charakteru i odpowiedniego postępowania.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.